Marat Ázilhanov: Yntymaq pen biregeılik – memlekettiliktiń mańyzdy tetigi

– Marat Almasuly, bıyl – Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń mereıli be­lesi. Osy oraıda QHA-nyń eldikti ny­ǵaıtýdaǵy róline toq­talsańyz.

– Iá, naýryz aıynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵanyna 30 jyl tolady. Osynaý jyldar ishinde Assambleıa konsýltatıvtik-keńesshi organnan parlamenttik ókildik etý quqyǵy bar kons­tıtýsııalyq ınstıtýtqa aınaldy. О́zine júktelgen negizgi mıssııany oryndap, qoǵamda etnosaralyq turaqtylyq negizin quraýshy faktordyń biri ekenin dáleldedi. Bul elimizge áleýmettik-eko­no­mıkalyq jáne saıası ózgeristerdi salıqaly, dáıekti jáne úılesimdi júzege asyrýǵa, eldiktiń tuǵyryn nyǵaıtýǵa qu­rýǵa múmkindik berdi. Prezıdent Qa­sym-Jomart Toqaev «Syndarly qo­ǵam­­dyq dıalog – Qazaqstannyń turaq­tylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Jol­daýynda: «Baıandy birligimizdiń arqa­synda táýelsizdigimizdi nyǵaıtyp, halqy­myzdyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa jol ashtyq. Bul jasampazdyq pen ilgerileý, beıbitshilik pen kelisim kezeńi boldy», dep atap ótti.

Osy jyldar ishinde qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaıtý saıasaty ınklıýzıvti sıpatta boldy jáne qoǵam ómiriniń barlyq salasyn qamtydy. QHA qyzmetiniń negizgi nátıjesiniń biri – et­nostardyń birtutas Qazaqstan halqy retinde úılesimdi ıntegrasııalaný úderisi.

Yntymaq pen biregeılik – mem­leket­tilikti qalyptastyryp, nyǵaıtý­dyń, damytýdyń mańyzdy tetigi. Muny ta­týlyq pen kelisim saıasaty dálel­dedi. Assambleıa qurylǵannan keıingi al­ǵash­qy jyldarda el etnostarynyń múddelerin bildirýdi kózdese, qazir ol maqsat pen mindet tutastyǵyn kózdeıtin azamattyq qaǵıdatynda, sondaı-aq ortaq biriktirýshi qundylyqtar negizinde etnos­tardy birtutas halyq retinde odan ári ıntegrasııalaý jumysyn jalǵastyryp keledi. Konstıtýsııamyzdyń «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memleket­tilik qura otyryp...», dep bastalatyn kirispesine sáıkes etnosaralyq qatynastardy úılestirý jetistigi – QHA qyzmetiniń eleýli úlesi.

– Áńgime basynda assambleıanyń alǵash qurylǵannan keıingi baǵyty qoǵam damýyna saı jetile túskenin atadyńyz. Kezeń-kezeńimen júzege as­qan osy jumystar týraly aıtyp ótseńiz.

– Jalpy, elimizde tatýlyq pen kelisim saıasatyn iske asyrýǵa assambleıamen qatar barlyq ortalyq memlekettik, jergilikti atqarýshy organdar men úkimettik emes birlestikter tartylǵan. Osy jyldar ishinde Qazaqstanda qoǵam­dyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaıtýdyń zańnamalyq, memlekettik-basqarýshylyq, qoǵamdyq jáne basqa da ınstıtýsıonaldyq tetikteri quryldy.

Bul kúrdeli evolıýsııa El birligi doktrınasynda, QHA-nyń damý tujyrym­damasynda jáne qoǵamnyń damý úderi­sinde birneshe ret jańartylǵan basqa da qujattarda kórinis tapty.

Elimizde etnosaralyq kelisim men bir­liktiń biregeı modelin qalyptastyrý men damytýdy negizgi bes kezeńge bólýge bolady.

