Saıasat Nurbek: Zertteý ýnıversıtetteri jańa deńgeıge kóterilýge mindetti

– Saıasat myrza, siz osydan týra bir jyl buryn bizge bergen suhbatyńyzda «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıa­sat» týraly zań aıasynda sa­lyq jeńildikterin engizý ar­­qyly ǵylymǵa jeke sektor men iri kompanııalardan ın­ves­tısııa tartylatynyn, sonyń nátıjesinde ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemin ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna jetetinin aıtyp edińiz. Arman bolǵan mejege bıyl qol jetkizý de burynnan belgi­len­gen. Bıyl bul belesti shynymen baǵyndyra alamyz ba?

– Iá, jańa zańǵa byltyr qol qoıyldy. Alaıda sol qu­jat qoldanysqa engizilse de k­e­der­giler bolyp tur. Sonyń biri retinde Bıýdjet kodeksi men Salyq kodeksiniń byltyr qa­byl­danyp úlgermegenin atap óter edim. Ǵylymǵa tartylatyn qarjy kólemin jeke sektor­lar men iri kompanııalarǵa kór­se­tiletin salyq jeńildikteri ar­qy­ly arttyrý týraly tetigimiz áli zańdy kúshine enbeı jatyr. 300 paıyzdyq jeńildikterden bastap, osy ýaqytqa deıin aıtylyp kelgen túrli salyqtyq shegerimder Salyq kodeksinde jazylǵan. Osy kodeks bıyl qabyldansa, joǵarydaǵy tıimdi júıe jumys isteı bas­taıdy. Negizi biz basshylyqqa alatyn, 2023 jyly bekitilgen Ǵylym jáne joǵary bilimdi damytý tu­jy­rym­damasynda zertteý ju­mys­taryna bólinetin qarjy kóle­min ishki jalpy ónimniń 1 pa­ıyzyna jetkizý mejesi 2029 jylǵa belgilengen.

– Byltyr birqatar ýnıversıtetke berilgen «zertteý» mártebesi neni bildiredi, qan­daı múm­kindikke jol ashady, nen­deı mindet júkteıdi? Osy már­tebege ıe bolǵan jo­ǵary oqý oryndary zamanaýı qural-jabdyqpen jet­kilikti jab­dyq­talǵan ba?

