«Egemen» elge jetkenshe...

Attaný

Iá, sizdiń qolyńyzǵa daıyn ónim barady. Jalpaq tilmen aıtqanda, qant­taı qattamany býyn burqyratyp qoıyp, paraqtaı jónelesiz. Kóz toqtatyp, oqyp qoıyp oı jiberesiz keı tusyna. Isin aıtsańyzshy gazettiń. Al myna jaqta ­(redaksııada) sol ónim sizge jetkenge deıingi «alatopannan» beıhabarsyz, múm­kin estigen de shyǵarsyz.

Jýrnalıst degen jaýynger halyqtyń bir qasıeti – jyldamdyǵynda. Ýaqytpen jarysady, keıde kóregen maqalalary arqyly aldyna túsip ketýi múmkin ýaqyt­tyń. Onyń ústine jaryqtyń jyl­damdyǵyndaı ushyrtyp aqparat taratatyn saıttar shyqqaly jaýapkershilik eki ese artty. Sóıtse de bolǵan oqıǵany «qany» tamyp turǵanda sýytpaı jazyp, gazet betine býyn burqyratyp basa qoıǵanǵa ne jetsin? Jalań aqparat qana emes, mátin arasynda maman pikiri men ýaqyttyń úni qosa júrse olja emeı ne? Alaıda munyń bári aıtqanǵa ǵana ońaı.

Esigińizden «Egemen» kirse, onymen birge ushan-teńiz eńbek qosa endi deı berińiz. Tań atysymen jantalas bastalady tilshiler úshin. Tańerteńgi saǵat toǵyz-ondarda redaksııadaǵy basshylyq quram búgin basylyp, erteń shyqpaq nómirdi josparlaýǵa bas qosady. Bul ýaqytta keı tilshi keshe berilgen tapsyrma boıynsha, qalanyń bir túkpirinde nemese aımaqtaǵy menshikti tilshi sonaý shalǵaıdaǵy bir aýdandaǵy is-sharanyń ortasynda júrýi múmkin. Túske deıin materıal ázirlep jiberýi úshin. «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory Dıhan Qamzabekuly­nyń orynbasary Qambar Ahmettiń kabıne­tin­degi josparlaýda bas redaktor Ǵabıt Músirep pen orynbasarlary, jaýapty hatshy keshegi men búgingini baǵdarlap, nómirge baratyn ózekti taqyryptardy saralaıdy, olardyń nazarynan qoǵam ómiri tys qalmaıdy. Ondaıda bas redaktordyń shyǵarmashylyq ujymnyń kúsh-qýatyn baǵyttaýdaǵy talǵam-tarazysy alǵa ozady. Kúlli ǵumyryn qazaq baspasózi­ne arnaǵan Ǵabıt aǵanyń biliktiligi men tájirıbesi qamshy saldyrmasyn aıtyp jatpaımyz. «Egemendi» ekpindetip kele jatqan naǵyz dástúrli jýrnalıstıkanyń maıtalmany utymdy tusyn taýyp, qııýy ketip turǵandy qıystyra biledi.Qorjynda qandaı maqala jatyr, kesheden ne qalyp qoıdy, búgin qandaı dúnıe ótpekshi, erteńgi is-sharaǵa kimdi bekitken jón degen sııaqty saýaldar baǵdarlanady. Azanda bekigen baǵdar keı jaǵdaıda túpkilikti bola bermeıdi biraq. Endi kirise bergende, Aqorda ıakı mınıstrlikte aıaq astynan beıresmı jıyn ótip qalýy múmkin nemese ult isine qatysty otyrys delik. Mundaıda Saıasat bóliminiń bir tilshisi bes qarýyn saılap, tura shabýy kádik. Bolmasa bulardan bólek qoǵamdyq sıpattaǵy qarbalas qylań ursa, tańǵalmańyz. Oqıǵa túske deıin belgili bolsa jaqsy ǵoı. Tústen keıin taban astynda sopań etip shyǵa kelse, kúni boıǵy josparlanǵan makettiń kúl-talqany shyǵady. Jasala bastaǵan, álde jasalyp qoıǵan bet buzylady. Kezek kúttirmes mańyzdy ýaqıǵanyń baıany túsýi kerek gazet betine. Oǵan qatysyp kelgen tilshi qazir shaıymdy iship alaıyn dep soraptap otyrmaıdy. Baryp kórdi me, tez arada nómirge ázirleý kerek materıaldy. Maqala búgin salyna ma, joq erteńge qala ma, onda jumysy shamaly. Der ke­zinde ázirlenýge tıis. Sebebi alda basqa dúnıe kútip turýy bek múmkin. Taǵy da shapqylap ketýi kádik nemese burynnan daıyndap júrgen suhbat keıipkerine álde jazyp jatqan saraptamasyna maman pikirin alý kerek degendeı. Tipti olaı bolmaǵan jaǵdaıda ázirlemek taqyrybyn kózben kórip, qolmen ustaý úshin belgili bir jerge barýy kerek qoı. Kez kelgen ýaqytta baryp suhbat ala salý, áıtpese mamannan saýalǵa jaýap berýin talap etý joq. Aldyn ala kelisiledi. Ol kisi ke­lisken soń oı qorytyp baryp, ýaqy­tyn belgileıdi. Jurttyń bári qarbalas ýaqytta ómir súrip jatqandyqtan, ju­mys kestesi sáıkese bermeýi – qalypty jaıt. Sondyqtan jýrnalıstiń kórip-bilgenin qaǵazǵa túsirýi istiń bir jaǵy ǵana, qansha bilip tursa da, kásibı maman pikirine súıenip, spıker tappaıynsha ári taǵy bir tarap kózqarasyn almaıynsha maqala pispeıdi.