Birinshi kezeń (1989-1995 jyldar) 1995 jyly Konstıtýsııanyń qabyldanýy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń negizi qalanýy aıasynda etnomádenı birlestikter qurýdan bastap, el birligin nyǵaıtýdyń Qazaqstan modelin zańnama­lyq jáne ınstıtýsıonaldyq resimdeý is-sharalaryn qamtıdy.

Ekinshi kezeńde (1995-2002 jyldar) azamattyq qaǵıdaty men elimizdegi etnos­tardyń dástúrin, tili men mádenıetin saqtaý qundylyqtarynyń úılesimdi jarasymy negizinde biregeıliktiń negiz­gi parametrleri aıqyndaldy. «Qazaq­stannyń bolashaǵy – qoǵamnyń ıdeıalyq birliginde» tujyrymdamasyn (1993 jyl) jáne Qazaqstan Respýblıkasy mem­lekettik biregeıligin qalyptastyrý tujyrymdamasyn (1996 jyl) júzege asyrý negizinde qoǵamdy memleket qurýshy halyqtyń – egemendiktiń, baıyrǵy qazaq jerindegi memlekettiliktiń ıesi jáne el taǵdyry úshin tarıhı jaýapkershilik júktelgen qazaq halqynyń aınalasyna toptastyrý qamtamasyz etildi.

Qoǵamda etnostyq jáne konfessıo­nal­dyq qatynastardy saıasılandyrýdan bas tartýǵa qatysty túbegeıli azamattyq-saıası konsensýsqa qol jetkizildi.

Úshinshi kezeń (2002-2007 jyldar) etnosaralyq qatynastardyń Qazaqstan modelin qalyptastyrý jónindegi nysanaly saıasatqa negizdeldi. Birqatar baǵdarlamalyq qujattar – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2011 jylǵa deıingi strategııasy, Tilderdi qoldaný men damytýdyń 1998-2000 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy, Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan qazaqstandyq modelin jetildirý baǵdarlamasy ázir­lenip, qabyldandy.

Tórtinshi kezeń (2007-2019 jyldar) qoǵamnyń ıntegrasııasy men mem­­lekettik etnosaıasattyń Qazaqstan hal­qynyń ulttyq birligin nyǵaıtý saıa­satyna kóshýin qamtıdy. Osy kezeńde, 2007 jyly «halyqtar assambleıasy» ataýynan «halyq Assambleıasyna» aýys­ty. Bul – elimizdiń etnostyq landsha­f­yndaǵy túbegeıli ózgeris. 2010 jyly El birligi doktrınasy qabyldanyp, ol barlyq azamat úshin ortaq qundylyq­tar men qaǵıdattar júıesin tanýǵa negiz­del­gen ulttyq birlikke qol jetkizýdi stra­­­­tegııalyq basymdyq retinde anyq­tady.

2020 jyldan besinshi kezeń bastaldy. Bul beleste etnosaralyq saladaǵy memlekettik saıasatty iske asyrý salasy ınstıtýsıonaldyq jáne taldamalyq tur­ǵydan nyǵaıdy, sondaı-aq QHA qoǵam­dyq qurylymdary jan-jaqty damydy.

Burynǵy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginde Etnosaralyq qa­tynastardy damytý komıteti men Qol­danbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty quryldy. «Qoǵamdyq kelisim» RMM mınıstrlik qaramaǵyna berildi. Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan jańa damý tujy­rym­damasy bekitildi. Osynaý mańyz­dy qu­jat etnostardy ıntegrasııa­laý, bire­geılik pen jalpyulttyq bir­lik­ti damy­tý, eldegi tatýlyq pen kelisim­di qam­ta­masyz etý salalaryndaǵy mem­le­ket­tik saıasat qaǵıdattaryn qoǵamda iske asy­rý jumysyn uıymdastyrýǵa ba­ǵyttal­ǵan. QHA-nyń alýan túrli qoǵam­dyq qurylymdary aýqymdy áleý­mettik jáne aqparattyq alańdarǵa qol­jetimdi tıimdi kommýnıkasııany qamtamasyz etip otyr.

