Jańa zań qalaı jumys istep jatyr?

Biraz norma alynyp tastaldy

Osy taqyryp boıynsha jýrna­lıs­tik zertteý barysynda biraz ǵa­lymmen tildestik. Kóbi aty-jónin ashyq kórsetip, pikirin ja­rııa­laýǵa qarsylyq tanytty. Sol res­pondentterdiń bárine derlik ortaq bir jaýap kezdesti, bul – «Biz aıtqan biraz oı zańǵa engizilmedi» degen mazmundaǵy sóz.

Zańdy ázirleýmen tikeleı aına­lysqan Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstrligine qarasty Ǵylym komıteti­niń tóraǵasy Ǵalymjan Jan­qýatov osy máselege: «Zańdy ázir­leý barysynda jumys toby qu­rylyp, ǵylymı, saraptamalyq, bız­nes-qoǵamdastyqtar ókilderi­niń qatysýymen talqyla­nyp, usy­nystary eskerilgen edi. Alaıda memlekettik uıymdarmen, Parla­ment­te kelisý barysynda biraz norma aly­nyp tastaldy. Sonymen qa­tar qazirgi ýaqytta Parlament Máji­lisiniń qaraýyna «Ǵylym jáne tehno­lo­gııalyq saıasat máseleleri bo­ıyn­sha keıbir zańnamalyq aktilerge óz­gerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» zań jobasy alyndy. Atalǵan zań jobasy aıasynda zańǵa engizilmeı qalǵan normalar qaıta qaralyp, ǵylymı qaýymdastyqpen talqylanady», dep jaýap berdi.

Tıimdi tustary

Komıtet tóraǵasy zań jobasyn tal­qylaýlarda aıtylǵan kóp oı engi­zil­megenimen, qazir qoldanystaǵy qu­jatta ǵylymı jurtshylyqqa, otan­dyq ǵy­lymdy damytýǵa arnalǵan óte oryn­dy bap­tar bar ekenin atap kór­set­ti. Sonyń birin­shisi – «Ǵylym jáne teh­nologııalyq saıasat» zańy­nyń 28-baby. Bul bapta ǵylymı qyzmetti yntalandyrý jáne ǵalymdardyń áleý­mettik qorǵalýyn qam­tamasyz etý, sondaı-aq eldiń jetekshi ǵalymdaryn áleýmettik qoldaý deńgeıin arttyrý úshin «qaýymdastyrylǵan professor (dosent)» ataǵy úshin 25 esege deıin aılyq eseptik kórsetkish kóleminde, «professor» ataǵy úshin respýblıka­lyq bıýdjetten ǵylymı-zertteý jáne táji­rı­be­lik-konstrýktorlyq jumystardy oryndaıtyn joǵary oqý oryndarynyń professor-oqytýshylar quramyna, ǵy­lymı qyzmetkerlerge 50 esege deıin aılyq eseptik kórsetkishte qosymsha aqy belgileý kózdelgen.

«Zańnyń 29-babynda ǵylymı jumys­tardy aıaqtaý úshin ǵylymı uıymdar men joǵary jáne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynyń óz qarajaty esebinen jetekshi ǵalymdarǵa bir jylǵa deıin aqyly shyǵarmashylyq demalys berý quqyǵy engiziledi. 30-babynda ǵalymdarǵa turǵyn úı satyp alýǵa nemese turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa quqyq berildi. Al 39-bapta ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyz­met sýbektilerine ǵylymı-zert­teý, ǵylymı-tehnıkalyq, tá­jirı­belik-konstrýktorlyq ju­mys­tarǵa arnalǵan shyǵystar boıyn­sha salyqtyq jeńildikter men sa­lyq shegerimderin berý boıynsha memlekettik yntalandyrý sharalary qarastyryl­ǵan. Sharalar ǵylymı-tehnıkalyq jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jeke ınvestısııalardy tartýǵa, ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet ná­tı­jelerin kommersııalandyrýdyń ósýine baǵyttalǵan», dedi komıtet basshysy. Ǵ.Janqýatovtyń jaýabynda jazylǵan­daı, ekinshi tıimdi tusyn zańnyń 16-baby­nan tabýǵa bolady. Onda memlekettiń ǵyly­mı-tehnologııalyq jáne ekonomı­ka­lyq saıasatynyń ózara baılanysy maqsatynda ıdeıadan serııalyq óndiriske deıingi ǵylymı zertteýlerdi iske asyrýǵa usynylatyn negizdilik pen tehnologııalyq ázirlikti (TRL) baǵalaýdyń jańa tetigi (TRL – ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq jáne damý uıymy elderinde paıdalanylatyn tehnologııalyq ázirliktiń deńgeıleri) engizildi. Osylaısha, damy­ǵan elderdiń tájirıbesi negizinde Qazaq­stannyń ǵylymı-tehnologııalyq saıasaty álemdik tehnologııalyq kóshbas­shylarǵa qatysty ınnovasııalyq alshaq­tyqty qysqartýǵa baǵyttalady. Úshin­shi. Zańda ǵylym jáne tehnologııa­lar salasyndaǵy baǵdarlamalar boıyn­sha biryńǵaı tereze bolatyn jáne ınno­vasııalyq ınfraqurylymdy (bıznes-ınkýbatorlardy, kommer­sııa­landyrý ortalyqtaryn, tehno­park­ter men kon­s­trýktorlyq bıýro­lar­dy qurý jáne ven­chýrlik qarjy­lan­dyrýdy tartý jónindegi jeke bas­tamalardy qoldaýdy) júzege asy­ra­tyn Ǵylym qorynyń fýnksıo­nal­­dyǵy kúsheı­tilgen jeke 45-bap bar.

