2024 jylǵy 16 maýsymda Memleket basshysy 2024 jylǵy 15 sáýirde qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine áıelderdiń quqyqtaryn jáne balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań kúshine endi.
Zańmen birge áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen kórinisteri úshin jaýapkershilikti kúsheıtetin, sondaı-aq otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa jáne kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin arttyrýǵa baǵyttalǵan normalar engizildi.
Sonymen qatar, neke-otbasy zańnamasynyń negizderin dástúrli otbasy qundylyqtaryn nyǵaıtý jáne nasıhattaý, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdardyń neke jáne otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, áleýmettik -ekonomıkalyq qoldaý, qıyn ómirlik jaǵdaıdaǵy jeke tulǵalardy (otbasylardy) aıqyndaý jáne jan-jaqty qoldaý kórsetýdi uıymdastyrý sekildi qaǵıdattarmen keńeıtý kózdelgen.
Jańa zań – jańa talap
Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq týraly Zańǵa qol qoıylǵanǵa deıin eldiń quqyqtyq júıesinde áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaý is júzinde tolyq iske asyrylmaǵany belgili. Sondyqtan, Prezıdent qabyldaǵan otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq týraly Zań - memlekettiń teńdik pen zań ústemdigi qaǵıdattaryna basymdyq beretinin, quqyqbuzýshylyqqa qarsy amaldar shyn mánende oryndalatynyn túsindiredi.
Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zań myńdaǵan áıeldi abıýzıvti qarym-qatynastan shyǵýǵa ıtermeleıdi, olarǵa quqyqtyq qaýipsiz memlekette ozbyrlyqtan arylýǵa kómektesedi.
Bas prokýratýranyń málimetinshe, 2023 jyly Quqyq qorǵaý organdaryna turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty 100 myń shaǵym túsken. Bul sońǵy bes jyldaǵy jıyntyq esepten úsh ese kóp. Mundaı kórsetkishter qazirgi jaǵdaıdyń aýyrlyǵyn jáne Prezıdent qabyldaǵan zańnyń qajettiligin tolyq túsindiredi.
Negizgi Zań 15 zańnamalyq aktisine, onyń ishinde 7 kodeks pen 8 zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdeıdi. Ilespe zań ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske túzetýler engizýdi qarastyrady. Kámeletke tolmaǵandardy qorlaý (qorqytý, kıberbýllıng) jáne 16 jasqa tolmaǵan balany qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirý jáne basqa da túzetýler úshin ákimshilik jaýapkershilik belgilenedi.
Qabyldanǵan zańnyń basty mindeti – balalar qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha memlekettik saıasattyń quqyqtyq, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne uıymdastyrýshylyq negizderin jetildirý, áıelder men balalarǵa qatysty qylmystardyń aldyn alý jáne jolyn kesý.
Qylmysker sózsiz jazalanady
Jańa zań boıynsha áıelder men balalardyń densaýlyǵyna zııan keltirý nemese birneshe ret uryp-soǵý jaǵdaıy tirkelse taraptardyń tatýlasý múmkindigi qarastyrylmaǵan.
Turmystyq zorlyq-zombylyqty azaıtý úshin qazir búkil áleýmettik-mádenı ekojúıe qurylýda: balalar men áıelder úshin qaýipsiz orta qurý jáne olarǵa qatysty qylmystardyń aldyn alý, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty qylmystar úshin jazany qatańdatý, quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýdy kúsheıtý, sondaı-aq balalardy psıhologııalyq-pedagogıkalyq súıemeldeý. Aýyr qylmystarǵa qatysty jazalardy qatańdatý jáne tatýlasýdan bas tartý zorlyq-zombylyq pen qaýipti áreketterdi jasaǵan adamdar úshin qatań jazalaý rejımin jasaıdy, bul qoǵamdaǵy ádilettilik pen zańdylyqty qamtamasyz etý úshin mańyzdy.