– QHA-nyń jyl ótken saıyn aýqy­my keńeıip keledi. О́zińiz atap ótken­deı, qazir onyń aıasynda birneshe qury­lym bar. Olardyń atqaratyn qyzmeti qandaı?

– QHA-nyń myńnan asa etnomádenı birlestikteri, ınstıtýttary jáne bir­qatar qoǵamdyq qurylymdary men joba­lary bar. Tarqatyp aıtsaq, bir jarym myńnan astam Analar keńesi, myńnan astam Aqsaqaldar keńesi, «Assambleıa jas­tary» respýblıkalyq qoǵamdyq bir­­les­­tigi, eldegi qaıyrymdylyqty damy­týǵa belsendi járdemdesetin me­senat­tar men qaıyrymdylyq jasaý­shylardy, volonterlerdi biriktiretin «Jomart jan» ortalyqtary, QHA medıasııa keńesteri, Jas ǵalymdar klýby, QHA ǵylymı-sarapshylyq keńesi jáne JOO men ǴZI-da jumys isteıtin QHA-nyń jıyrmaǵa jýyq ǵylymı-sarapshylyq toptary, Kafedralar qaýymdastyǵy, Shyǵarmashylyq ujym­dar qaýymdastyǵy, elimizdiń barlyq óńirlerinde jumys isteıtin 34 Dostyq úıi Assambleıa ınstıtýty aıasynda eldik maqsatqa qyzmet etip keledi.

Memleket basshysynyń bastamasymen júzege asyp jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası ózgeris­terdiń mańyzdy baǵyty – qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaı­tý. Qoǵamda ádilettilikti ornyqty­rý ıdeo­logııasyn ilgeriletý men júzege asyrý – eldiń barlyq qoǵamdyq kúshteriniń, onyń ishinde assambleıanyń asa mańyzdy mindeti. QHA-nyń árbir qurylymdyq bólimsheleri osy mańyzdy iske jan-jaqty úles qosyp otyr.

Ulttyq quryltaıda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev azamattyq bire­geı­liktiń mánin jan-jaqty ashyp, ony birlik pen turaqtylyq, ádildik pen yn­tymaq, zań men tártip, senim men jaýap­kershi­lik sııaqty qundylyqtar negiz bolatyn jańa qoǵamdyq etıka prızmasy arqyly aıqyndady. Azamattyq biregeıliktiń dál osylaı tujy­rymdalyp, Prezıdent bastaǵan aýqymdy saıası reformalarda aıshyqtalýynyń mańyzy erekshe.

– Elimizdegi saıası reformalarda QHA qyzmeti de qamtylǵany belgili. Osy ózgeris pen jańashyldyqtyń nátıjesin bilsek...

– Qazaqstanda qysqa merzimde júrgi­zilgen aýqymdy reformalar negizinde saıa­sı júıemizde úlken ózgerister bol­ǵany belgili. Eldegi basqarý júıesi qoǵamnyń suranysyna baǵdarlanyp, azamattardyń eldik sheshimderge tikeleı qatysýyna múmkindikter ashty.

Memleket basshysy «Ana tili» gaze­tin­degi suhbatynda: «Sońǵy bes jyl boıy júrgizilgen reformalar – azamat­tarymyzdyń negizgi suranysy men mem­­lekettiń uzaq merzimge arnalǵan múddesine negizdele otyryp muqııat oılas­tyrylǵan strategııa. Negizgi saıa­sı reformalar jasalyp bitti. Onyń bári qoǵamda jan-jaqty talqylanyp, aqy­rynda kópshiliktiń qoldaýyna ıe boldy. Sonyń arqasynda negizgi saıa­sı ınstıtýttardyń bári ashyq ári tıimdi bola tústi, bılik tarmaqtary arasynda­ǵy tepe-teńdik jáne tejemelik júıe kúsheıdi, eń bastysy, azamattardyń saıası ómirge belsendi aralasý múmkindigi edáýir artty» dep atap ótti.

