ABAI RÝHY TÁÝELDI BOLA ALMAIDY

“Táýelsizdik jáne abaıtaný” atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııadan keıingi paıymdama Aldymen atalmysh jıyn uly aqynnyń alda kele jatqan 165 jyldyǵyna oraılas ótkizilgenin aıta keteıik. Osynaý ıgi iske muryndyq bolýshy da sol baıaǵy táńir ja­rylqaǵyr Muhtar Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýty. Jıynnyń ót­ken jeri – Almatydaǵy “Áýezov úıi” ǵy­lymı-mádenı ortalyǵynyń májilis zaly. Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń  dırektory, akademık Seıit Qasqabasov keleli oılarmen keńinen tolǵaı bastap, bir arnaǵa túsirgen áńgime beti táýelsizdik jyldaryndaǵy Abaıtaný máselelerin qam­typ qana qoımaı, Abaı jáne táýelsizdik degen temirqazyq taqyrypqa buryla berdi. Iá, shynynda da, uly aqyn hám oıshyl­dyń jańa zamanda jańasha zerttep-zer­de­lenýi bir bólek. Biraq biz oǵan barar jolda áýeli Abaı men táýelsizdiktiń araqaty­na­syn ajyratyp alýymyz kerek sııaqty. Jiti úńilip qarar bolsaq, Abaı men táýel­sizdik úılesken, úndesken egiz uǵymdaı desek, shyndyqtan alys ketpeımiz. Osy arada konferensııada quttyqtaý lebizderin bildirgen Mońǵolııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Haravchıın Aıýýrzananyń, Reseı Federasııasynyń Almatydaǵy bas kon­sýl­dy­ǵynyń konsýly Ildýs Tarhanovtyń, Irannyń Qazaqstandaǵy elshiligi janyn­daǵy mádenı ortalyq tóraǵasy Delavar Muhammedpýrdyń sózderine júginsek, Abaı murasy sol eldermen aradaǵy dostyqtyń altyn kópirine aınalyp otyrǵan kórinedi. Máskeýde Abaı eskertkishi qoıyldy. Ystambul men Ankarada eki mektep pen bir kóshege hakimniń aty berilgen. Mońǵoldar Abaı danalyǵynan óz ana tilderinde sý­syndaýda. Demek, Abaı – táýelsizdigimizdiń álem elderindegi bas elshisi. Al endi Qazaq­standaǵy Túrkııa elshiliginiń bilim jó­nin­degi keńesshisi doktor Kadır Chetınniń: “Uly oıshyldyń qara sózderin oqyǵanda, qazaqtardyń táýelsizdikke barar jolyn­da­ǵy mańyzdy tastardyń biri Abaı tara­py­nan qalanǵanyn kórdim. Abaı táýelsizdikke aparar joldy áý bastan-aq nusqap kórset­ken”, dep aıtýy áýlıedeı ádil pikir. Ádil pikir. Áıtse de alǵashqy aıtylýy emes. Búgingi qazaq qoǵamynda, zııaly qaýym men ǵalymdar ortasynda Abaı men táýelsizdik arasyna teńdik belgisi ázelden-aq tartylǵan-dy. Sebebi, Abaı danalyǵyn, Abaı rýhyn qanyna quıǵan halyq bodan bolýmen, basqaǵa kiriptarlyq kúı keshýmen eshqashan kelise almas edi. Ult-azattyq kúre­siniń sońǵy qamaly – Kenesary han sheıit bolardan eki jyl buryn qazaq saharasyndaǵy Shyńǵystaýdyń baýyrynda táńiriniń syıyndaı bolyp Abaı týdy. Otarshyldyqtyń qara kúshine basqa qaıran qalmaǵan shaqta Abaı úlgisi, Abaı joly halyq rýhynyń tereń qoınaýlarynan táýel­sizdik kúresin jańasha jalǵastyrar jańa qýat taba bildi. Ulttyq sana men aqyl-oıynyń býyrqanyp, býlyǵyp jat­qan jańa qaınarlaryn ashty. Qazaq qo­ǵamynyń jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy Álıhan men Ahmet bastaǵan qaıratker zııalylary oqýǵa, óner-bilimge, dúnıeniń kiltin tabýǵa úndegen, oıanýǵa shaqyrǵan ulttyq sana silkinisiniń bastaýynda Abaı, onyń ólmes te kónermes shyǵarmalary, “qýatty oıdan bas quraǵan” aqylman óleń­deri men