– Joǵaryda atalǵan tu­jyrym­damamyzda negizgi mindet ǵy­lymdy qoldanbaly baǵyt­qa aýys­tyrý, sondaı-aq joǵa­ry oqý oryndary negizinde ǵyly­mı orta­lyq­tar­dy damytý kózdelgen. Mundaı mártebege ıe bolý degen sóz tolyǵymen júıeni ózgertý degenmen birdeı. Sebebi buryn aýdıtorııada leksııa oqyp, ýnı­versıtet zerthanasynda zert­teý júrgizetin ǵalymdy endi ón­diristiń qyz-qyz qaınaǵan ortasyna aparamyz. Osy arqy­ly óndiristegi kedergilerdi joıý­dyń, kúrdeli máselelerdi sheshý­diń joldaryn ǵylymı tur­ǵyda taýyp, negizdeýdi kózdep otyrmyz. Aıtalyq, byltyr eli­mizdegi 20 shaqty joǵary oqý orny men ǵylymı zertteý ınstı­týttarynyń ǵalymdary «Qaz­atom­prom», «Qazaqmys» sekildi iri óndiris oryndarynda 1 apta bolyp, tyń sheshimder shyǵaryp keldi. Endi ýnıversıtet pen ıns­tıtýt zertteýshileri naqty máselelerdi sheshýmen aınalysady. Bul – bizge osydan qanshama jyl buryn otandyq ǵylymnyń kóshbasshysy Qanysh Imantaıulynyń salyp bergen sara joly. Ol «Tek joǵary tehnologııaly satyǵa baǵyttalǵan, sonymen qatar óndiristen qýat alyp, baǵytyn anyqtaıtyn, óndirispen tyǵyz baılanysty ǵylym ǵana shyn máninde alǵa basqan ǵylym bolady» degen edi. Joǵary ǵy­lymı tehnıkalyq komıssııanyń formaty ózgerdi, onyń quramyna myqty óndirýshiler kiretin boldy, ǵylymı granttar bo­ıynsha byltyr jarııalanǵan ta­qy­­ryptardyń 12 paıyzy tek óndiristik máselelerdiń sheshimin tabýǵa baǵyttaldy. Bıyl naqty taqyryptarǵa bólinetin qarjy kólemin 40-50 paıyzǵa deıin jetkizýdi josparlap otyrmyz. Mine, bul baǵytta jumys isteý úshin joǵary oqý oryndary zertteý formatqa kóshýi kerek. Nege deseńiz, bizdiń ýnıversıtetter ádette bilim beredi, biraq jańa bilimdi jarata almaıdy. Shetelde eń myqty joǵary oqý oryndarynyń eki fýnksııa­sy bar, birinshisi – burynnan bolǵan bilimdi berý, ekinshisi – ǵylymı zertteý jumystarymen, ınnovasııalarmen aınalysý ar­qyly jańa bilimdi týdyrý. Jańa formatqa kóshýdi 2 jyl buryn bastady. Bul ne beredi, árıne, eń aldymen qosymsha qarjylandyrý kózin ashady, ıaǵnı memleket qarajaty esebinen ǵylymı ınfraqurylym to­lyq jańartylady. Zertteý ýnı­ver­sıtetterine biz megagranttar beremiz. Osy arqyly zertteýge qajetti qymbat jabdyqtardy alýǵa, tehnoparkter, zerthanalar ashýǵa múmkindik alady. Mysaly, Q.Sátbaev ýnıversıteti 800 mln teńgelik zerthanaǵa ıe boldy. Al Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde sońǵy eki jylda 20-dan asa jańa zerthana ashyldy, sýperkompıýter aldy. Biz eldegi tek ulttyq ýnıversıtetterge ǵana emes, bazasy qalyptasqan óńirlik ýnıversıtetterge de zertteý mártebesin berdik. Mundaı mártebeni ıelengen ýnıversıtetter damý strategııasyn, baǵytyn ózgertetindikten, oqý saǵattary da, ishki mádenıeti de ózgeredi. Nátıjesinde, zertteý ýnıversıtetteri sondaı áleýe­timen iri kompanııalardan qarjy tartyp, tek memlekettiń aqsha­sy­na alaqan jaımaıtyndaı, ózin-ózi damyta alatyn deń­geıge shyǵýǵa mindetti.

– Oqý oryndaryn zertteý baǵytyna buryp jatyrmyz, al ýnıversıtettegi ǵylymnyń bas­taýy – negizinen magıstratýra. Biraq bul baǵyt zertteýdiń bas­paldaǵy emes, áskerden qash­­qandar, stıpendııasymen jala­qysyn kóbeıtkisi kele­tin­der, aty men ataǵy úshin ǵana túsetinderdiń tańdaýy bolyp ketkendeı. Buǵan akade­mııa­lyq deńgeı retinde esse jazyp, ǵylymı jumystyń taqy­ryby men úlgisin kórsetip tap­syratyn tártiptiń joqtyǵy sebep emes pe?

– О́zekti máseleni oryndy kó­terip otyrsyz. Mysaly, Ońtús­tik Koreıada túlekterdiń 42 pa­ıyzy – magıstrler, 8-9 paıyzy – dokto­ranttar. Bul búkil stýdenttiń jartysyna jýyǵy ǵylymmen aınalysatynyn bildiredi. Bizde qalaı? Stýdentterdiń 90 paıyzy – bakalavrıattar, 7-8 paıyzy – magıs­tranttar, al doktoranttardyń úlesi 1 paıyzǵa da jetpeıdi. Damyǵan eldiń úlgisine qazir kóship kete almaımyz, óıtkeni oqý oryndarymyz daıyn emes. Dál osy másele zertteý ýnıver­sıteti degennen shyǵady, sol már­tebe alǵan oqý oryndary kadr daıarlaýǵa da mindet alady.