Damýdyń jańa kezeńinde saıası ınstıtýttar men memlekettik basqarýdy reformalaýdan – qoǵamnyń ózin, qoǵamdyq qundylyqtar júıesin jáne jalpy qo­ǵam­dyq sanany reformalaýǵa kóshý jú­rip jatyr. Bul turǵyda elimizdegi bar­lyq etnostardyń, etnomádenı birles­tik­ter ókilderiniń, assambleıanyń osy tarı­hı ózgeristerge belsene atsalysýy mańyzdy.

Reformalar parlamenttik ókildiktiń jańa quralyna ıe bolǵan Qazaqstan halqy Assambleıasyna da áser etti. Búgingi tańda QHA usynysy boıynsha Memleket basshysy taǵaıyndaıtyn Parlament Senatynyń 5 depýtaty zańnamalyq deńgeıde baılanysty qamtamasyz etý­ge, qoǵamdyq baqylaýdy júzege asy­rý­ǵa jáne assambleıany etnos­tar múdde­le­riniń jıyntyǵy retinde usynýǵa shaqyryldy.

Parlamentte ulttyq birlik pen qoǵam­dyq kelisimdi nyǵaıtý máselelerimen aınalysatyn «Bir el – bir múdde» atty jańa depýtattyq birlestik quryldy. Onyń ereksheligi – bul top palataaralyq. Burynǵydaı tek Májiliste jumys is­temeıdi. «Bir el – bir múdde» depýtattyq tobynyń quramyna Parlamenttiń 30 depýtaty kiredi. 10 depýtat – Senattan, 20 depýtat – Májilisten.

Assambleıa depýtattarynyń zań shyǵa­rý qyzmetine qatysýy etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi, tolerant­tylyqty nyǵaıtýǵa, etnostyq faktordy, qoǵamdaǵy ekstremızm men radıkalızm kórinisterin saıasılandyrýǵa jol bermeýge kómektesedi. Qazaq halqynyń mádenıeti men tilin dáripteıtin azamattyq jáne rýhanı-mádenı qoǵamdastyq negizinde Qazaqstan etnostaryn shoǵyrlandyrý jolymen patrıotızm men biregeılikti qalyptastyrýǵa yqpal etedi.

Taǵy bir ilkimdi qadam – QHA músheleri Ulttyq quryltaı quramynda da belsendi jumys isteıdi. Reformalardy iske asyrýda Analar keńesi, Aqsaqaldar keńesi, «Assambleıa jastary», etnomádenı bir­lestikter, QHA-nyń barlyq músheleri belsendi ról atqarady.

– Assambleıany jurtshylyq qoǵam­dy jumyldyrýshy tetik dep sanaıdy. «Bir jaǵadan bas shyǵaratyn» kezeńderde QHA-ny izdeıdi. Qazir uıym osy mıssııany laıyqty atqaryp otyr ma?

– Árıne, assambleıa – úlken kúsh. Qoǵamdyq kelisim máselesin qundylyq retinde qarastyratyn jannyń bárin bir maqsatqa jumyldyryp otyrǵan uıym. Kópshilikti ortaq iske bastaý, ilkimdi is sharalarǵa uıytqy bolýy – negizgi baǵytymyzdyń biri. Osy turǵy­da jańa qoǵamdyq etıkany jáne «Bir­lik pen yntymaq» basymdyǵyn ilgeri­letý sheńberinde Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń qaıyrymdylyq qyzmetine erekshe nazar aýdarylady. Barlyq óńir­lerde QHA qurylymdarynyń qaıy­rym­dylyq salasyndaǵy jumysyn úıles­tiretin «Jomart jan» ortalyqtary qu­ryl­dy. Olar kómekke asa muqtaj jan­darǵa qoldan kelgen kómegin berip jatyr.