«Tórtinshi. Zańnamalyq deńgeıde Zańnyń 24-babynda ǵylymı jetistik­terge, ınnovasııalar naryǵyna jáne jańa tehnologııalarǵa monıtorıng júrgizý maqsatynda ǵylymı-tehnıka­lyq aqparatty jınaý, óńdeý, taldaý jó­nindegi tetik aıqyndalǵan ári osy ju­mysty júzege asyratyn uıymdy aıqyn­daý kózdelgen. Ǵylymı-tehnıka­lyq aqparattyń monıtorıngi ǵyly­mı úderisti aqparattyq-taldamalyq súıe­meldeýdi qamtamasyz etýge múm­kin­dik beredi, bul sózsiz ǵylym men ınno­va­sııalar damýynyń turaqtylyǵyna yq­pal etedi, sondaı-aq eldegi ǵylymdy bas­­qarýdyń tıimdiligin arttyrady, ǵy­lymı salany sıfrlyq ekonomıkanyń to­lyqqandy segmentine aınaldyrady», dedi Ǵ.Janqýatov.

Ǵalymdardyń quqyqtyq mártebesi júıelenbegen

Bıyl qabyldanǵan osy zańda Ult­tyq ǵylym akademııasyna arnalǵan arnaıy taraý, baptar qarastyryldy. 3-taraýdaǵy 11-baptyń 3-tarmaǵynda Akademııany jalǵyz joǵary ǵylymı uıym dep kór­setse, 4-taraýdyń ­15-baby «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń ulttyq ǵylym akademııasy» dep atalady. Sol bapta, osy­ǵan deıin biraz sarapshy aıtqandaı, aka­demııa­nyń quzyretteri keńeıtilgen, naqtylan­ǵan. Osyǵan qaramastan, Ult­tyq ǵylym aka­demııa­sy janynan quryl­ǵan Jas ǵalymdar keńesiniń ombýds­meni, quqyqtaný bo­ıynsha PhD Músilim Hasenov atal­­ǵan zańda áli de kemshilikter men jetis­peýshilikter bar ekenin jetkizdi.

«Ǵylym jáne tehnologııalyq saıa­sat týraly» zańda ulttyq ǵyly­mı júıe­niń jumys isteýi men damý tetikteri qu­rylǵan. Degenmen zańda ǵalym­dar men ǵylymı qyzmet­kerlerdiń qu­qyqtyq mártebe­sine arnalǵan jeke taraý joq, olardyń quqyqtary jekelegen normalarda aıtylady, biraq júıelenbegen jáne kepildiktermen qamtamasyz etilme­gen, quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdyń ınstıtýsıonaldyq te­tigi engizilmegen. Aıtalyq, TMD deń­geıinde 2008 jyly TMD-ǵa qa­tysýshy memle­ketter­diń Par­la­mentaralyq assambleıa­sy qabyldaǵan «Ǵalym jáne ǵylymı qyzmetkerdiń mártebesi týraly» model­dik zań bar. Onda ǵalymnyń memleket pen qoǵam úshin erekshe mańyzy men róli atalady. Bul rette bilim týraly arnaıy salalyq zańnyń bolǵanyna qaramastan, «Pedagog týraly» zańnyń qabyldan­ǵa­ny jaqsy mysal bola alady. Qazaqstan ǵylymynda túıindi túıtkilder bar. Mun­da eń aldymen, tek shetelge ǵana emes, jalpy mamandyqtan da kadr­lar­dyń ketýin ózekti úlken deýge bolady. Ǵylymdy damytý Tujy­rymdamasyna sáı­kes, keıingi 30 jyl­da ǵalymdar sany eki esege (1991 jyly­­ 40 800-den 2021 jyly 22 600-ge deıin) qys­qardy, bul ǵalymdardyń tu­­raq­syz jáne tómen ja­laqysyna baı­lanys­ty. Sol sebepten de jastar ǵylymǵa bet bura bermeıdi, osydan da ǵylym salasyna kadr tartýdyń tómen úrdisi saqtalyp otyr, sondyqtan da kadrlardyń «qartaıýy» qazirge deıin kún tártibinen túspeı tur. Mine, osydan ǵalymdar men ǵylymı qyzmetkerlerdiń quqyqtyq márte­besin nyǵaıtý qajettiligi týyndaıdy. Qazaqstan ǵalymdarynyń óz zańdy ókili bolýy qajet», deıdi professor M.Hasenov.

