Sanat ıýtýb órisinde qaı baǵytta kontent túsirgen ótimdi degendi kóp shıyrlap, saralaıdy. Osy salany zertteı kele, shettegi tarydaı shashyraǵan qazaqtardyń ómirin shynaıy kórsetip, kórermenge tushymdy dúnıe usynýǵa kirisedi. Sanat eń alǵash Mońǵolııa elindegi qazaqtardyń tynys-tirshiligin taspalap qaıtady. Alǵashqy, tipti bertinge deıingi saparlarynyń barlyq shyǵyny óziniń moınynda. Eshkim qoldaý-kómek, demeýshilik jasalmaǵan.
Mońǵolııaǵa ekinshi ret, otbasymen barǵan saparyndaǵy jol azabyn tarttyrǵan oqıǵa da esten ketpeıdi. Jyl boıy jınaǵan qarajatyn bir saparda sarqa jumsap kelse, ol qalaı umytylsyn?
«Jeti aılyq nárestemizdi alyp kelinshegim úsheýmiz jeke kólikpen Mońǵolııaǵa saparǵa shyqtyq. Pavlodar oblysy arqyly Reseıdiń shekarasyna jaqyndaǵanda kóliktiń dóńgelegi bir emes úsh márte jaryldy. Biraq «sheshingen sýdan taıynbas» degen táýekelmen, jarylǵan dóńgelekti jamap alyp saparymyzdy jalǵastyrdyq.
5 myńnan asa shaqyrym jol óndirip barǵanymyzda kólik buzylyp, «jyǵylǵanǵa judyryq» boldy. Áýre-sarsańmen elge ákelip jóndettim. Aıtaıyn degenim, bir jyl boıy jınaǵan qarajatym osy sapardaǵy keleńsizdikke jumsaldy», dedi jıhankez.
Sanattan Aýǵanstan saparyndaǵy qıyndyq pen kedergi jaıynda suradyq. Ekrannyń bergi betindegi kórermen úshin bári de baıany tolysqan kórkem dúnıe bolyp kórinetini anyq. Al sol jarty saǵatqa syıǵyzǵan salmaqty kontentti túsirýdiń syrtynda orasan eńbek, jankeshtilik tur. Dúnıeniń dıdarynan maza qashyp, tynyshtyǵy shytynap, shańyraǵy shaıqalyp turǵan elge barýǵa ne sebep bolǵandyǵyn bilgimiz keldi.
«Jalǵyz jolaýshy» arnasynyń kórermenderi álemniń ár qıyrynda bar. Birde «Aýǵanstanda turatyn qandasyń edim» dep bir azamat habarlasty. Tanysa, bilise kele ózin Asadýl dep tanystyrǵan beıtanys kisi meni qonaqqa shaqyrdy. Qaýipsizdikke, basqa da máselege ózim kepil bolamyn degen soń jolǵa jınaldym. Vızamdy alyp О́zbekstan arqyly Tájikstanǵa jetip, Aýǵanstan shekarasyna óttim. Kedendik ótkizý beketi qý medıen dalada, aınalasynda eshteńe joq eken. Qarsy alamyn degen Asadýl qandasymyz da kórinbeıdi. Aýǵan shekarashylary pýshtýn tilinde sóıleıdi, men túsinbeımin, aǵylshynsha aıtqanymdy olar da uqpaı, biraz áýrelendik. Mazarı Sharıfte turatyn Asadýldy saǵattap kúttim – joq. Bir kezde alystan qulaǵyma tanys sózder talyp estile bastady. Qazaqtar sııaqty! Qulaǵymdy túrem, ıá qazaqtar dabyrlap sóılep jatyr. Qustaı ushyp kedenge kelsem, rasymen de qazaqtar júr. Aýǵanstanda turatyn qandastarǵa qonaqqa kelgen týystaryn kútip alyp jatyr eken. Jergilikti Sardar esimdi turǵyn meni de kelgen týystarmen birge ertip úıine qonaq etti. Atajurttan qazaqtar kelse erekshe qýanatynyn ańǵardym. Qarsy bolǵanyma qoımaı qorasyndaǵy azyn-aýlaq qoıynyń birin soıyp, úıme tabaq et asyp, qurmet kórsetti. Erteńine taksı shaqyryp, Kabýlǵa attandyrdy. О́ziniń telefonyn berip qandaıda bir keleńsizdik týyndasa, habarlas dedi. Baǵlan aýylynan el astanasyna jettim de, kósheni aralap kamerama túsirip júrgen edim. Bir kezde izimnen qalmaı erip júrgen adam jeńimnen tartyp toqtatty da, qaltarystaý tusqa súıreleı jóneldi. Men aǵylshynsha, ol óz ana tilinde sóıleıdi. О́zimniń týrıst ekenimdi, jýrnalıstik qyzmet atqaratynymdy aıtyp, pasportymdy kórsettim. «Sońymnan er» degendi ısharamen uqtyryp, ózi jol bastap namazhanaǵa keldik. Ishinde taspıq tartqan qalyń er adam júr. О́zara dabyrlasyp sóılesti de, meniń sómkemdi aqtara bastady. Kameramdy tartyp aldy. Tólqujatyma úńilip, birneshe elge saparǵa barǵanymdy kórsetip «sen tyńshysyń» degendeı, qater tóndirýge kóshti. «Jýrnalıspin, týrıst edim» degenge senbeı tur. Bir kezde telefonymdy ashqyzyp foto, beınejazbalardy teksere bastady. Joǵary oqý ornyn támamdaǵan soń, áskerı mindetimdi atqaryp júrgende túsken fotolar bar edi. Sony kórgende kózderi sharadaı boldy. «Kúdigimiz aldamapty» degendeı janyp tústi. Qysym kúsheıip bara jatqan soń, Sardarǵa telefon shaldym. Ol qolyna taspıq ustaǵandar bolsa, qaýipsizdik qyzmeti komıtetiniń mamandary dedi. Telefonmen sóılesken soń álgiler jýası bastady. Sardar bir kisini jiberdi, ulty ózbek eken, sol adam qysyltaıańnan shyǵardy. Kóshede balasyna deıin qarý súırep júrgen eldegi este qalarlyq oqıǵanyń biri – «osy», dedi Sanat Ilııasuly.
