– Erjan Jumatuly, eń aldymen «Taza beısenbi» jobasy aıasynda atqarylyp jatqan jumysqa toqtalsańyz?
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev barlyq deńgeıdegi máslıhattar depýtattarynyń II respýblıkalyq forýmynda «Taza Qazaqstan» bastamasy jyl on eki aı boıy jalǵasýǵa tıis, bul is-sharadan birde bir eldi meken shet qalmaýy kerek ekenin basa aıtty. Osylaısha, jalpyulttyq deńgeıdegi bastama búginde qoǵamda tazalyq mádenıetiniń ornyǵýyna yqpaldasty.
Shyn máninde, kez kelgen órkenıetti eldiń basty ustanymynyń biri – tazalyq pen tártip. «Taza Qazaqstan» ekologııalyq naýqanynyń maqsat-mindeti qalamyz men dalamyzdy qoqystan tazartýǵa negizdelse de, túpki ıdeıasynda ár qıyrdaǵy qazaqtyń boıyna eń aldymen júrek pen nıet, oı men sana tazalyǵyn sińirý degen aýqymdy ıdeologııalyq tárbıe jatyr.
Jany taza adamnyń aınaladaǵy tazalyqqa degen de kózqarasy ózgeredi. Osy maqsatta «Amanat» partııasy – Prezıdent reformalarynyń qoǵamdyq tiregi retinde bıyl 6 maýsymda «Taza beısenbi» aksııasyn qolǵa alyp, azamattar arasynda jańa ekologııalyq mádenıet pen qorshaǵan ortaǵa degen sanaly kózqaras qalyptastyrýdy maqsat tutty. Iаǵnı «Taza beısenbi» – Memleket basshysy bastamasynyń júıeli júzege asyrylýyna úles qosatyn, halyqty ortaq maqsat tóńireginde toptastyratyn mańyzdy joba.
Partııamyzdyń saılaýaldy baǵdarlamasynda qamtylǵandaı, «Amanat» elimizdegi barlyq ekologııalyq máseleni sheshýge nıetti. Tabıǵı teńgerimdi qalpyna keltirip, aýany, jer men sýdy tazartatyn ýaqyt jetti. Sondyqtan aksııa bastalmas buryn eń aldymen eldi mekenderdegi lastanǵan aýmaqtardyń kartasy ázirlendi. Onyń negizinde jol boıy, ónerkásiptik aımaqtar, orman alqaptary men saıabaqtar, turǵyn úı mańy, áleýmettik nysandar men jaǵalaý syndy 800-den asa ýchaske aıqyndaldy.
Mine, aksııa bastalǵaly jarty jylda aptanyń ár beısenbisi turaqty túrde senbilik ótkizilip keledi. Oǵan osy ýaqytqa deıin el aýmaǵyndaǵy 51 myńnan asa otandasymyz qatysty. Olardyń qatarynda Májilis depýtattary, barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattary, partııa músheleri, «Jastar rýhy» jastar qanatynyń belsendileri, memlekettik qyzmetshiler, oqý oryndarynyń stýdentteri, qala, aýyl jáne kentterdiń turǵyndary bar. Barlyǵy 1 myńnan asa lastanǵan ýchaske, ıaǵnı sý aıdyndary, ózen-kólderdiń jaǵalaýy qoqystan tazartyldy. Kaspıı teńiziniń, Balqash kóliniń, Keńgir sý qoımasynyń, Ertis, Nura, Esil, Talas ózenderiniń jaǵalaýlaryn qosa alǵanda, 100-den asa sý nysany qalypqa keltirildi.
Birlesken kúsh-jiger nátıjesinde 90 myń tonnadan asa qoqys jınaldy. Naýqanǵa qatysýshylar qoqysty tazalap qana qoımady. Máselen, Qostanaı oblysy Lısakov qalasynda partııa fılıalynyń, bastaýysh partııa uıymynyń atsalysýymen 400-den asa kóshet otyrǵyzyldy. Partııanyń Pavlodar qalalyq fılıaly «Jastar rýhy» jastar qanatynyń belsendilerimen, «Jasyl el» jastar eńbek jasaqtarymen birge oblystyq qarttar jáne múgedekter úıiniń aýmaǵyna gúl egip, sáýlet nysandaryn syrlady.
– Keıingi jyldary qoǵamda tarıhı-mádenı oryndar men eskertkishterge esimin jazyp, neshe túrli sýret salyp, essiz qylyq jasaıtyn vandaldar qaptap ketti. Naýqan aıasynda osy kıeli nysandardy tazalaý jumysy nazarǵa alyndy ma?
– О́te oryndy suraq. Atalǵan aksııa sý aıdyndaryn, aýyl men qala aýmaǵyn tazalaýdan, qoqys jınaý men suryptaýdan bólek, elimizdegi tarıhı eskertkishterdiń, mádenı, tabıǵı jáne kıeli oryndardyń jaı-kúıine jurtshylyq nazaryn aýdarýdy kózdeıdi.