Onyń oıynsha, Qazaqstan ǵalym­­darynyń óz zańdy ókili bolýǵa zań sheń­berinde erekshe már­te­be­ge ıe bolǵan, jo­ǵary ǵylymı uıym­ǵa aınalǵan Ulttyq Ǵylym aka­demııa­sy óte qolaıly, biraq ǵy­ly­mı qyzmetkerlerdiń quqyqtary men bostandyqtaryn tıisti qorǵaý­dy qamtamasyz etetin naqty tetik­teri joq. Búginde akademııa tek konsýl­tatıvtik mártebege ıe, uıymnyń óki­lettikterine saraptama men tal­daý, zertteýler júr­gizý jáne usynys­tar ázirleý, jýrnaldar shyǵarý, kon­kýrstar ótkizý kiredi. Alaıda aka­demııanyń memlekettik or­gan­dar­dan táýelsizdigine kepildik joq (qar­jy­landyrýdy HQKO Ǵylym komıtetine qyzmet kórsetý aıasynda alady) jáne ǵylymı qoǵamdastyqtyń múddelerin, son­daı-aq ǵalymdardy qorǵaýǵa óki­let­tigi joq. Ǵalymdar men ǵylymı qyz­metkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý tek buzýshylyqtardyń edáýir bóligin alatyn eńbek quqyqtary ǵana emes, bul – zııatkerlik quqyqtar, aka­demııa­lyq bostandyqtar, ǵylymı baı­qaýlarǵa qatysty máseleler, bas­­qasha­ aıtqanda, ǵalymdar men ǵyly­mı qyzmetkerlerdiń zańdy ókiliniń mandaty kásipodaqtarǵa qaraǵanda áldeqaıda keń jáne aýqymdy.

«Osyǵan súıene otyryp máseleni sheshý úshin, birinshiden, ǵalymdar men ǵylymı qyzmetkerlerdiń quqyqtyq már­tebesi týraly jeke zań nemese «Ǵy­lym jáne tehnologııalyq saıasat týra­ly» qol­­danystaǵy beıindik zań­ǵa jeke ta­raý en­gizýdi usynamyn. Bul úshin atalǵan zań mem­lekettik she­shimder qabyldaýdyń ǵy­lymı negiz­diligi, akademııalyq erkin­dik jáne aka­­de­mııalyq adaldyq qaǵıdaty­men to­lyq­­tyrylýy kerek, onsyz ǵylym­nyń to­­lyqqandy damýyn eles­tetý múm­kin emes.

Munda ǵylymı, ǵylymı-teh­nıka­lyq kadrlardyń ál-aýqatyn, olardyń áleý­mettik, ekonomıkalyq, quqyqtyq qorǵa­lýyn qamtamasyz etý; ǵylymı ázirleme­ler men ıdeıalardy saqtap jalǵastyra­tyn ǵylymı mektepterdi qalyptastyrý jáne damytý jolymen ǵylymı kadr­lardy daıarlaýda sa­baqtastyqty qamtama­syz etý; ǵy­lymı jáne ǵylymı-tehnıka­lyq qyz­metti kótermeleý, talantty jas ǵalym­dar­dy irikteý, kótermeleý júıe­sin qurý sekildi mańyzdy mindetter bel­gilenýi qajet. Joǵaryda atalǵan qaǵı­dattar men mindetterdi engizý ǵylym sala­syn­daǵy memlekettik saıasattyń negiz­de­rin nyǵaıtýǵa, ǵalymdardyń bede­lin art­tyrýǵa yqpal etedi», dedi ombýdsmen.

M.Hasenovtiń aıtýynsha, zańda Ult­tyq Ǵylym akademııasynyń janynan jumys isteıtin arnaıy laýazymdy tulǵa – ǵalymdar men ǵylymı qyzmetkerler­diń quqyqtary jónindegi ýákil (ǵyly­mı ombýdsmen) bolýy kerek. Qazaqstan­da ombýdsmen ınstıtýty oń nátıjeler kórsetti, bul – balalar ombýdsmeni, áleý­mettik ombýdsmen, bıznes-ombýd­smen, ınvestısııalyq ombýdsmen, saqtan­dyrý ombýdsmeni jáne basqalar. Osy qatar­dy ǵylymı ombýdsmenmen tolyqty­rý ǵalymdar men ǵylymı qyzmetkerler­diń jaǵda­ıyn jaqsartady, memlekettiń osy kásip ókilderine degen qamqorlyǵyn kórsetedi.