Zorlyq-zombylyq úshin, onyń ishinde otbasylyq-turmystyq salada jaýapkershilik arttyryldy. Qoǵamdyq pikirdi eskere otyryp, densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý jáne uryp-soǵý qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy.
Qasaqana aýyrlyǵy ortasha jáne densaýlyǵyna aýyr zııan keltirgeni úshin jaýapkershilik kúsheıtildi.
Buryn adamdy azaptaý, jaýapkershilikke tartý úshin uryp-soǵý men basqa da zorlyq-zombylyq áreketteriniń júıeliligin dáleldeý qajet bolatyn. Endi jábirlenýshini azaptaý maqsatynda erekshe qatygezdikpen, qorqytýmen jasalǵan zorlyq-zombylyq áreketteri úshin jaýapkershilikti anyqtaıtyn normalar engizildi.
Sonymen birge, zorlaýshynyń kinásin dáleldeý kezinde jábirlenýshiniń óz atyna osyndaı zorlyq-zombylyqqa júıeli túrde tózgeni talap etilmeıdi.
Jábirlenýshilerge shaǵym berilgenine qaramastan, densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirýge jáne uryp-soǵýǵa baılanysty ister boıynsha qylmystyq qýdalaýdy kózdeıtin jańa zańnyń tarmaǵyn serpindi dep ataýǵa bolady.
Basqasha aıtqanda, qylmystar ótinish boıynsha emes, fakt boıynsha qýdalanady. Bul tarmaq zańǵa eskertý sıpatyn beredi, osylaısha yqtımal qylmyskerler sózsiz jazalanatynyn bildiredi.
Áıelderdiń quqyǵy qalaı qorǵalady?
Áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy tarmaqtardyń biri - qylmyskerdi 30 kún merzimge oqshaýlaý jáne jábirlenýshilermen baılanysqa tyıym salý múmkindigi. Bul zardap shekkenderdiń psıho-emosıonaldy jaǵdaıyna oń áser etip, olarǵa tolyq ońaltý múmkindigin beredi.
Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zań áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq kórsetkeni úshin jazalaý sharalaryn kúsheıtedi.
Atap aıtqanda, qazir densaýlyqqa qasaqana ortasha jáne aýyr zııan keltirgeni úshin tek 8 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý qarastyrylǵan. Al buryn aıyptalýshynyń bostandyǵy tipten shektelmeýi múmkin edi.
Densaýlyqqa jeńil zııan keltirý týraly bap ta qatańdatyldy. Qylmyskerge 200 AEK-ke deıin aıyppul salý nemese 50 táýlikke deıin qamaýǵa alý kózdeledi. Sonymen qatar qazir bul qylmys úshin ákimshilik emes, qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Osy qylmys aýyrlatatyn mán-jaılar bolǵan kezde 1000 AEK-ke deıin aıyppul salýdy ne 2 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýdy nemese shekteýdi kózdeıdi.
Sondaı-aq qylmysty aýyrlatatyn uryp-soǵý jaǵdaılarynda 200 AEK-ke deıin aıyppul salýǵa ne 50 táýlikke deıin qamaýǵa alýǵa ákep soǵady.
Sonymen qatar, azaptaý úshin jaýapkershilik kúsheıtildi. Endi 2 jyldan 3 jylǵa deıin, aýyrlatatyn jaǵdaılarda 4 jyldan 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý kózdelýde.
Osylaısha bul zań "tırandardyń" áıelderi men jaqyndaryna qatysty agressııasyn aıtarlyqtaı tejeıdi.
Balalar qaýipsizdigi: eń aýyr jaza qarastyrylǵan
Jańa zańda áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen kórinisi úshin jaýapkershilikti kúsheıtetin, sondaı-aq otbasy ınstıtýtyn, kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa arnalǵan normalar engizildi.
Balalarǵa qarsy zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrin kórsetý jaýapkershiligi edáýir kúsheıtildi. Qylmystyq kodekste kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy densaýlyqqa zııan keltirýden bastap urlaý men óltirýge deıingi qylmystardyń tizbesi júıelengen jáne naqty anyqtalǵan. Mundaı áreketterdi jasaǵan adamdar tatýlasýǵa baılanysty qylmystyq jaýap berýden bosatylmaıdy.