Prezıdent Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda tazalyq pen uqyptylyq kúndelikti ómir saltymyzǵa aınalýy qajet dep qadap aıtty. Dál osy maqsatta «Amanat» partııasy men «Jastar rýhy» jastar qanatynyń músheleri 700-ge jýyq tarıhı nysandy qoqystan tazartty. Máselen, Aqtóbe oblysyndaǵy ult qaharmany Isataı Taımanulynyń kesenesi, IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine engen Jambyl oblysyndaǵy Aqyrtas qalashyǵy, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy «Taqsaı hanshaıymy» kesenesi, Jetisý oblysyndaǵy «Tasbaqa tas», Almaty oblysyndaǵy «Tamǵaly tas», Qaraǵandy oblysyndaǵy «Spassk» memorıaldyq kesheni, Aqmola oblysyndaǵy «Jumbaqtas» jartasy, Aqmola, Atyraý, Soltústik Qazaqstan, Mańǵystaý oblystary men Shymkent qalasyndaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerlerine arnalǵan eskertkishter, taǵy basqalar qalypqa keltirildi.
Osyndaı ilkimdi iste jurtshylyqty jumyldyrý úshin ekologııalyq aksııa barysynda túrli is-shara uıymdastyryldy. Atap aıtqanda, Batys Qazaqstan oblysynda fotokórme, Pavlodar oblysynda týrıstik slet, Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Úzdik aýyl» konkýrsy ótti.
– Aksııaǵa jastar qanshalyqty úles qosty?
– Maǵjan Jumabaev bir sózinde «Bala tárbıesi – jeke bir ǵylym ıesi bolýdy tileıtin óner» degen eken. Qalaı taýyp aıtylǵan danaly sóz deseńizshi. О́ıtkeni tárbıe adam taǵdyryn sheshedi, onyń boıyna sińgen, jınaǵan bilimi tulǵa bolyp qalyptasatynyn, eldiń berik tiregi bolatynyn kórsetedi. Sondyqtan babalarymyz yqylym zamannan urpaq tárbıesine erekshe zeıin qoıady. «Tárbıe basy – talbesik», «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń!» degen qazaqtyń maǵynaly sózderinde úlken astar bary aıan. Sondyqtan bul ekologııalyq naýqanǵa ásirese jastar qaýymyn tartýdy kózdedik. Olar kıeli oryndarǵa tazalyq júrgizip qana qoımaı, el tarıhymen etene tanysady.
Jalpyulttyq bastama aıasynda 10-13 maýsym aralyǵynda «Jastar rýhy» jastar qanaty «Taza Qazaqstan» ekologııalyq estafetasyn ótkizdi. Bir aptadan 2 myńǵa jýyq belsendi 1 202 shaqyrymdy quraıtyn «Astana – Almaty» tasjolyn qoqystan tazartty. Estafeta Astana qalasy, Aqmola, Qaraǵandy, Jambyl, Almaty oblystary syndy 5 óńir aýmaǵynda ótti. Oǵan 2 myńǵa jýyq adam qatysyp, bas-aıaǵy 100 tonnadan asa qoqys jınaldy.
Estafeta barysynda qatysýshylar qoqys jınaýdan bólek, jastarmen kezdesip, iri eldi mekenderde qoǵamdyq qabyldaý ótkizdi. Májilis depýtattary, partııa fraksııasynyń músheleri turǵyndarmen júzdesti. Kezdesýde kóterilgen máselelerdi depýtattar óz baqylaýyna alyp, estafeta Qonaev qalasynda túıindeldi.
Jalpy, jas urpaqty týǵan jerge degen shynaıy súıispenshilikke, janashyrlyqqa tárbıeleý – asa mańyzdy másele. Ondaı azamat keleshekte qasterli qundylyqtarymyzǵa qasaqana zııan keltirmeıtini, kerisinshe, ony barynsha baǵalap, qorshaǵan ortany aıalap ótetini anyq. Toq eterin aıtsaq, aksııa barsha qazaqty ortaq qundylyqtar tóńireginde toptastyrdy.
– Qys mezgilinde mundaı naýqandar qalaı jalǵasady?
– Aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramastan, partııa músheleri áleýmettik jaǵdaıy osal toptaǵy adamdardyń, zeınetkerlerdiń, jalǵyzilikti jandardyń úı aýlalaryn qardan tazartýǵa járdemdesedi. Máselen, Qostanaı oblysy Meńdiqara aýdandyq máslıhatynyń depýtattary «Jastar rýhy» jastar qanatynyń volonterlerimen, sondaı-aq kásibı-tehnıkalyq kolledj stýdentterimen birge tyl eńbekkeriniń aýlasyn qardan tazartýǵa kómektesti. Osyndaı jumys Qamysty aýdanyndaǵy jalǵyzilikti zeınetkerdiń aýlasynda da júrgizildi. О́tken aptada Soltústik Qazaqstan oblysynda jaýǵan qalyń qardan soń, Mamlıýt aýdanynyń eriktileri bas qosyp, zeınetkerlerge qol ushyn sozdy. Olar bir kúnde kómekke muqtaj jandar turyp jatqan 10-nan asa úıge baryp, qarııalardyń aýlasyn tazalap, úı sharýasyna qolǵabys etti. Osylaısha, biz naýqannyń jibin úzbeımiz. Ár mezgildiń, ár óńirdiń erekshelikterine qaraı, atqaratyn jumys ta tabylady. Eń bastysy, el azamattary aksııa arqyly qorshaǵan ortanyń tazalyǵyna atústi qaramaýǵa daǵdylanady degen senimdemin. О́ıtkeni «Tazalyq – tabaldyryqtan bastalady».
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