Komıtet jobalardy qarjylandyrmaýy kerek

Al ǵalym, Nazarbayev University qa­ýym­dastyrylǵan professory Qýa­nysh Erǵalıev «Ǵylym jáne tehnologııa­lyq saıasat týraly» zańynyń der ke­zinde qabyldanǵanyn aıtady. Onyń oıynsha, bul qujat ǵylym salasyn damytýda, elimizdiń básekege qabi­let­tiligin art­tyrýda óte mańyzdy. Jańa zań­dy qabyldaıtyn ýaqyt kelgen edi, óıt­keni burynǵy zań 10 jyldan asa ýaqyt buryn jazylǵan. Qazirgi tańda ǵy­lymǵa kózqaras ózgerdi. Ǵylymmen aına­ly­sýdyń da ádis-tásilderi jańardy.

«Atalǵan zań ǵylymı jetistik­ter­­diń nátıjelerin engizý jónin­degi tehno­logııalyq saıasatty iske asy­rýǵa, son­daı-aq ǵylymı qyzmet­tiń strategııa­lyq, kásibı, áleý­met­tik máselelerin sheshýge ba­ǵyt­talǵan. Tehnologııalyq daıyndyq­ty (TRL) baǵalaýdyń jańa tetigi ǵylymı-óndiristik sıkl men kom­mersııalandyrýdyń barlyq kezeńin qoldaýmen qamtamasyz etýge múmkin­dik beredi. Árıne, bul máselege qatysty ǵalymdar túrli pikir aıtyp jatyr. Ǵylymı zertteýler, ma­qalalar qazir birden nátıje ber­meýi múmkin, biraq baǵyt-baǵdar berýde bul óte mańyz­dy. Sonymen qatar Ulttyq ǵylymı-tehnı­kalyq aqparat ortalyǵyn qurý máselesin de biraz ýaqyttan beri kóterip kelemiz. О́ıtkeni qazirgi tańda ǵylym salasynda analıtıka jasaý asa mańyzdy. Ǵylymı jetistikterdi, ınnovasııalar men jańa tehnologııalar naryǵyn monıtorıngteý maqsatynda ǵylymı-tehnıkalyq aq­paratty jınaý, óńdeý jáne taldaý boıyn­sha jańa mehanızm engizildi. Ǵylymı-tehnıkalyq aqparattyń monıtorın­gi ǵylymı úderisti aqparattyq-taldamal­yq súıemeldeýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi Q.Erǵalıev.

Sarapshynyń pikirinshe, jańa zańda Ǵylym qorynyń tehnologııalar­dy kom­mer­sııalandyrý jónindegi ulttyq agent­tik retindegi mártebesi keńeıtildi. Qor ǵy­lym jáne tehnologııalar sala­syn­da­ǵy baǵdarlamalar boıynsha bir­yń­ǵaı tereze bolyp, ınnovasııalyq ın­fra­qu­rylymdardy qoldaýdy júzege asy­ra­dy, sonymen qatar venchýrlik qarjy­lan­dyrýdy tartatyn bolady. Jal­py, Ǵy­lym jáne joǵary bilim mı­nıstr­ligi, Ǵylym komıteti ǵylymı joba­lardy qar­jy­landyrýmen aınalyspaýy kerek. Iаǵnı mı­nıstrlik zańdarmen, saıasatpen aına­lyssa, vedomstvoǵa qarasty uıym ákim­shilik jumystarmen aınalysýy qajet. Mundaı ıdeıany biz burynnan aıtyp kele­miz, bul halyqaralyq tájirıbede bar. Aldaǵy ýaqytta zańǵa sáıkes 90-nan asa zańnamalyq akti, buıryqtar qabyl­danady. Osy rette aıtarym, Ǵy­lym jáne joǵary bilim mınıstrligi, Ǵylym ko­mıteti zańnamalyq aktilerdi, erejelerdi qoǵammen, ǵalymdarmen bir­lese daıyndap, akademııalyq orta ókilderiniń de oıyn esepke alýǵa tıis. Bıyl grant­tyq qarjylandyrýǵa qa­tysty erejeler qabyldanǵanda oǵan deıin ǵalymdar­dyń pikiri eske­rilmegendeı boldy. Sondyq­tan qoǵam­nyń oıyn, sala sarapshylary­nyń pikirin eskerý mańyzdy.