Bilim salasy: balabaqshadan kolledjge deıin

Tanym bastaýy – balabaqshadan

Búginde elimizde 11,6 myń mektepke deıingi bilim beretin uıymda shamamen 1 mıl­lıon bala tárbıelenip jatyr. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha el óńirlerinde 75,5 myń orynǵa arnalǵan 627 mektepke deıingi uıym ashylyp, kezekte turǵan 2-6 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 93,1%-y mektepke deıingi oqytý jáne tárbıemen qamtyldy. Bıyl balabaqshalarda ashyqtyqty qamtamasyz etý maqsatynda Taraz, Shymkent, Túrkistan, Oral qalalarynda qanatqaqty joba retinde vaýcherlik qarjylandyrý júıesi engizildi. Aldaǵy ýaqytta bul júıe búkil el aýmaǵyna taratylmaq.

Mektepke deıingi uıymdar janynan balalary balabaqshaǵa barmaıtyn ata-analarǵa 4,2 myńnan asa keńes berý pýnkti jumys isteıdi. Osy arqyly balalardyń mektepke deıingi bilim alýyna teń múmkindikti qamtamasyz etý kózdelgen. Bıyl 328 myńnan asa ata-ana men balaǵa ádistemelik, pedagogıkalyq qoldaý kórsetildi. Balabaqshaǵa barmaıtyn balalardyń ata-analaryn qoldaý maqsatynda «Beske deıin úlger» mobıldi qosymshasy ázirlenip, iske qosyldy. Atalǵan qosymsha Abaı, Aqtóbe, Qaraǵandy, Qyzylorda oblys­tarynda synaqtan ótkizilip, ata-analardan jaqsy baǵa alypty.

Bolashaq birinshi synyp oqýshylaryna arnalǵan «Balaqaılar mektebi» mektepaldy daıarlyq baǵdarlamasy ázirlendi. Memlekettik jalpyǵa mindetti mektepke deıingi bilim berý jáne oqytý standartyna saı daıyndalǵan baǵdarlama balabaqsha men bastaýysh mektep arasyndaǵy sabaqtastyqty qamtamasyz etip, pedagogter men ata-analarǵa balalardy mekteptegi oqý úderisine standartty oqý baǵdarlamasynyń barlyq baǵyty boıynsha daıarlaýǵa múmkindik beredi. Bıyl bul baǵdarlamamen 115 myń bala daıarlyqtan ótti.

Taýdaı bolam deseńiz...

Búginde orta bilim júıesinde 7 964 mektep bar, onda 3,9 mıllıonnan asa bala oqıdy, 408 myń pedagog qyzmet etedi. Bıyl bilim berý ınfraqurylymyn jaqsartý jumysy jalǵasty. Osy jylǵy 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha elimizde 160 myń oryndyq 115 mektep paıdalanýǵa berildi. Onyń ishinde 19 nysan Bilim berý ınfraqurylymyn qoldaý qory esebinen qarjylandyryldy. Respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjet, sondaı-aq ınvestısııa tartý esebinen 56 mektep ashyldy. El tarıhyndaǵy eń eleýli oqıǵanyń biri «Jaıly mektep» ulttyq jobasynyń bastalýy boldy, búginge deıin joba sheńberindegi 40 mektepte oqýshylar bilim alyp júr. «Jaıly mekteptiń» 44 paıyzy aýyldyq jerlerde ornalasqanyn atap ótý kerek.

Mektep qurylysynyń qarqyn alýy men qoldanystaǵy oqý oshaqtaryn qaıta jańǵyrtý nátıjesinde elimizde bir aýysymda jumys isteıtin mektepter sany 3 myńǵa jýyqtady. 280 mektep kúrdeli jóndeýden ótti, 842 mektepke 1 395 zamanaýı pán kabınetteri (robottehnıka, hımııa, bıologııa, fızıka, STEM) satyp alyndy. 1000 aýyl mektebin jańǵyrtý 7 baǵyt boıynsha júrgizildi: aǵymdaǵy jóndeý, jıhazdardy, kitaphanalardy, ashanalardy jańartý, qaýipsizdik jaǵdaıyn jaqsartý. Sý tasqynynan zardap shekken 25 nysan qalpyna keltirildi.