Ot jaǵý

Tańerteń saǵat onda bastalǵan keńes ne jıyn on bir jarymda aıaqtalysymen bir saǵatta kabınetine kelip, endi osyndaı ýaqytta jazyp bitirgenimen, ol materıal gazet betine birden túse salmaıdy. Áýeli bólim meńgerýshiniń súzgisinen ótedi. Ol bir oqyp, qabiletinshe qatesinen aryltyp, bas redaktordyń orynbasaryna aparady. «Qylshyqtady, shaıqady, tuzyn tatyp baıqady» deýshi edi malta ezip, maı shaıqaǵan qazaq. Tap solaı bir shaıqaýy kem bolsa, bas redaktor orynbasary kem-ketigin túzep, jetildiredi. Qatesin shyǵaryp, qanaryn qampıta­dy. Tilshi jibergen olqylyqty, bólim basshysy baıqamaǵan átegen-aılardy tolyqtyrýǵa tıis osy orynbasarlar. «Jaman redaktor kúzeıdi, jaqsy redaktor túzeıdi» degen qanatty sóz bar. Maqala meımildep arnasyna tolyp tur­ǵanymen, taqyryby kelispeı qalsa, oqyrman nazar aýdara bermeıdi. Bir qarap ótip ketedi. Kúni boıǵy nemese apta boıy izdengen eńbek dalaǵa ketti degen sóz. Redaktordyń orynbasary «qylshyqtaıdy, shaıqaıdy, tuzyn tatyp baıqaıdy» degenim sol. Bul jaǵy­nan kelgende, bas redaktordyń Mádenıet jáne ádebıet, Bilim jáne ǵylym bólimderi boıynsha orynbasary, belgili jýrnalıst Talǵat Batyrhannyń biligi men tájirıbesin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Bólim basshysynyń eleginen ótken materıaldyń túzetýin engizip aparsań, «jaraıdy, tastaı sal» dep alyp qalady da, doǵal tusyn ushtap, qopal tusyn ádiptep, tystap jiberedi. Tutyǵyp turǵan taqyrybyń da saırap shyǵa keledi.

Qattalý

Sóıtken dúnıe jaýapty hatshy Amangeldi Qııas bastaǵan sekretarıat qazandyǵyna túsedi. Muny tańerteń jos­parlanǵan betke salyp, ádiptep ornalastyrý – Bet qattaý bóliminiń je­tekshisi Qonysbaı Shejimbaı bastaǵan qattaýshylardyń tabandaǵan eńbegi. Qotannan qýalap júrip qoıdy ustap, sý­ǵa toǵytyp, qol-aıaǵyn býyp, kúıip-pisip otyryp qyrqyp, qaıyra qotanǵa kirgi­zip jibergendeı jumys bul da. Sondyqtan ol kisilerdiń eńbegi de jýrnalıstiń izdenip júrip saraptamalyq maqala jazǵanynan kem túspeıdi. Materıaldy qalaı bolsyn solaı tastaı salmaıdy gazet betine. Elektrondy nusqa kelip, jumys kompıýterde isteledi degenimizben, mashaqaty jetip artylady. Mazmunyna oraı sýrettermen árlep, kelistirip kıindiredi jalańash mátindi. Keıde gazettiń oqylýyn arttyrý úshin poetıkalyq dúnıeler jarııalanady. Olardyń mazmunyn ashatyn foto tabyla bermeıdi. Mádenıet jáne ádebıet bóliminiń tilshileri jazǵan sheńberge syıa bermeıtin taqyryptarǵa kollaj jasaýǵa týra keledi. Betteýshi-dızaınerler bolmasa, «qurǵaq qasyq aýyz jyrtady» degendeı, jalańash mátin de jar urady...