ǵaqlııa qara sózderi turdy. Táýel­sizdikke mádenıeti bıik, ishki rýhanı qýaty zor halyq qana laıyq bolar bolsa, Abaı ónegesi ult boıynda sondaılyq qasıetterdi júz jyl boıy úzdiksiz tárbıelep qalyp­tastyrdy. “Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly jú­rekke” negizdelgen qazaqtyń jańa máde­nıeti, jańa kúres joly tańbalanyp aı­qyn­daldy. Sol mádenıet pen órkenıetke umtylys, Abaı oıatqan ulttyq uly rýh bo­lashaqta quldyq qamytyn laqtyryp tasta­maı tura almas edi. Hám rýhanı táýel­di­lik­pen qońsy qona almas edi. Solaı boldy da. Mine, jıyrma jyldyń bederine ja­qyn­dady, shúkir qudaıǵa, Qazaq eli táýel­siz. Bostan, erkin, keýdesi bıik. Álemge aıqara esik ashqan aq-adal beıil tanytqan táýelsiz Qazaqstan óziniń ishki-syrtqy sarabdal saıasatynda ult ustazynyń “Adam­zattyń bárin súı baýyrym dep” degen izgilikti ulaǵatyn, ustyndy qaǵıdatyn basshylyqqa alǵan. Iá, osyndaıda: “Elý jasta elim bar dep aıta almaı, Ketpes esten kúńirengeniń muńly Abaı. Elim bar dep aıtatuǵyn keldi kún, Elim bar dep shyrqataıyn men búgin, Qoısyn endi Qor­qyt kúıi sarnamaı” dep jyrlaǵan qaıran Qasym aqyn oıǵa oralady. Sol Qasym aqyn ózi de sherli edi. Abaı armandaǵan, Qasym “Sen netken baqytty ediń keler urpaq” dep alystan kelbetine tańyrqap, sulbasyn boljaldaǵan naǵyz erkin de bos­tan el bolý baqytyna bizdiń zamanymyzda qol jetkenine myń da bir shúkir. Abaıtaný ǵylymynyń da erkin qarysh­taýyna osy táýelsizdik zamany mol múm­kin­dikter berýde. Osy arada jıyndy ashyp turyp akademık Seıit Qasqabasov orny­men aıtqan myna bir jáıtterge mán ber­mes­ke bolmaıtyndaı. Keńestik kezeńde Abaı­dy ásirese ásire orysshyl, ateıst qylyp shyǵarǵanymyzdaı, endi erkindik qolǵa tıdi eken dep ony baz-bazynda ekonomıst, fızık, hımık, molda qylýdyń da jóni joq. Abaı, eń aldymen, uly aqyn. Ol – renessanstyq tulǵa. Ol qazaq topyraǵynda alǵash ret ádebıettiń negizgi mindet – mıs­sııasyn – kórkemdik-estetıkalyq talap­ta­ryn, oı men sezim birligin birinshi orynǵa shyǵaryp, eń qymbat qazyna – adam degen túpqazyq ıdeıany, jalpyadamzattyq máse­le­lerdi kóterdi. Endeshe, abaıtanýdyń alda turǵan mindeti kóp. Biz bolsaq, onyń aqyn­dyǵynyń ózin áli ashyp kórsete almaı jatyrmyz. Tekstologııasyn tolyq taldap bitirdik dep aıta almaımyz. Abaı trage­dııasynyń ishki qaltarystaryna dendep kirip, Abaı jumbaǵyn sheshýde áli de ushy-qıyrsyz izdenis kerek degen akademık sóziniń durystyǵy da den qoıarlyqtaı. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­go­gı­kalyq ýnıversıteti janyndaǵy abaıtaný ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­sor Mekemtas Myrzahmetuly Abaı­taný­dyń búgingi tańdaǵy ahýalyn bajaılaı kele, ony úsh kezeńge bóldi. Atap aıtqanda, olar shartty túrde Áýezovke deıingi, Áýe­zov kezindegi (1934-1961 jyldar) jáne Áýe­zovten keıingi kezeńder bolyp tabylady. Árıne, osyndaǵy Áýezovten keıingi kezeń deıtinniń ózi táýelsizdikke deıingi jáne táýelsizdik alǵannan keıingi bolyp ekige bólinetindigine de sóz joq bolsa kerek. Al joǵaryda aıtqan ekinshi kezeń, ıaǵnı Áýe­zov dáýiri asa qıyn, qasiretti kezeń sana­la­dy. Bul ýaqytta Abaıǵa qarsy aıqaı-súreń kóterilip, alasapyran