«Baıqaǵanym, qaı elge barsam da qandas baýyrlarymyz, aǵaıyndarymyz qushaq jaıa qarsy alyp, qurmet kórsetedi. Taǵy bir qýanarlyǵy, qazaqtardyń turmysy jergilikti halyqtyń jaǵdaıymen salystyrǵanda tym jaqsy, baqýatty ǵumyr keshedi», deıdi jıhankez.
Mońǵolııaǵa barǵan saparynda Baıan О́lgeıdiń shóleıtti aýmaǵyn kókoraı oazıske aınaldyryp, mońǵol halqy jemis bitkenniń patshasy dep áspetteıtin shyrǵanaq ósirýmen sharýasyn dóńgeletip otyrǵan qazaq otbasy týraly baıandaıdy. Kásipker qazaqtyń qanshama jandy jumyspen qamtamasyz etip otyrǵanyn sóz etedi. Mońǵolııa bıligi jyl saıyn úzdik 9 kásipkerdi marapattaıdy. Mine, sol 9 kásipkerdiń biri, qazaq ultynan alǵash bolyp sol syılyqty alǵan Qojabergen batyrdyń urpaǵy, kásipker, Ulanbatyr qalasynyń turǵyny Nurbektiń berekeli kásibi týraly baıandaıdy.
Jalǵyz jolaýshy budan ózge Pákistanda baqýatty ǵumyr keship kásip ashqan qazaqtardy, Balıde de bal jalap otyrǵan qandastarymyzdy, Sıngapýrde saqa kún keship kele jatqan qazaqtardyń tirshiligin taspalap keldi. Qoǵamnyń betalysyna berile qoımaı, qazaqı qalybyn saqtap, adamı parasattylyǵyn joǵaltpaı kele jatqan Taılandtaǵy aǵaıyndardyń da jaǵdaıy jaqsy ekenin kórdi. Arab elderinde kásibin dóńgeletip otyrǵan azamattarymyzdyń abyroıly ekenin baǵamdap qaıtqany bar.
Kezinde Altaıdan aýǵan zarly kósh Tıbettiń tańdaıyńdy tilim-tilim eter shólin basyp, Gımalaı taýynyń qarly asýynan qurym kıizdi tósenish ete otyryp, Úndistannyń Kashmır aımaǵyna jetkeni belgili. Sanat «saıynan saıǵaq qurly pana tappaǵan» jandardyń tabany tilim-tilim bolyp Túrkııaǵa jetken qazaqtardyń qazirgi urpaǵyn izdeıdi. Ǵalamtordyń qolat-qolatyn aqtaryp otyryp, aǵylshyn jýrnalısiniń Gımalaı asqan qazaqtar týraly maqalasyn oqıdy, «birneshe qazaqtyń toptasa túsken fotosymen shyqqan maqala). Sáıkestikti qarasańshy, jıhankez jýrnalıst Kashmırde qalyp qoıǵan qazaqtardyń búgingi bolmysyna úńilý maqsatymen barǵanymen, shıelenisti jaǵdaıǵa baılanysty ol óńirdi aralaýǵa ruqsat etpeıdi.
Odan keıin Túrkııaǵa barǵan saparynda Omar táıji urpaǵynyń shańyraǵynda qonaqta bolady. Sonda Túrkııa qazaǵynyń tórinde ilýli turǵan sýret kózine ottaı basylady. Aǵylshyn jýrnalısiniń «The Times» gazetine jarııalaǵan maqalasyndaǵy foto. Kókten sharlap izdegeni jerden tabylady. Mine, qasynda sol fotodaǵy jetkinshek Mansur qarııa otyr. Ystanbul qalasynda turady. Túrkııa qazaqtary týraly taspalaýǵa barǵanda Sanat Mansur qarııanyń shańyraǵynan Gımalaı asqanda túıeniń qomynda tósenish bolǵan alashany ustap kóredi. Kóneniń qundy qazynasy tarıhı jádigerdi kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kele jatqan úı ıesi alashanyń ortasyndaǵy oımaqtaı tesikti dúrbeleń kósh kezinde oq oıyp ótken dep eske alady. Jıhankez jýrnalıst Túrkııa tórinde Mansur qarııanyń aýzynan talaıly taǵdyrdyń qandaı qıyndyq shegip, azapty arqalaı júrip jetkenin estıdi. Sol kóshte Pákistanda qalyp qoıǵan qazaqtardyń, ásirese Kashmır aımaǵynan pana tapqan qazaqtardyń qazirgi urpaǵyn izdeýge bel býǵanymen, shıelenisti jaǵdaıǵa baılanysty jete almaıdy.
Jıhankez jolaýshy keler jyly da saparyn sabaqtaýǵa bel býyp otyr. Afrıka elderinde turatyn qazaqtardyń da tynys-tirshiligin taspalap kelmek. Batys kórgen baýyrlardyń ómirimen tanysýǵa AQSh-qa da attanbaq.
