Kollaj: Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ǵalymdar ózine-ózi qol jumsaýdyń sebepteri adamnyń ómirdiń mánin joǵaltýyna baılanysty dep sanaıdy. Jan-dúnıe qulazyp, keýdesi bos qalǵandaı ańyryp qalǵan adam úreı men ózin-ózi kinalaýǵa boı aldyrady. О́zin eshkimge qajetsiz sezinip, jan jarasy tereńdeı túsedi. Osyndaı túpsiz tereń shyńyraýdan shyǵýdyń joly tek ómirmen qosh aıtysý dep túsinip, jańylys qadamǵa baratyndar jıi kezdesedi.
Birikken Ulttar Uıymynyń statıstıkasyna sáıkes, ózine-ózi qol jumsaý faktileri turǵysynan Qazaqstan álem boıynsha aldyńǵy qatardan kóringen. Sonyń ishinde bul «dert» jasóspirimder arasynda jıi tarap júr. Al statıstıkalyq málimetterde kórsetiletin sandar jyl saıyn tek ósip keledi.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń deregine sáıkes, Qazaqstandaǵy óńirler boıynsha sýısıdtik jaǵdaı Jambyl oblysynda 3-ten 13-ke deıin, Almatyda 12-den 16-ǵa deıin, Qostanaıda 6-dan 8-ge deıin, Soltústik Qazaqstanda 2-den 5-ke deıin ósken. Túrkistan oblysynda da sýısıdke qatysty 36 oqıǵa tirkelgen. Dál osyndaı jaǵdaı Aqtóbede 16-dan 18-ge deıin, Atyraý oblysynda 8-den 14-ke deıin artqan.
Kámeletke tolmaǵan jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd máselesi qoǵam nazarynan tys qalmaýy kerek. Máselen, 2024 jylǵy statıstıkalyq derekter boıynsha balalar arasyndaǵy sýısıdtiń ortasha mejesi 15-17 jasty quraǵan eken. Bul qatarǵa 11-13 jasqa jetken jasóspirimder de kirip jatqany alańdatyp otyr.
Balalar psıhology Danııar Arenov Massaget.kz-ke bergen suhbatynda kóp jaǵdaıda jasóspirim ómirinde bolyp jatqan aýyr jaǵdaıdyń sheshimi joq dep oılap, sýısıdke baratynyn alǵa tartty.
«Máselen, bala mektepke barady, synyptastarynyń tarapynan býllıngke tap bolady. Ol budan qutylýdyń jolyn izdep, mekteptegi muǵalimderge júginedi, al olar máseleni sheshpeıdi, mán bermeıdi. Keıde tipti «óziń kinálisiń» dep aıtyp jatady. Sonymen bala eshkimnen kómek suraı almaı, tuıyqtalyp qalady», deıdi maman.
Odan bólek, balanyń qıyndyqqa shydaı almaı, sýısıd jasaýǵa qadam basýy onyń júıke júıesine de baılanysty bolady. Psıholog júıke júıesin «álsiz» jáne «kúshti» dep ekige bóldi. Júıke júıesi kúshti bala býllıngke tótep bere alady, búlik shyǵarady, al álsiz bala bárine tózip júre beredi, aqyrynda ómirden ótýge bel býady.
Danııar Arenov sýısıd jasaýdy josparlap júrgen jasóspirimniń boıynan birneshe belgi baıqalatynyn alǵa tartty. Mysaly bala jabyrqap júredi, aınalasyna mán bermeıdi, buǵan deıin qyzyqqan dúnıelerine nazar aýdarýdy doǵarady, kıimi men syrt kelbetine qaramaı ketýi múmkin, kóńil-qoshy múlde bolmaıdy.
«Ondaı balanyń boıynan túrli belgilerdi baıqaýǵa bolady. Ata-ana balasynan birtúrli qylyqtardy baıqasa, ne bolǵanyn anyqtaý úshin tikeleı suraý qajet. Ol sizben bólispegen jaǵdaıda onyń ǵalamtordan ne oqyp, ne izdep júrgenin tekserýge bolady. Ol úshin veb-braýzerdiń tarıhyna kóz júgirtse de bolady. Keıde bala ata-anasyna aıtýǵa qorqatyn bir jaǵdaıǵa tap bolýy da múmkin. Iаǵnı utys tigip, aqshasynan aıyrylyp, oǵan qosa qaryzdanǵan bolýy yqtımal, saldarynan bala mazasyzdanady, bul da birden baıqalady. Al eger bala býllıngke tap bolsa, ol mindetti túrde baıqalady. Bundaı belgilerdi baıqamaý múmkin emes. Balalaryna qajetti mólsherde kóńil bólmeıtin, balalaryn durys bilmeıtin ata-analar da kezdesedi, bul da alańdatarlyq másele», dedi balalar psıhology.
О́tpeli kezeńde kez kelgen jasóspirim tuıyq bolyp qalatyny ras. Danııar Arenovtiń sózinshe, ata-ana perzentiniń boıyndaǵy ózgeristerdi qabyldap, qaýipke alańdamaýy úshin arada «ashyq senim terezesin» qurǵany jón. Osyndaı jaǵdaıda bala erkin ómir súredi, al ata-ana óz kezeginde balasyna qajet kezde qorǵan bola alady.
«Qazaq otbasylarynda ata-ana men balanyń qarym-qatynasy qandaı? Ata-ana jumystan kelip, balalarynan «Sabaǵyńdy oqydyń ba? Baǵalaryń jaqsy ma? Kitap oqydyń ba? Úıdi jınadyń ba?» dep suraıdy, biraq bul tek iskerlik qarym-qatynas. Eki jaq múlde áńgimelespeıdi», dedi ol.
Osy tusta psıholog ótpeli kezeńdegi balamen qalaı qarym-qatynas ornatý kerek ekenin aıtty.
«Mysaly, eger bala sizge kelip, mektepte synyptasymen sózge kelip qalǵanyn aıtqanda, siz oǵan «árıne, sen eshkimmen aralaspaısyń, únemi úıde otyrasyń, smartfon qarap jatýdan basqa eshnárse bilmeısiń» dep aıtsańyz, bala ekinshi ret sizge ómirindegi oqıǵany aıtpaıtyn bolady. Al kerisinshe, bala sizge alańdatqan máselesin aıtsa, siz «Nelikten bulaı boldy? Buǵan ne sebep boldy dep oılaısyń?» dep surasańyz, ol sizge odan ári ashylady. Bala ata-anasymen áńgimelesýge bolatynyn, olardyń tyńdaı alatynyn túsinedi. Osylaı bala men ata-ananyń arasynda senimdi qarym-qatynas ornaǵan kezde bala basyna qandaı is týsa da birinshi kezekte ata-anasynan kómek, aqyl suraıdy», dep túsindirdi ol.
Búginde sýısıdtik minez-qulyq jáne qaýip faktorlary boıynsha zertteýlerdiń sany artyp keledi. О́z-ózine qol jumsaý deńgeıi joǵary birqatar elde bul jahandyq qaýipti tómendetýde tıimdi aldyn alý baǵdarlamalary tabysty nátıje kórsetip jatyr. Elimizde sýısıdtiń aldyn alý boıynsha júrgizilip jatqan is-sharalar tıimdi bolyp, bolashaq urpaqtyń, jastardyń sana-sezimine oń úles qossa ıgi bolar edi.