shabýyldar bastalǵan. “Abaı baıshyl ıdeologııanyń, ústem taptyń aqyny. О́zi de baı bolǵan, qajynyń balasy. Bizge qajet emes. Biz má­denıetti jańadan jasaımyz” dep shýyl­das­ty. Mundaı turpaıy sosıologııalyq shý­yl­daqqa qarsy alǵash maqala jazǵan­dar­dyń biri Qudaıbergen Jubanov bolatyn. Álbette, Abaıdy qorǵaýda, shyǵarmalaryn jaryqqa shyǵarýda Áýezov sińirgen eńbek eresen. Al keıingi kezderde Abaı jáne Shyǵys taqyryby birtindep qozǵalǵanda osy Mekemtas aǵalar kommýnıstik ıdeo­lo­gııa­ǵa túrpideı tıer ǵylymı tezısterin ót­kizý úshin sol Áýezovtiń ózin, onyń asqar taýdaı abyroı-bedelin qalqan etip otyrǵan eken. Qazirgi aqseleý shashty abyz ǵaly­my­myz­dyń sózine júginsek, “Ne paıda bar – myń nadan, Syrtyn estip tańdansyn. Onan-daǵy bir esti, Ishki syryn ańǵarsyn” dep Abaıdyń ózi aıtqandaı, ishki syryn ańǵarǵan, jumbaǵyna boılaǵan birinshi esti adam Áýezov bolyp shyqqan. Abaıtanýdaǵy anyq Áýezov konsepsııasy: Abaıdyń úsh danalyq qaınarynan nár alǵandyǵy. Ol úsh qaınar: Batys, Shyǵys jáne týǵan hal­qynyń danalyǵy. 1949 jyly kosmopolı­tızm týraly belgili qaýly shyqqannan keıin Batys ta, Shyǵys ta qurdymǵa ketiri­lip, “Abaıdy Abaı etken neler?” degen kúr­meýi asa qıyn máselede orys yqpaly­nyń ozyq róli ǵana qaldyrylǵan. Árıne, bul arada orystyń progressıvti ozyq má­de­nıetine eshkim topyraq shashyp otyrǵan joq, Pýshkın men Lermontovty eshkim eshqashan da joqqa shyǵarmaıdy. Tek sony aıta otyryp, basqa qaınarlardy da umyt­paıyq. Abaıdy tolyq tanyp-bilý úshin burynǵy Áýezov konsepsııasyn tolyqtaı qalypqa keltirý, Abaı murasyn jańa qy­rynan zertteý kerektigi jónindegi M.Myr­zah­metulynyń pikirine aıryqsha zer salý kerek-aq. Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti bólimi­niń meńgerýshisi Serikqazy Qorabaı Abaı­tanýdyń ótkeni men búginin keńinen qaý­syra sholdy. Abaı ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyn zertteýdiń alǵashqy tájirıbesi Á.Bókeıhanovtyń uly aqyn qazasyna baı­lanysty jazǵan maqalasynan bastalyp, Kákitaı Ysqaquly, A.Baıtursynuly, M.Dý­latuly maqalalarynda jalǵasyn tap­qany málim. M.Áýezov Abaıtanýdy derbes ǵylym salasy deńgeıine kóterdi, aqyn shyǵarmalarynyń ǵylymı basylymdaryn daıyndap shyǵaryp, kóp jyldar boıǵy izdenisteri men zertteýleri nátıjesinde Abaıdyń ǵylymı ómirbaıanyn jazdy.  Áýezov zamanynda jáne Áýezovten keıin S.Muqanov, Q.Jumalıev, T.Tájibaev, B.Er­zakovıch, Q.Muhamedhanuly, M.Sıl­chen­ko, Y.Dúısenbaev, Z.Ahmetov, S.Qı­ra­baev, M.Myrzahmetuly, R.Syzdyqova, J.Ysmaǵulov jáne basqalar abaıtaný ǵylymyna ózindik úlesterin qosty. Abaıtaný ǵylymy elimiz táýelsizdik al­ǵan jyldary ǵana kommýnıstik ıdeologııa ustanǵan qatań qaǵıdalardyń tar sheń­beri­nen shyǵyp ekinshi tynys aldy. Osy ju­mystyń bel ortasynda ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń qara shańyraǵy – M.O.Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tı­týty turdy. Uly aqyn shyǵarmalaryn táýelsizdik murattary turǵysynan jańasha paıymdaý qajettigi jete túsinildi. Sóıtip, akademık S.Qırabaevtyń basshylyǵymen Abaı shyǵarmashylyǵyn arnaıy zertteıtin bólim ashyldy. Burynǵy eskertpeler eske alynyp, jańadan tyńǵylyqty mátindik zertteýler júrgizile otyryp, Abaı shy­ǵar­malarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵy daıyndaldy. Abaı shyǵarmalarynyń bul eki tomdyq akademııalyq tolyq jınaǵy abaıtaný tarıhyndaǵy úlken jetistik boldy. Sol kezde aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıy aıasynda 1994 jyly shyqqan “Abaı jáne qazirgi zaman” zertteýler jı­na­ǵy abaıtanýdyń ózekti máselelerin qam­tyǵan jańa kózqarastarmen erekshelense, J.Ysmaǵulovtyń “Abaı: aqyndyq ta­ǵylymy” monografııasynda uly aqynnyń kemeńgerlik kemeldigi ashyp kórsetildi. Osy jyldarda Almatyǵa Semeıden arnaıy aldyrtylyp jumys istegen ataqty ǵalym Qaıym Muhamethanuly sııaqty aıaýly aǵanyń  abaıtanýda asa aıshyqty iz qal­dyr­ǵanyn aıtqan lázim. Aqyn mereıtoıy atap ótilgen 1995 jyly Abaı shyǵarmashylyǵyna baıla­nys­ty elýden astam kitap jaryq kórdi. El tarıhynda alǵash ret “Abaı” tulǵalyq ensıklopedııasynyń shyǵýy úlken mádenı oqıǵa retinde este qaldy. Sol jyly shyq­qan ǵylymı eńbekter arasynda akademık Zákı Ahmetovtiń “Abaıdyń aqyndyq álemi” atty monografııasy daralanyp kórinedi. Bul abaıtanýdaǵy jańa sóz bola­tyn. 1990 jyldarda abaıtaný salasynda aǵa ǵalymdardyń biri Mekemtas Myr­zahmet­uly da ónimdi eńbek etti. Buǵan ǵalymnyń “Abaıdyń adamgershilik murat­tary”, “Abaı jáne Shyǵys”, “Abaıtaný tarıhy” atty monografııalyq zertteý eń­bekteri dálel. Abaıtaný salasynda az ǵana jumys istese de, qundy zertteýler qaldyr­ǵan ádebıetshi, arhıvtanýshy Beısenbaı Baıǵalıev eńbegin atap ketken abzal. Abaıtanýǵa shynaıy qamqorlyq jańa ǵasyrda jańa qyrynan kórindi. Akademık S.Qasqabasovtyń basshylyǵymen ınstı­týt­ta abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti bólimi ashyldy. Bólimdi alǵash basqarǵan akademık Z.Ahmetov, odan keıin jetekshi­lik etken Asqar Egeýbaev abaıtaný aldyn­da turǵan keleli mindetterge úlken jaýap­kershilikpen qarap, 10 tomdyq “Qazaq áde­bıe­ti tarıhynyń” Abaı dáýirine arnalǵan tomdaryn jańasha jazýǵa belsene atsa­lys­ty. Bul úrdisti bólimge sońǵy bes jyldaı basshylyq etken bilikti ǵalym Jumaǵalı Ysmaǵulov sátimen jalǵastyrdy. 2004 jyly Abaıdyń qaıtys bolǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan “Qazaqtyń bas aqyny” atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq kon­ferensııa, 2007 jyly “Abaı dástúri jáne qazirgi qazaq ádebıeti”, 2009 jyly “Abaı murasy – qazaqtyń ulttyq qazynasy” atty respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konferensııalar ótkizildi. Bul ǵylymı más­lıhattarda alys-jaqyn memle­ket­ter­diń, elimizdiń kórnekti ǵalymdary abaı­ta­ný­dyń kókeıkesti máselelerine baıla­nys­ty mazmundy baıandamalar jasap, qundy pikirler aıtty. Úsh konferensııa mate­rıal­dary da jeke-jeke kitap bolyp jaryq kórdi. Iá, Abaıdy zertteý jalǵasýda. Abaı – máńgilik taqyryp, taýsylmas rýhanı qa­zyna. Osy rette Serikqazy Qorabaı Abaı murasyn zertteýshilerdiń qazirgi býynyna akademık Zákı Ahmetov aıtatyn tarıhı jáne búgingi zaman turǵysynan qaraıtyn taldaý qaǵıdattary jetispeı jatatyn­dy­ǵyna toqtaldy. Abaı shyǵarmashylyǵynyń eń basty sıpattary retinde jańashyldyq, shynshyldyq, synshyldyq, syrshyldyq