2023 jyly 5 mamyrda ótken Búkilarmııalyq keńeste Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly: «Áskerde júrgen jastarymyz naǵyz sarbaz, naǵyz maman bolyp shyǵýy – mindet. Olar óskeleń urpaqqa úlgi-ónege bolýǵa tıis», degeni belgili. Áskerı-patrıottyq tárbıe – kún tártibinen túspeıtin ózekti másele. Qorǵanys mınıstriniń tárbıe jáne ıdeologııalyq jumys jónindegi orynbasary, general-maıor Shaıh-Hasan Jazyqbaevtyń aıtýynsha, osy oraıda elimizdegi «Jas sarbaz» áskerı-patrıottyq qozǵalysynyń synyptary men klýbtarynyń mańyzy aıryqsha. Ol jerde jas jetkinshekterimiz áskerı ómirdiń qyr-syryna erte jastan daǵdylanyp, temirdeı tártipke boı úıretedi. Áskerge shaqyrylǵanda onyń ómir saltyna psıhologııalyq jáne fızıkalyq turǵyda da daıyn bolyp keledi.
Balanyń boıyndaǵy elshil sezim, otansúıgishtik qasıetter mektep jasynda qalanýǵa tıis ekenin aıtqan mınıstr orynbasary mektep baǵdarlamasyndaǵy «Alǵashqy áskerı daıyndyq» pánine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta osy pánge qatysty birqatar másele óz sheshimin tappaq. Sebebi qazirgi tańda oqytylyp jatqan pán mazmuny kóńil kónshitpeıdi.
«Sabaq beretin muǵalimderdiń tájirıbesi jetkiliksiz. Biz onyń baǵdarlamasyn qarap, kemshin tustaryn anyqtap, Oqý-aǵartý mınıstrligine usynys retinde joldadyq. Mınıstrlik jańa bilim standarty qabyldanǵan soń, keler jyly «Alǵashqy áskerı daıyndyq» oqýlyǵyn jańartyp, qaıta jazyp shyǵýǵa kelisim berip otyr», deıdi ol.
Jalpy, áskerdiń tartymdylyǵyn arttyrý úshin elimizde qandaı jumystar atqarylyp jatyr? Jas jetkinshekterdi áskerge barýǵa qalaı qyzyqtyra alamyz? Biz buǵan deıin merzimdi áskerı qyzmetshiler úshin «nesıelik demalys» beriletini, oqý-jattyǵýdy úzdik aıaqtaǵandar úshin joǵary oqý oryndaryna tegin oqý granty beriletini jaıynda jazǵanymyz bar. Al odan bólek, qolǵa qarý ustap, jaýynger bolý, oqaly kıim kıip, áskerı qyzmetshi ataný jasóspirimder úshin qyzyǵatyn mamandyq pa? Osy oraıda general-maıor Sh.Jazyqbaev aǵa býyn ókilderiniń ásker taqyrybynda jazylǵan ádebı shyǵarmalardyń keıipkerlerine eliktep óskenin, bul olardy osy salaǵa qyzmetke kelýine túrtki bolǵanyn aıtady.
«Bizdiń kóbimiz kórkem ádebıettegi qaharmandarǵa eliktep, solardaı bolsaq dep óstik. Aldymyzǵa arman qoıdyq. Ǵabıt Músirepovtiń «Qazaq soldatyndaǵy» Qaırosh talaı qazaq balasynyń namysyn janymady dep kim aıta alady? Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» romanyndaǵy Erbol beınesi de talaı balany tóseginde dóńbekshitti. Tahaýı Ahtanovtyń «Qaharly kúnderi» surapyl soǵystaǵy erlik pen qajyrdy sýretteıdi. Baýyrjan Momyshulynyń eńbekteri men ol kisi týraly jazylǵan shyǵarmalar talaı bozbalanyń ofıserlik joldy tańdaýyna áser etkenin bilemiz. Biraq munyń bári aǵa býyn pir tutqan tulǵalar edi. О́z kezinde bul týyndylar qýatty ıdeologııalyq qyzmet atqardy. Al búginde dál osyndaı deńgeıdegi ádebı týyndylar nege joq? Keıbireýler bálkim áskerde súbeli shyǵarmalarǵa keıipker bolarlyq tulǵa joq dep oılaıtyn shyǵar. Alaıda, shyn máninde, qazir de keıingi jasqa úlgi bolar búginginiń batyrlary az emes», degen ol birqatar naqty mysalǵa júgindi.
