Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Úkimet qaýlysymen 1 naýryzdan bastap elimizdiń barlyq aımaǵy biryńǵaı ýaqyt beldeýine kóshti. Qyz-qyz qaınaǵan tirshilik UTC+6-dan UTC+5 beldeýine aýysty. Biryńǵaı ýaqyt beldeýin ornatý máseleleri jónindegi jumys toby máseleni ábden zerttep baryp, osyndaı ortaq sheshimge keldi. Degenmen mamyr aıynda bul sheshimge narazylar ýaqytty burynǵy beldeýge qaıtarý týraly petısııa jarııalady. Tamyzda tıisti memlekettik mekemeler «Ýaqytty keri qaıtarý» talabymen jarııalanǵan petısııany qabyldamady. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń habarlaýynsha, UTC+5 beldeýine kóshý tabıǵı kún sıkli men eldiń geografııalyq jaǵdaıyna saı keledi, bıologııalyq yrǵaqqa, densaýlyqqa jaqsy áser etedi. Jaqynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi UTC+5 beldeýinde qalý kerektigin, ýaqyttyń ózgerýi densaýlyqqa, elektr energııasynyń shyǵynyna áser etpegenin málim etti. Bıyl jyl basynan beri adam basyna shaqqandaǵy elektr energııasyn tutyný kólemi byltyrmen salystyrǵanda tómendegeni baıqalǵan. Úkimet otyrysynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev UTC+5 beldeýi el turǵyndaryna eń ońtaıly jaǵdaı ekenin atap ótti.
«1930-1931 jyldary el aýmaǵynyń kóp bóligi besinshi ýaqyt beldeýinde bolǵanyna qaramastan, UTC+6 beldeýi dekrettik ýaqytty paıdalaný arqyly engizildi. Jalpy, keńestik kezeńde elimizde komandalyq-josparly ekonomıka múddesi úshin tabıǵı ýaqyt beldeýi buıryq tártibimen segiz ret ózgerdi. Nátıjesinde, tabıǵı sıklge sáıkes kelmeıtin ýaqyt beldeýlerinde turdyq. Sol turǵyda UTC+5 elimizge jańa beldeý nemese tyń tájirıbe emes, shyn máninde tarıhı negizdelgen ýaqytqa oralý», dedi mınıstr.
Ýaqyt beldeýine qatysty derekterdi zerttep júrgen qoldanbaly hronobıologııa mamany Bolat Nurqojaev ýaqyt tek tańnyń atýy, kúnniń batýymen ólshenbeıtinin aıtady. Sebebi kún men túnniń uzaqtyǵy tabıǵı qubylys, jyl boıy almasyp, ózgeriske ushyraıdy.
– Biz kún men túnniń jıiligine saǵat tilin qansha jyljytsaq ta aralasa almaımyz. Sondyqtan ýaqyt ólshemi tańnyń atýymen tirshilik etýge tıis. Iаǵnı tańerteń kún jaryq, keshte qarańǵylaý bolǵany adamǵa fızıologııalyq jaǵynan tıimdi ári turmys-tirshilikke qolaıly. Biryńǵaı ýaqyt beldeýine qatysty dálel-dáıeksiz áńgimeler aıtylyp júr. Sýbektıvti pikir kóp. Sonyń biri – eldiń shyǵysyndaǵy oblystar eldiń batysyndaǵy ýaqytqa aýysty dep qate oılaıtyndar bar. Anyǵynda olaı emes, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy ólkeler óziniń áýeldegi ýaqyttyq beldeýine qaıtaryldy. Shyntýaıtyna kelgende, jurttyń kóbi keshqurym kún jaryq bolǵanyn qalaıdy. Jazdygúni serýendep, ýaqyt ótkizgisi keledi. Biraq kesh uıyqtaýdyń aǵzaǵa zııan ekenin túsinbeıdi. Basqa-basqa, balalardyń densaýlyǵyna tań atqannan keıin baryp uıqydan oıaný mańyzdy. Muny oıdan shyǵaryp otyrǵanymyz joq, medısına solaı deıdi. Túnniń erte kelýi adamdardy erte jatýǵa, erte turýǵa qalyptastyrady. Biz buryn sodan aýytqyp ketken edik, qazir barlyǵy qalpyna kelip otyr, – deıdi ol.