Baq tabý

Qoǵamdyq-saıası gazet sanalǵany­men, «Egemen Qazaqstan» oqyrman talabyn qanaǵattandyrý maqsatynda ep­tegen arqasy bar maqalalarǵa oryn bermeı qalmaıdy. Syqıǵan saıası reportajdar men edireıgen ekonomıka­lyq, áýpirimdegen áleýmettik betterdiń arasynan ult sana-sezimi men adamzat izgiligin arqaý etken rýhanı dúnıelerdiń ısi shyqpasa, bas basylym atyna syn emes pe? Gazet basshylyǵy muny birin­shi kezekte eskeredi. «Atan ólse soıylar, atań ólse qoıylar, qazaqtyǵyń ólmesin» degendeı, resmı, aǵymdyq dúnıe­lermen qatar, ult pen rýhtyń sózi sóı­lenbeı qalmaq emes. Talǵat Batyrhan jetekshilik etetin bólimderde jýrnalıst-jazýshy Joldybaı Bazar, aqyn ári aýdarmashy, qazaq tarıhyn Amerıka kitaphanalarynan izdestirýshi aǵyl­shyn tiliniń bilgiri Dúısenáli Álimaqyn, kúndiz-túni kitap kemirýden jalyqpaıtyn aqyn Batyrhan Sársenhan, tipti Saıasat bóliminiń ózinde respýblıkaǵa tanymal jazýshy Qanat Ábilqaıyr, Ekonomıka jáne óndiris bólimin belgili jas pro­zaık, detektıv jazýshy Abaı Aımaǵanbet­tiń tizgindeýi, Áleýmet jáne sport bóli­min­de eki-úsh prozalyq jınaqtyń avtory, ­jazýshy Baqytbek Qadyrdyń tilshi bo­­­lýy tegin deısiz be? Bul – búgin ǵana qalyp­­tas­qan úrdis emes. El gazeti «Egemen» bol­­maı turyp bosaǵasyna bitken qasıet deý­­ge de keledi. Sebebi o basta «Ushqyn», «Eńbek týy» kezinde gazette Beıimbet Maı­lın, Sáken Seıfýllınder shyǵarýshy redak­tor bolǵanyn bilemiz. Alash arysy Smaǵul Sádýaqasulynyń basshylyq etkeni bar, táýelsizdik tusynda mundaı jaqsy úrdiske jan bergen birden-bir redaktor Sherhan Murtaza ekeni qazir tarıhqa aınalyp úlgerdi. Keıin osy ıgi bastamany Darhan Qydyráli jańǵyrtty. Belgili aqyndar Erlan Júnis, Mıras Asan syndy, taǵy basqa talanttardy toptastyrdy. Qazirde kende emes ujym. Osyndaǵy aqyn-jazýshylardy túgendep jiberse, Jazýshylar odaǵynyń bir bólimi bolyp shyǵa keledi. Belgili etnograf Beken Qaıratulynyń ózi nege turady?

Hat baǵý

Tústen keıin bir márte gazet betteri­niń áýelgi nusqasy úsh-tórt tırajben shyǵady. Bas dırektor men bas redaktor jáne orynbasaryna, kezekshi redaktor­ǵa jáne korrektorlarǵa jóneltiledi. Bólim meńgerýshisi men bas redaktor oryn­basary súzgiden ótkizgen irili-ýaqty mate­rıaldardyń ústinen endi atalǵan basshylar qarap, korrektorlar áriptik qatesin shyǵarady.