Máselen, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary tájik-aýǵan shekarasynda qyzmet atqarǵan jaýyngerlerimiz, Irakta bitimgerlik mıssııaǵa qatysyp, jerin mınadan tazartqan ofıserlerimiz ben sarbazdarymyz jóninde áńgimeledi. Irakta júrip mert bolǵan kapıtan Qaırat Qudabaev ta ádebı keıipker bola alady. Onyń armany, Irak jerine barǵanda kóńilge túıgeni, joldardy, alqaptardy mına men jarylǵyshtardan tazartýdyń qıyndyǵy, saperdiń psıhologııalyq kúıi, qysqasy taqyrypty qolǵa alsa, bári de ádebı shyǵarmaǵa suranyp tur. Otqa oranǵan úıdiń turǵyndaryn qutqarǵan Halyq qaharmany Azamat Jumadilovtiń erligin eshkim umyta qoıǵan joq. Kúni keshe Aqtaýdaǵy ushaq apatynda da zardap shekkenderge alǵashqy bolyp kómekke jetken áskerı qyzmetshi eken. Júrgizýshisi esinen tanyp qalǵan avtobýsty toqtatqan mektep oqýshysy Aqjol Geroı da – maqtanyshymyz. Osyndaı mysaldar az emes. Eger jańa zamannyń batyrlary jaıynda romandar men hıkaıalar jazylsa, óz oqyrmanyn tabaryna shúbá joq.
Áskerdegi tártip pen tárbıe týraly áńgime qozǵalsa, halyqtyń sanasynda qattalyp qalǵan álimjettik máselesi birden oıǵa oralady. Sh.Jazyqbaevtyń aıtýynsha, 2025 jylǵa deıin júzege asqan «О́mirińdi saqta» vedomstvoaralyq baǵdarlamasy aıasynda osy keleńsizdikti joıý boıynsha aldyn alý sharalarynyń barlyq kesheni júzege asyp, psıhologııalyq, ıdeologııalyq jáne patrıotızmge tárbıeleý sııaqty kóptegen baǵytty qamtyǵan. Atap aıtqanda, bólimderdegi jeke quramdy baqylaý «Seriktes», «Pıramıda» jáne «Jaýyngerlik dos» júıeleri arqyly júzege asyrylǵan. Profılaktıkalyq onkúndikter, aksııalar, aılyqtar, anonımdi saýalnama júrgizý, psıhologııalyq trenıngter ótkizýmen qatar, Qorǵanys mınıstrliginiń mobıldi toptary aldyn alý jumystaryn uıymdastyrý maqsatymen áskerı bólimderdiń komandırlerine ádistemelik kómek kórsetip otyrypty.
«Qazirgi ýaqytta negizgi kúsh-jiger áskerı qyzmetshilerdiń jeke jaýapkershiligin, olardyń quqyqtyq sana deńgeıin, mádenıeti men minez-qulyq etıkasyn arttyrýǵa jumsalyp otyr. Byltyr Qorǵanys mınıstrligi ázirlep, engizgen profılaktıkalyq jumystyń ishinde «Oqıǵalar men quqyq buzýshylyqtardyń profılaktıkasy ádistemesin», «Áleýmettik táýekelder kartasyn», «Áskerı tártipti nyǵaıtý jónindegi laýazymdy adamdar jumysynyń úlgilik algorıtmderin» (bólimshe komandırinen brıgada komandırine deıin) atap ótken jón», deıdi vıse-mınıstr.