Bıyl elimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret eki birdeı pedagog «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyna ıe boldy. Marapat ıegerleri: Almaty qalasyndaǵy №4 arnaıy mektep-ınternatynyń 40 jyldyq eńbek ótili bar matematıka pániniń muǵalimi Gúljanar Nurpeıisova jáne Oral qalasyndaǵy Asan Taımanov atyndaǵy №34 mektep-gımnazııasynyń muǵalimi Elmıra Traısova.

Osy jyly qol jetkizgen iri jetistiktiń biri – halyqaralyq olımpıadalarǵa qatysqan oqýshylardyń árbir ekinshisi júldeli orynǵa ıe boldy. Hımııa páni boıynsha eń bedeldi Halyqaralyq olımpıadada (IChO) jáne robottehnıkadan «First Global Challenge» álem chempıo­natynda oqýshylarymyz 190 eldiń arasynan oza shaýyp, eki olımpıadada da úsh márte álem chempıony atandy. El quramasynyń qorjyny jalpy 563 medalmen tolyqty, onyń ishinde 77 altyn, 201 kúmis jáne 285 qola medal bar. Eń bedeldi 7 olımpıadada júldeli oryndarǵa ıe bolǵan 26 oqýshyǵa aqshalaı syıaqy (altyn medal – 1500 AEK, kúmis – 1 000 AEK, qola – 500 AEK) berildi. Taǵy bir atap óterlik oqıǵa retinde eń bedeldi IBO-2024 bıologııa páni boıynsha Halyqaralyq olımpıadanyń bıyl elimizde ótkizilýin ataýǵa bolady. Bilim báıgesine 81 elden 305 jas bıolog pen 275 ǵalym qatysty. Qazaqstan quramasy 100% medal alyp, úzdik nátıje kórsetti.

Elimizdegi mektepterdiń 67%-y aýyldyq jerlerde ornalasqan. Qala jáne aýyl mektepteri arasyndaǵy bilim sapasynyń alshaqtyǵyn azaıtý, aýyl mektepteriniń áleýetin kóterý maqsatynda «Aýyl mektebi – sapa alańy» respýblıkalyq jobasy júzege asyrylady. Joba aıasynda óńirlerde de kishi jobalar iske qosyldy. Máselen, Aqtóbe oblysynda «Shaǵyn jınaqty aýyl mektepteriniń áleýetin sıfrlyq tehnologııalardy paıdalana otyryp damytý», Almaty oblysynda «Jaratylystaný-matematıka baǵytyndaǵy pánder boıynsha bilim sapasyn arttyrý», Mańǵystaý oblysynda «Otpan» tirek mektepter jelisin damytý» Ulytaý oblysynda «Ustaz Ulytau» jobalary óz jemisin berdi. Jalpy, joba nátıjelerinen bıyl 2023 jylmen salystyrǵanda shaǵyn jınaqty aýyl mektepterindegi bilim sapasy orta eseppen 7-9%-ǵa artqan.

Qajetti kásipke kolledj baýlıdy

Elimizde 772 tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymy bar, onda 565 myń stýdent bilim alyp jatyr, onyń ishinde 177 myń stýdent oqýǵa bıyl qabyldandy. Dýaldy oqytýmen 91 myń stýdent qamtylǵan. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha kolledjderde memlekettik bilim berý tapsyrystarynyń kólemi 143 myń orynǵa ósti, bul ótken jylǵa qaraǵanda 10 myńǵa artqanyn kórsetedi. Al stýdentterdi suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha tegin tehnıkalyq jáne kásiptik bilimmen qamtý 90 paıyzdy qurady. Prezıdent tapsyrmasy boıynsha memlekettik tapsyrystardyń 65 paıyzy tehnıkalyq mamandyqtarǵa, onyń ishinde mashına jasaý, kólik, energetıka, IT, qurylys salalaryna baǵyt­talǵan. Búgingi tańda kolledj túlekteriniń jumys­qa ornalasý kórsetkishi 79 paıyzdy qu­raıdy.

Kolledj stýdentterin qoldaý maqsatynda shákirtaqy tólemderi eki ese ulǵaıtyldy: 2023 jyly – 50%, 2024 jyly 300 myńnan asa stýdentti qamtı otyryp taǵy 50%-ǵa artty. Muqtaj stýdentterdiń 87 paıyzdan kóbi jataqhanamen qamtamasyz etildi. 2019–2023 jyldar aralyǵynda 14,8 myń oryndyq 76 jataqhana, bıyl 1,2 myń oryndyq taǵy 4 jataqhana paıdalanýǵa berildi. Grantta oqıtyn stýdentterge áleýmettik qoldaý qarastyrylǵan: olarǵa tamaǵy men jolaqy tólenedi. Bul tehnıkalyq mamandyqtarǵa túsýge nıettiler qatarynyń kóbeıýine septesedi.