bolatyn bolsa, bir-birinen nár alyp, birine-biri áser etip turatyn ajyramas osy kórkemdik júıe sharttaryn qazirgi zertteý­shiler áli de bolsa jete ustanbaı keledi. Abaıtanýdyń kókeıkesti máseleleri jeterlik. Abaıdyń qaınar bulaǵy – Shyǵys ádebıeti kún tártibinen túsken joq. Sondaı-aq abaıtaný máselesimen aınalysatyn ǵylymı mekemeler arasynda ózara shyǵarmashylyq baılanystyń joqtyǵy da qynjylarlyqtaı jáıt eken. Mysaly, Abaıdyń Semeıdegi murajaıy sol Semeıde shyǵatyn “Abaı” jýrnalyn almaıtynyn durys deı alamyz ba? Áli kún­ge deıin uly Abaıdyń naqty týǵan kúni­niń ǵylymı, resmı turǵydan aıqyn­dalmaı otyrǵanyn da ejelgi beıqam­dyǵymyzǵa balaımyz ba? Konferensııada osyndaı kemshin tustar da aıtylmaı qalǵan joq. Abaıdyń “Jı­de­baı-Bórili” memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı memorıaldyq qoryq-mura­jaıy­nyń dırektory Jandos Áýbákir, Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aıgúl Isimaqova, ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylym­dary­nyń doktory Sársenbi Dáýitov, Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Islam Jemeneı, Nur-Múbárak Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıtetiniń prorektory, professor Shámshádın Kerim, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saltanat Iztileýova jáne basqalar abaı­tanýdyń búgin tańdaǵy ózekti máselelerin ortaǵa saldy. Taǵy bir jaıǵa qýandyq. Túrik azamaty, jaısań zamandas, “Qazaqstan-ZAMAN” ha­lyqaralyq saıası-qoǵamdyq gazetiniń dı­rek­tory Ahmet Alıaz Abaıdyń “Eskendir” poemasy men “Kóroǵly” eposynyń baı­lanysyn zerttep, dıssertasııa qorǵaǵaly júrgenin osy konferensııa barysynda bildik. Bul jaıdyń ózi de Qazaq eli, qazaq halqy turǵanda, táýelsizdigimiz saltanat quryp jatqanda el-eldiń arasyndaǵy dostyq kópirine aınalǵan Abaıdyń da jasaı beretinine taǵy bir aıǵaq bolǵandaı. Qorǵanbek AMANJOL. ASTANADAǴY  ABAI ESKERTKIShI TÚBINDEGI OI Syry-muńy – Ǵasyrlar ǵumyrynda, Ulylyǵy – Ultynyń uǵymynda. Saǵyndyryp kelgendeı Astanaǵa, Tabyndyryp turǵandaı Tuǵyrynda. Kók seńgirge tóbesi tıip turar, О́ne boıy О́leń bop uıyp turar. Qaı jaǵynan meıli sen qarasań da, Báribir ol, Bárinen bıik turar. Tirliginde taptyrmaı ýaqyt turaq, Taǵdyrynyń dám-tuzyn tatyp biraq... Burynǵydan kórinip kóńildirek, Burynǵydan bolǵandaı baqyttyraq. Qatar turǵan Aı bolyp, Kún qasyna. Bútin dúnıe syıǵandaı bir basyna. Shyńǵystaýdyń qaraıyp bir shyńyndaı, Ketkendeıin zoraıyp tulǵasy da. Alań bolyp dalaǵa oıyn bólip, Birte-birte qalaǵa beıimdelip. Astanasy salynyp bolǵannan soń, Qaraıtyndaı asqpaı keıin kelip. Bul kúnderi mereke-mereıim kóp, Báıterektiń jemisin tereıin dep. Arǵy betke aıańdap bara jatyr, Astananyń qyzyǵyn kóreıin dep. Aqyl – serik mundaıda, Senim – berik. Arqa-jarqa Arqanyń elin kórip, Almatyda shapanyn sheship tastap, Astanaǵa jetkendeı jeńildenip. El-jurtynyń qadirin jańa uqqandaı, Qaraıdy ol qııaǵa anyq barlaı... “Qalyń elim – qazaǵym...” degen sózdi Qabaǵynan aıtpaı-aq tanytqandaı. Atqan tańnyń nuryndaı Araılana, Yrzalyǵyn bildirip, ári oılana... Kúlli álemdi syıdyryp Qushaǵyna – Tek osylaı turady Abaı ǵana! Serik TURǴYNBEKULY.