Gazettiń qatesiz shyǵýy, saýattylyǵy korrektorlardyń kásibı sheberligine baılanysty ǵoı. Eldegi basqa basylymdar «Egemenniń» sóz qoldanysymen, saýattylyǵynan ónege alyp jatsa, onda egemendik korrektorlardyń eńbegi­niń arqasy. Bul ýaqytta tilshiler materıalyn ótkizip tastap demalady degen sóz emes. Erteńgi shyǵatyn gazet betine aqpa­rattar jınap, aldaǵy josparly saraptamalary men jilikti maqalalarynyń qamymen júredi. Áldebir is-sharaǵa, suhbat alýǵa, tipti keshki saǵat 18:00-den bylaı teatrdaǵy qoıylymǵa, taǵy basqa mańyzdy sharalarǵa ketýi múmkin. Tilshilik qyzmet tańǵy saǵat 9.00-den keshki saǵat 18:00-diń arasynda kabınette otyryp ketetin birkelki jumys emes. Quryǵanda redaksııaǵa túsken avtor­lardyń materıaldaryn qorytyp, gazettiń til-stıline ıkemdeýmen, ádebı normaǵa sáıkestendirýmen bolady. Hat qorytý – redaksııanyń tabandap isteı­tin qara jumysy. Ádebı normaǵa múlde sáıkespese de, gazet betine salynýǵa tıis súıegi myqty jazbalardyń keıbirin til­shiler óńdep, qyrnap-jonyp jazyp shy­ǵatyn kezder de az emes. Bul – izdenip tap­qan, aıaǵymen baryp, zerttep jazǵan ma­qalalarynyń syrtyndaǵy esil eńbek. Onyń ústine «Egemen» aptasyna bes már­te 16 ne 24 betten kún saıyn shyǵatyn ­jal­ǵyz basylym ekenin eskergen jón.

Iá, tilshiler tústen keıin hat qoryt­syn, tintinip shyǵarmashylyǵymen ket­sin, dál osy tusta gazet basshylary men qattaýshy, dızaınerler tapjylmaı oty­­ryp betterdiń áýelgi nusqasyn qaıta-qaı­ta qarap, kemshilikterin jetildirýmen kemi keshki saǵat 8–9-ǵa deıin tynym tappaıdy. Dúnıede oı eńbegi azabynyń dámin tatqandar ǵana seziner beınet bular. Al keshkisin quzyrly oryndarda shuǵyl is-shara týyndap jatsa, shetelde issaparda júrgen Prezıdent habaryn gazetke salý kerek bolsa, ujym kórer tańdy jumysta atyrady. Sebebi búginshe qoıa turaıyq, erteń de kún bar ǵoı deıtin emes, gazet túnde basylyp, tańerteń eldiń qolyna tııýi kerek. Osy oraıda Orynbek О́temurat jetekshilik etip otyrǵan Saıasat bóliminiń tabandy eńbegin atap ótken jón. Arasynda AQSh-ta «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyp kelgen Gúlnar Joljannyń sheteldik gazetterge sholýy, ondaǵy taldamalyq materıaldardy aýdaryp beretini óz aldyna bólek áńgime. Bas redaktordyń úsh orynbasarynyń árqaısy eki bólimge jaýaptansa, jalǵyz-aq Baný Ádiljan Saıasat bólimine jetekshilik etetini – jumys salmaǵyn bezbendeıdi. 

Aqtarý

Gazettiń Ekonomıka jáne óndiris, Áleýmet jáne sport bólimderin úıles­tirý­shi, bas redaktordyń orynbasary Qýat Áýesbaı – buǵan deıin birneshe respýblıkalyq gazetti basqaryp kelgen bilikti maman. Eldegi tolǵaqty taqy­ryptardyń deni osy bólimderge tıe­sili. Áleýmettik sala, turmystyq ahýal, densaýlyq – halyqtyń negizgi tirshiligi­niń basty qýat kózi. Atalǵan bólimdi meńge­rip otyrǵan Jomart Ospan men sur­mer­gen tilshileriniń materıaldary al­dyń­ǵy ­betten túspeıtinin aıtsa da jetkilikti shyǵar.