B.Nurqojaev kópshiliktiń «balalar sabaqtan qas qaraıa qaıtady» degen pikirine qatysty da óz oıyn aıtty.
– Balalardyń sabaǵy segizde bastalsa, eresekter jumysqa toǵyzda barady. Eresekterdiń ózine segizde jumysqa barý qıyn. Qazirgi UTC+5 biryńǵaı ýaqyt beldeýinde sabaqqa segizde baryp júrgen balalar buryn tańǵy jetide baratyn. Jetide sabaqqa barý úshin olar shamamen 6.00-de nemese 5.30-da oıanyp kelgen. Iаǵnı balalar fızıologııalyq turǵyda qansha erte jatsa da erte oıana qoıýy qıyn. Ýaqyt beldeýiniń ár aımaqta ártúrli bolýy densaýlyqqa zııan ekeni dáleldengen. Sondyqtan biz qalaı degende de tabıǵattyń ýaqytyna beıimdelýimiz kerek, – dep túıindedi B. Nurqojaev.
Genetıka jáne fızıologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Asqar Qalekeshov tabıǵı ýaqyt beldeýinde kesh erte batatynyn aıtady. Ol qazir «Mektep oqýshylarynyń psıhofızıologııalyq jaǵdaıyna ákimshilik ýaqyt pen áleýmettik faktorlardyń áseri» degen joba aıasynda taqyrypty tereń zertteýge kirisken.
– Atyraýda 7.45-te dala tas qarańǵy. Balalar sol ýaqytta sabaqqa ketip barady. Almatyda dál osy ýaqytta balalar kúnniń jaryǵymen mektepke barady. Al keshtiń batýy qaı jerde de tabıǵı ýaqyttan erte júredi. Mysaly, Aýstrııa, Majarstanda 16.30-da qarańǵy túsedi. Bizde, ókinishke qaraı, muny kóbi uǵyna bermeıdi. Jalpy, eldiń shyǵysy UTC+6 ýaqyt beldeýinde jatyr. Onda turǵyndardyń sany az. Eldiń ortalyǵyna deıingi aımaqtar UTC +5, ortalyqtan batysqa deıingi aralyq UTC +4, Oral qalasynyń birneshe aýyly UTC+3 ýaqyt beldeýinde jatyr. Tipti bolmasa, keshi tym erte batatyn aımaqtarda jumys ýaqytyn bir saǵat, jarty saǵatqa almastyrýǵa bolady. Mysaly, Shyǵys Qazaqstandaǵy keıbir aýyldarda kúndelikti sharýany erte, al Batys Qazaqstanda kesh bastaýǵa jergilikti ákimdikpen kelisip otyryp múmkindik berse shyǵystaǵy keıbir aýyldyń turǵyndary jumysqa segizde baryp, beste qaıtar edi. Al basqa óńirler óziniń tabıǵı ýaqyt beldeýinde jatyr, – deıdi Asqar Qalekeshov.
«Amanat» partııasynyń tóraǵasy Erlan Qoshanov Úkimet músheleriniń qatysýymen ótken fraksııanyń keńeıtilgen otyrysynda biryńǵaı ýaqyt beldeýine qatysty ǵylymı zertteý jumysyn keler jylǵy naýryzǵa deıin aıaqtaýdy usyndy. Májilis spıkeri ýaqyt beldeýin ózgertý qoǵamda jıi talqylanatyn taqyryptyń biri bolǵan soń, sheshimdi aldyn ala egjeı-tegjeı taldap, talqylap baryp qabyldaý keregin aıtty. Qazirde zertteý jumystary men aqparattandyrý saıasaty qatar júrip jatyr. Biz de ǵalymdar, mamandar tıimdiligin rastaǵan biryńǵaı ýaqyt beldeýi barlyq jaǵynan yńǵaıly bolsa eken deımiz.