Osy oraıda Sh.Jazyqbaev «Sarbaz analary» komıtetimen ózara is-qımyldy armııadaǵy profılaktıkalyq qyzmettiń bir aspektisi retinde atady. Bul qoǵamdyq uıym ókilderine sarbaz qyzmetiniń barlyq kezeńinde, atap aıtqanda áskerge shaqyrylǵan sátten bastap, zapasqa shyǵarylǵanǵa deıin esik ashyq. Olarǵa áskerı bólimderdiń ınfraqurylymymen, merzimdi qyzmettegi áskerılerdiń moraldyq-psıhologııalyq jaı-kúıimen, turmysymen jáne qyzmet ótkerý jaǵdaıymen tanysýǵa, jeke áńgimelesýler, semınarlar men trenıngter, saýalnamalar men saltanatty is-sharalar ótkizýge, usynystar engizýge múmkindik berilgen. Sondaı-aq áskerge shaqyrý jáne medısınalyq komıssııalardyń jumysy kezinde barlyq áskerı bólimge, sondaı-aq oblystyq (qalalyq, aýdandyq) jınaý pýnktterine kedergisiz kirýge ruqsat etilgen.
«Áskerde bolyp, ómir mektebinen ótken kez kelgen adam aldymen tártip pen jaýapkershilikke úırenedi. Syndarly sátte ózine senimdi bolady. Qaıtalap aıtamyn, ásker degenimiz – ómir mektebi. Ol – mektep jastardy otanshyldyqqa tárbıelep, áskerı salanyń negizin úıretetin, er jigitti eseıtetin orta. Ýaqytynyń basym bóligi jaýyngerlik daıyndyqtan turatyn áskerı ómir bozbalanyń erik-jigerin janyp, namysyn oıatady. Azamattyq ómirde jeńil-jelpi áreketterge úırengen jastarymyz qıyndyq kórmeı ósedi. Sol sebepti áskerden jaltarýdyń retin izdeıdi. Biz el qorǵaıtyn azamattardy tárbıeleımiz. Al eline qorǵan bolamyn degen jigit ásker qataryndaǵy bir jylda kóbine jaýyngerlik daıyndyqpen aınalysady. Bul degenimiz – birinshiden, eldiń jumyldyrý resýrsy. Muny durys túsine biletin jastar bizde az emes dep bilemin. Olaı bolsa, Otan qorǵaý degen abyroıly mindetke adal bolǵanǵa ne jetsin?» deıdi general-maıor.
Sh.Jazyqbaev áskerı qyzmetshilerge jasalyp jatqan áleýmettik-turmystyq jaǵdaı, sonyń ishinde eńbekaqy máselesine aıryqsha toqtaldy. Onyń aıtýynsha, osy jyldyń basty jańalyǵy – jeti memlekettik organ, atap aıtqanda, Qorǵanys, Ishki ister, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrlikteri, Bas prokýratýra, Qarjy monıtorıngi men Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi, sondaı-aq Memlekettik feldegerlik qyzmet eńbekaqy tóleýdiń biryńǵaı júıesine kóshken. Eger buryn áskerı qyzmetshilerdiń eńbekaqysyn tóleý 78 tarıftik sanatpen júzege asyrylsa, endi biryńǵaı tizilimmen 22 pozısııa boıynsha júrgiziledi. Bul jalaqy júıesin edáýir jeńildetedi jáne bar dısproporsııalardy joıady.
Eńbekaqy tóleýdiń jańa júıesine kóshý 2025–2026 jyldar ishinde eki kezeńde iske asyrylmaq. Osy jyldyń 1 qańtarynan bastap ofıserler quramynyń laýazymdyq jalaqysy – orta eseppen 20,3%-ǵa, batalon komandıri – 28,2%-ǵa, qatardaǵy jáne serjanttyq quram – 33,9%-ǵa, bólimshe komandıri – 43,1%-ǵa, polk serjanty 54,3%-ǵa artty.
«Ekinshi kezeńde, 2026 jyly 1 qańtardan bastap ofıserler quramynyń laýazymdyq jalaqysy birinshi kezeńdegi joǵarylatý deńgeıinen orta eseppen 23%-ǵa artady. Qatardaǵy jáne serjanttyq quram aldyńǵy ósimniń 10%-ǵa ósýin kútedi. Osylaısha, eki jylda Qarýly kúshter men basqa da kúshtik qurylymdar áskerı qyzmetshileriniń laýazymdyq aılyqtary ortasha eseppen 48,2%-ǵa artpaq», dedi mınıstr orynbasary.