Anyǵynda, gazet ólýge aınaldy degender ońbaı qatelesedi. Tirshiliktiń tamyry soǵýyn toqtatqanda, múmkin gazet te toqtaýy múmkin. Gazet turmaq, bizdiń dáýirimizge deıin paıda bolǵan tasqa qashap jazý mádenıeti áli kúnge adamzatpen birge jasap, ólgenderge qyzmet etip tur ǵoı. О́lgenderdiń basyna barǵan tirilerge de. Al basylym sol alǵashqy jazýlardyń órkenıet týdyrǵan nusqasy, qaı ult adamdary baspasózdi kóp oqysa, sol ult ıntellektýal, anaǵurlym zııaly ekenin dáleldeý artyǵyraq shyǵar. Buǵan búgingi saıttardaǵy materıaldar men eń qundy fotolardyń kóbi gazetter men jýrnaldardan kóshirilgenin nege aıtpaımyz?

Zamanaýı talaptarǵa sáıkes, qazir gazetter de formatyn ózgertip, aqparat kózderiniń qaı-qaısyna bolsyn berispeı, talasyp keledi. Osy oraıda – bas dırektor Dıhan Qamzabekulynyń mundaǵy bir qoltańbasy – jańadan Bilim jáne ǵylym bólimin ashýy. Belgili jýrnalıst Azamat Esenjol jetekshilik etetin bólim tilshileri uıymdastyratyn «Digital», «Jasandy ıntellekt» betterine lýpamen úńilgendeı, ábden toqtalyp oqıtyn materıaldar shyǵatynyn óreli oqyrman bilse kerek. Nazarbaev ýnıversıtetiniń jas ǵalymdary ashqan, tek qana mıkroskoppen kóre alatyn jańalyqtardyń neshe atasyn osy bólimniń tilshileri materıaldarynda.

«Egemenniń» fototilshisi Erlan Omar túsirgen sátti sýretter elimizdiń BAQ kózderin aralap kóship júrgenin talaı kórdik. Shapqan attan eńkeıip teńge ilýge shaq qalǵan qazaq jigitiniń fotosyn kórnekilikke qoldanbaǵan saıt, ga­zet qalmaǵan shyǵar. Gazetimizdiń soń­ǵy betindegi «Kózaıym» syndy jalt qara­tatyn jyp-jyly fotolary búginniń ǵana emes, erteńniń de murasy. Gazet osyndaı sarbazdary men sardarlarynyń arqasynda ýaqytty «toqtatyp» qoıady. Ony oqyǵannyń áýeli tanymy keńip, kózqarasy ósedi. Osy kúnge deıin saıttan oqyp, jadyńyzda óshpesteı toqylyp qalǵan qundylyq bolsa, esińizge túsirip kórińiz.   

«Egemen» elge jetkenshe alas-kúlestiń kókesi shtatta ǵana emes, aımaqtyń ár túkpirin qamtıdy. Ár menshikti tilshi – sol óńirdegi «Egemenniń» elshileri derlik qurmetti ókilder. «Otqa salsa janbaıtyn, sýǵa salsa batpaıtyn» bir-bir sardar, ákim-qaramen redaksııanyń atynan sóılesip, kelissózge kele beretin óńirdegi fılıal esebinde. Al Almaty qosyny aýyr artıllerııaǵa para-par ásker. Nebir jaısań tulǵa, jazýshy men tisqaqqan qalamger, jýrnalıster «Egemen» arqyly eldiń sózin ol jerde de ustap otyr.   

*  *  *

Jylqy men qoıdyń sońynan yǵyp, aqyry adasyp qara túnde dalada qal­ǵanda, qulaǵyn qaıshylap tastap, jele jortyp otyryp jol tabatyn arda Kúreń attaı sergek oıly gazet qaıdan shy­ǵady? Ymyralasyp is qylatyn yntaly hám talantty jastar toptasqan kúni. «Egemen» jylnamasyna kóz tikken jan Alash arystarynyń izi qalǵan basy­lymda búginge deıin birtýar tulǵalar qyz­met etkenin kóremiz. Bosaǵasyna bitken qutynan shyǵar, o basta Alash dep atqa qonǵan azamattardyń qaı-qaısysy bolsyn, «Ushqynnan», «Egemen Qazaqstan­ǵa» deıin aqyl-oı men ult parasaty­nyń minberi men alańyna aınaldyryp­ty. Ahmet Baıtursynuly kótergen ult, jer máselesi gazet tigindisinde kókteýli. Sondyqtan munda adasyp júrgen qa­zaq bola bermeıdi, qalaıda qyzmet etem dep asyǵyp júrgender desek, áńgime basqa.