Mysaly, sý tasqynynan zardap shek­ken óńirlerge kómek kórsetý jáne qol­daý boıynsha QHA aýqymdy ju­mys júrgizdi. Bizdiń «Júrekten – jú­rek­ke» jalpyrespýblıkalyq joba­myz­dyń aıasynda barlyq Dostyq úıinde QHA shtabtary, volonterler ortalyqtary, gýmanıtarlyq kómek qabyldaý pýnktteri quryldy. Zardap shekken óńirlerge 1 700 tonnadan astam azyq-túlik, dári-dármek jáne qajetti taýarlar jiberildi. Kólik jáne arnaıy tehnıka tartyldy. Kórsetilgen gýmanıtarlyq kómek kólemi 805 mln teńgeden asty, gýmanıtarlyq aksııa­lar men qalpyna keltirý jumys­taryna 12 myńnan astam QHA volonteri tartyldy. QHA músheleri men mesenattar qarajatyna sý tasqynynan zardap shekken óńirler otbasylarynyń menshigine 90 mln teńgege jýyq somaǵa daıyn turǵyn úıler satyp áperildi. Assambleıa músheleri zardap shekken otandastarǵa aıryq­sha janashyrlyqpen qoldaý kórsetti. Bul – barsha halqymyzdyń birligi men yntymaǵy qaǵıdatyn júzege asyrýdyń naqty kórinisi.

Assambleıa jumysynyń jańa tujy­rym­damasy elimizde azamattyq saıası ultty ıntegrasııalaý jáne qalyptastyrý úderisine etnostar men olardyń qoǵam­dyq birlestikterin belsendi qatystyrý­ǵa baǵyttalǵan. Búgingi basty mindet – et­no­s­aralyq ózara is-qımyldyń jańa deńgeıine shyǵý, onyń negizin qoǵamnyń azamattyq múddeleri quraýǵa tıis.

Assambleıanyń mıssııasy – búkil elmen birge úılesimdi, ádiletti, turaqty qo­ǵam qurý. QHA osy maqsatty kezeń-kezeńi­men, júıeli túrde júzege asyryp keledi.

– Mereıli jyl aıasynda qandaı ilkimdi is-sharalar uıymdastyrylady?

– 30 jyldyq mereıtoıdyń Alǵys aıtý kúnimen úılesýiniń sımvoldyq máni bar. Kóktemniń alǵashqy kúnin halqymyz dástúr boıynsha «Rahmet» degen tamasha sózben qarsy alady. Bul kúni kóptegen is-sharalar, túrli aksııalar, festıval­der, kórmeler, konsertter ótkizý jos­parlanyp otyr. Jyl basynan beri ǵyly­mı uıymdar men joǵary oqý oryndarynda QHA-nyń róli men tájirıbesin, Qazaqstandaǵy birlik pen yntymaqtastyq saıasatynyń keleshegin saraptamalyq deńgeıde talqylaıtyn is-sharalar toptamasy ótip jatyr.

Negizgi mereıtoılyq is-shara, árı­ne, sáýir aıynda ótetin Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń sessııasy bolady. Assambleıa Keńesiniń otyrysy qar­sańynda QHA jumysynyń, onyń bar­lyq qurylymdary men jobalarynyń qorytyndylary shyǵarylady.

Jalpy, QHA-nyń qoǵamdyq qurylym­dary men respýblıkalyq etnomádenı birlestikteriniń josparynda 400-den astam túrli is-shara – respýblıkalyq jáne óńirlik forýmdar, etnomádenı festıvalder, iri sporttyq saıystar men týrnırler, teatr qoıylymdary, shyǵarmashylyq keshter, ekspedısııalar, jastar men balalarǵa arnalǵan lagerler uıymdastyrý kózdelgen.

Assambleıanyń mereıtoıy etnosara­lyq kelisim jáne jalpyulttyq birlik saıasatynyń biregeı ınstıtýtynyń otyz jyldyq tarıhyna tereńirek úńilýge, onyń qalyptasýy men damý úderisin túsinýge, yntymaq pen biregeılikti, qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýǵa úles bolyp qosylady dep senemiz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Qambar AHMET,

«Egemen Qazaqstan»