Ádette «jaýyrdy jaba toqıtyn» jumsaqtyǵymen tanylǵan Statıstıka komıteti bul joly ashy shyndyqty mo-ıyndaýǵa májbúr bolǵan syńaıly. Resmı sıfrlardan anyq belgili bolǵanyndaı, elimizde ótken jyldyń aqpan aıy men bıylǵy jyldyń aqpan aıynyń aralyǵynda azyq-túlik baǵasy negizinen 10 paıyzǵa, jekelegen azyq-túlik túrleri boıynsha 30 paıyzǵa deıin qymbattapty. Máselen, ótken jyldyń aqpan aıynan beri kofe men shaıdyń baǵasy 29,3 paıyzǵa ósse, jarma ónimderiniń baǵasy 26,2 paıyzǵa qymbattaǵan. Eń ókinishtisi, kóp balaly otbasylardyń tirshilik tiregi – nan baǵasy 13,1 paıyzǵa qymbattap, kádimgi birinshi sortty bıdaı unynan pisirilgen bir bólke nannyń baǵasy 125 teńgeden asyp jyǵylypty.
Jaqynda Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraıymy Darıǵa Nazarbaeva elimizdegi azyq-túlik jáne dári-dármek baǵasynyń negizsiz qymbattaýyna tosqaýyl qoıý qajettigin atap kórsetti. Agrarlyq sektorǵa memleket tarapynan únemi asa qomaqty qarjylyq qoldaý kórsetilip kele jatqanyna qaramastan, aýylsharýashylyq ónimderiniń baǵasy ústi-ústine qymbattaýda. Quıylǵan qarjynyń eshbir qaıtarymy joq. Farmasevtıka salasyndaǵy jaǵdaı da osyndaı, degen ókinishin bildirdi senator.
Iá, elimizde naryqtyq qatynastardyń jumys isteı bastaǵanyna shırek ǵasyrdan assa da, órkenıetti ekonomıkalyq zańdylyqtar jumys istemeıdi. Barlyq deńgeıdegi saýda oryndary alypsatar deldaldardyń ıeligine berilgen. Básekelestik ortanyń qalyptasýyna jasandy kedergiler jol bermeıdi. Taýar óndirýshi tutynýshynyń suranysynan da, óz taýarynyń bazardaǵy narqynan da beıhabar. Ekonomıkanyń tynysyn taryltatyn «jabaıy kapıtalızmniń» osyndaı keleńsizdikteri ústemdik quryp turǵanda, eshqashan baǵa arzandamaıdy. «Ashynǵannan shyǵady ashy daýysyń» degendeı, mundaı úzildi-kesildi tujyrym jasaýymyzǵa elimizdiń ekonomıkasyndaǵy barlyq qatynastardy «ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda» ustap otyrǵan lobbısterdiń jymysqylyǵy sebep bolyp otyr. Jaqynda gazetimizde jaryq kórgen bir maqalada tejeýsiz ketken baǵany baǵyndyrýdyń bir joly retinde «ónim óndirýshilerdiń óz taýarlaryn tutynýshyǵa tikeleı jetkizýi úshin jan-jaqty jaǵdaı jasalýy kerektigi» týraly másele kóterildi. Árıne, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eginshiler, baǵbandar, mal ósirýshiler óz ónimderin tutynýshyǵa tikeleı satatyn bolsa, baǵa da ádiletti, sapa da joǵary bolar edi. Átteń, oǵan ártúrli deńgeıdegi laýazymdy qyzmetterde otyrǵan lobbıster jol bermeıdi. Birer mysal…
Osydan týra 10-15 jyl buryn da naq osy másele kún tártibine ótkir qoıylyp, aýyl sharýashylyǵyndaǵy taýar óndirýshilerdiń óz ónimderin qaladaǵy tutynýshyǵa eshbir deldalsyz tikeleı ótkizýi úshin jaǵdaı jasaý qolǵa alyndy. Osy mindetti júzege asyrý maqsatynda barlyq oblys ortalyqtarynda, onyń ishinde Astana qalasynda «Shapaǵat», «Ásem» sııaqty kommýnaldyq saýda ortalyqtary ashyldy. Alǵashqy kezeńde shyndyǵynda da, aýyldan kelgen qarapaıym taýar óndirýshiler osy kommýnaldyq ortalyqtardan saýda sóreleri men oryndardy arzan baǵaǵa jalǵa alyp, óz taýarlaryn ótkize bastady. О́zderi belgilegen baǵaǵa ónimderin satyp, aýyldyq taýar óndirýshiler máz bolsa, arzan ári sapaly azyq-túlik taýarlaryna qoly jetken qalalyq tutynýshylar da rıza boldy. Biraq bul «batpan quıryqtyń» ómiri uzaqqa barmady. Básekelestik ortada baǵanyń ýystarynan shyǵyp ketetinin túsingen alypsatarlar jergilikti bıliktegi «kryshalaryna» shaǵymdandy. Olar ártúrli kedergilerdi oılap taýyp, aýyldyq taýar óndirýshilerdiń óz ónimderin tutynýshyǵa tikeleı satatyn múmkindikterin shektedi. Qazir bul kommýnaldyq saýda ortalyqtarynyń aty da, zaty da ózgergen.
Ekinshi bir mysal. Osydan biraz jyl buryn el Úkimeti «2009-2015 jyldary Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy munaı óńdeý zaýyttaryn damytýdyń keshendi josparyn» qabyldaǵan bolatyn. Qyrýar qarjy bólinip, naqty zertteýler nátıjesinde belgilengen bul jospar boıynsha, 2015 jyly elimizde munaı óńdeý kólemi 18 mln tonnaǵa jetkizilip, «Eýro-4» jáne «Eýro-5» standartyna sáıkes keletin sapaly benzınmen elimizdiń suranysyn tolyq qanaǵattandyratyn bolǵan. Mine, qazir 2017 jyldyń alǵashqy toqsany da aıaqtalyp qaldy, «baıaǵy jartas – bir jartas». Elimizdegi janar-jaǵarmaı tapshylyǵy da joıylar emes, sharyqtaǵan baǵasy da toqtar emes. Osy rette kópten beri talas týdyryp kele jatqan tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salmaǵan kúnniń ózinde, osy atalmysh jospardy júzege asyrýǵa ne kedergi boldy? Jaýap – bireý. Elimizde «jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı» qaptaǵan janar-jaǵarmaı stansalarynyń mol tabysynan «jonyp jep» otyrǵan bılik tarmaqtaryndaǵy «kókeler» bul jospardy júzege asyrýǵa múddeli emes. Endeshe, qoldan jasalǵan qymbatshylyqty aýyzdyqtaýdyń da aýyly alystaý sııaqty…
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