Kámeletke tolmaǵandardy óltirgeni, zorlaǵany, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jynystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq áreketteri úshin ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi eń aýyr jaza qarastyrylǵan.
Balalardy urlaǵany úshin budan bylaı 10 jyldan 15 jylǵa deıin (buryn 7 jyldan 12 jylǵa deıin), al zańsyz bas bostandyǵynan aıyrý úshin – 5 jyldan 10 jylǵan deıin (buryn 5 jylǵa deıin) bas bostandyǵynan aıyrý qarastyrylǵan.
Alǵash ret 16 jasqa tolmaǵan adamdarǵa jynystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq jasaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Osy normalar qabyldanǵanǵa deıin mundaı jaýapkershilik 14 jasqa tolmaǵandarǵa tıiskeni úshin ǵana qarastyrylǵan. Ol úshin 200 AEK-ke deıin aıyppul, túzetý jumystary nemese 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystar ne 50 táýlikke deıin qamaýǵa alý kózdelgen.
Balalardy urlaǵany úshin 10 jyldan 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý (buryn 7 jyldan 12 jylǵa deıin), al zańsyz bas bostandyǵynan aıyrý úshin – 5 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý (buryn 5 jylǵa deıin) kózdelgen.
Jańa zań sýısıdti azaıtady
Jańa zań sonymen qatar sýısıdti azaıtýǵa baǵyttalǵan. Eger buryn tek óz-ózine qol jumsaýǵa ıtermelegeni úshin qylmystyq jaýapkershilik kózdelgen bolsa, endi-ózin-ózi óltirýge ıtermeleý jáne járdemdesý úshin jaýapkershilik qarastyrylady.
Kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty mundaı áreketter 5 jyldan 9 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa ákep soǵady. Osylaısha, bul sharalar sýısıdtiń aldyn alýdy da, kinálilerdiń jaýapkershiligin de kúsheıtedi.
Jańa zań pedofılderdiń balalardy óltirý faktisi boıynsha ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi eń aýyr jazany qarastyrady. Bul jaǵdaıda kez kelgen balama zań alynyp tastalady. Osylaısha, qoǵamda mundaı adamdarǵa múldem tózbeýshilik qalyptasady.
Jańa normalar mektepterdegi qorlaýmen kúresýge baǵyttalǵan. Osylaısha, kámeletke tolmaǵandy qorlaý (qorqytý, kıbberbýlıng) úshin ákimshilik jaýapkershilik alǵash ret engizildi. Bul áreket úshin eskertý nemese 10 AEK mólsherinde aıyppul qarastyrylǵan. Qaıta qorqytý úshin 30 AEK (110 760 teńge) túrinde aıyppul kózdelgen.
Al eger bul áreketti 12 jastan 16 jasqa deıingi kámeletke tolmaǵandar jasasa – eskertý jasaýǵa nemese ata-anasyna nemese olardy almastyratyn adamdarǵa 10 AEK aıyppul salýǵa ákep soǵady.
Qurdastaryn qorqytatyn balalardyń ata-analary úshin jaýapkershilikti arttyrý olardy balalarynyń tárbıesine baıypty qaraýyna májbúrleıdi.
Bilim berý uıymdarynyń kámeletke tolmaǵandardyń nemese olarǵa qatysty quqyqqa qaıshy áreketter jasaǵany týraly quqyq qorǵaý organdaryna dereý habarlaý mindeti belgilengen.
Qoǵamdyq kólikterden 16 jasqa deıingi balalardy májbúrlep túsirýdiń kóptegen jaǵdaılary belgili. Bul kóbinese mektepten ózdiginen oralatyn bala úshin qaýipti. Endi bul quqyq buzýshylyq bolyp sanalady, ol úshin 5 AEK (18 460 teńge) mólsherinde aıyppul qarastyrylǵan.