Kolledjderde 160 startap joba iske qosylyp, 104 kolledjdiń materıaldyq-teh­nı­kalyq bazasy jańartyldy. Kásibı stan­darttardyń, MJMBS jáne WorldSkills standart­tarynyń talaptaryn eskere otyryp, 8 myńǵa jýyq bilim baǵdarlamasy ázirlendi. Oqytýdyń tıimdi ozyq ádisteri men tásilderin taratý maqsatynda lokomotıv kolledjder anyq­taldy, zamanaýı kolledjder bazasynda 3 IT ortalyq quryldy.

Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim uıymdary stýdentterinen quralǵan ulttyq qurama el tarıhynda tuńǵysh ret Fransııanyń Lıon qalasynda ótken 47-shi Halyqaralyq WorldSkills chempıonatynda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı nátıje kórsetip, 6 úzdik medalon men «Ult úzdigi» atalymyn jeńip aldy.

Kedergisiz orta – ýaqyt suranysy

Bilim berýde ınklıýzıvti jáne kedergisiz orta qurý barlyq oqýshyǵa teń múmkindik berýdiń negizgi faktory sanalady. Búginde elimizdegi mektepterdiń 90%-da ınklıýzıvti bilim alýǵa jaǵdaı jasalǵan, al balalardy arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaýmen qamtý 80%-dy qurap otyr.

Bıyl alǵash ret psıhologııalyq-pedago­­gıkalyq qoldaýdyń úsh deńgeıli modeli en­gizildi, erekshe bilim berý qajettiligi bar balalarmen jumys isteýge arnalǵan qoldaý kórsetý bólmeleri, jeke baǵdarlamalar úshin jańa talaptar ázirlendi. Mektepterde «pedagog-assıstent» laýazymy engizildi, bul osy saladaǵy mamandardyń sanyn bir jylda 1 myńnan 2,5 myńǵa deıin arttyrdy. I jáne II toptaǵy múgedektigi bar jandar, bala kezinen múgedekter jáne múgedek talapkerler úshin tehnıkalyq jáne kásiptik bilim uıymdaryna oqýǵa qabyldaý kvotasy 10%-ǵa ulǵaıtyldy.

PMPK ashýdyń normatıvi 60 myń baladan 50 myń balaǵa deıin tómendetildi. Arnaıy uıymdar jelisi 496-ǵa jetip, ótken jylmen salystyrǵanda 21 birlikke artty. Erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa arnalǵan 96 qoldaý bólmesi ashyldy. 600-den asa arnaıy oqytý baǵdarlamasy ázirlendi.

Qosymsha bilimniń de bereri kóp

Qazirgi tańda elimizdegi 1 713 uıymda 3,3 mln bala qosymsha bilim alyp júr. Bıyl oqý­shy­lar­dy qosymsha bilimmen qamtý kór­­set­kishi 86,3%-dy qurady. Jalpy, qosymsha bilim berý úsh baǵytta: mektepten tys uıymdar, mektep úıir­meleri men sport seksııalarynda júzege asy­rylady. Barlyǵy 1 625 mektepten tys uıym bar jáne túrli baǵyttaǵy 380 úıirme túri usy­ny­lady.

Qosymsha bilim uıymdarynyń qurylysyna kelsek, bıyl 8 qosymsha bilim ortalyǵy, 3 balalar saýyqtyrý ortalyǵy (lager), aýyldyq mektepterde 779 komıýnıtı-ortalyq ashyldy, 190 qosymsha bilim berý uıymy jańartyldy.

2024 jyldyń jazynyń qorytyndysy boıynsha 11 287 balalar saýyqtyrý orta­lyqtarynda 3,1 mln oqýshy nemese balalardyń 93,4%-y demalyspen jáne saýyqtyrýmen qamtyldy. Onyń ishinde 600 myńnan asa bala – áleýmettik jaǵynan osal otbasylardan, 5 myńnan kóbi – sý tasqynynan zardap shekken óńirlerden.