Byltyr «óndiristik PhD» túrin engizdik, 100 grant bóldik, birden alyp ketti. Sebebi bul jeńildetilgen doktorantýra sanalady. О́ndiristik iri kompanııalarda teorııalyq turǵyda tereńdemese de praktıkaǵa baı, kásibı, bilikti kadrlar, ınjenerler bar. Olar ǵylymmen aınalysqysy keledi, biraq ýnı­versıtettegi oqýǵa den qoısa, qyzmeti qalyp qoıady dep alań­daıdy. Sondyqtan biz shetel­dik bazalardaǵy ǵylymı maqala jarııalaý talaptaryn alyp tas­tap, alaıda óndiriste naqty ın­novasııany engizý talabymen 3 jyldyq doktorantýrany ashtyq. Bul óndiristik kompanııalarǵa berildi, biraq teorııalyq-ádiste­me­lik jaǵyna bel­gilengen ýnıversıtetter jaýap­ty, jobasyn óndiriske engizý jumysy óz kásipornynda júrgiziledi. Magıstra­týrany da aqyryndap zert­teýshi baǵytyna aýystyramyz. Bul úshin, álbette, magıstratýraǵa qabyldaý tala­byna da ózgeris kerek, muny da ázirlep jatyrmyz. О́ıtkeni ózińiz aıtqandaı, áý bas­tan zert­teýge qabiletti adamdy durys irik­tep almasa, zertteýshi qaıdan shyǵady?

– Keıingi jyldary elimizde shetel ýnıversıtetteriniń fılıal­dary kóp ashyldy. Áýelde eń úzdik 5 sheteldik jo­­ǵary oqý ornynyń fılıalyn ashý tapsyrylǵan edi. Osy baǵyt­qa tym berilip ketken joqpyz ba? Bul otandyq ýnı­ver­sıtetterdiń eńsesin baspaı ma?

– Kerisinshe sheteldik ýnıver­sıtetterdiń fılıaldaryn kóp­tep ashý otandyq joǵary oqý oryndary arasynda básekeni arttyrady. Bizdiń ýnıversıtet basshylyǵy stýdentterdi, ınves­tısııany ózine kóbirek tartý úshin elde jumys istep turǵan sheteldik áriptesterimen ıyq tirese eńbek etýge talpynady, kóredi, úırenedi, tájirıbe jınaıdy. Ekinshi úlken maqsatymyz – Qazaqstandy akademııalyq hab retinde qalyptastyrý, shetelderden bizde aqyly bilim alatyn stýdentterdi tartý arqyly el ekonomıkasyna úles qosý.

– Osydan biraz buryn maqalamyzda alpaýyt elderdiń joǵary bilimdi «syrtqa satý» arqyly ekonomıkaǵa aıtar­lyqtaı yqpal etip otyr­ǵanyn jarııalap edik. «Bilim eksporty» degenimiz osy ǵoı?

– Dál taptyńyz. Biz, mine, osyǵan kelip jatyrmyz. Qazir sheteldik 34 ýnıversıtet jumys istep jatyr. Sol arqyly alys-jaqyn shetelderden 31 myń stýdent tartyldy. Ári bul esh jarnamasyz jınalǵany, eger nasıhattaý jaǵyna basymdyq bersek, bálkim budan da kóp izdenýshi shetelden bizdiń elge bilim izdep keler me edi. Búginde 5 ýnıversıtet bólek ózderiniń kampýsyn salýǵa kelisti. 20 shaqtysy konsorsıým retinde otandyq ýnıversıtetterdiń negizinde qurylyp jatyr. Mysaly, brı­tanııalyq «De Montfort» ýnı­versıtetiniń Qazaqstandaǵy fılıalynda Ońtústik Afrıka, Germanııa, Aýstralııa, Mońǵolııa, Túrkııa, Italııadan kelgen myńǵa jýyq stýdent bar. Atal­ǵan oqý orny elimizde 16 mln dollarǵa jýyq ınvestısııa quıdy. Bul – tek bastamasy ǵana. Qazirdiń ózinde osy sheteldik oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý, osynda jumys isteýge shaqyrý, áriptestikti kúsheıtýdiń nátıjesinde jalpy somasy 50 mln dollarǵa deıin ınvestısııa tartyldy. Osyǵan uqsas byltyr Astana qalasynda bıznes mamandyqtary boıynsha kadr­lar daıarlaýdy júzege asyratyn «Coventry University» fılıaly quryldy. Respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen 10 fılıal ashyldy. Bólingen qarajattyń jalpy somasy 7 mlrd teńgeni quraıdy.

Sheteldiń jetekshi joǵary oqý oryndarymen yntymaq­tas­tyqtyń úshinshi bir úlken maqsaty tapshy, sonyń ishinde elimizde oqytylmaıtyn, biraq suranysqa ıe mamandardy daıar­laýǵa baǵyttalǵan. Búginde eli­mizdegi sheteldik 10 ýnıversıtet fılıalynda bakalavrıat pen magıstratýra baǵdarlamalary boıynsha ınjenerlik-tehnı­kalyq kadrlardy daıarlaý atom ónerkásibi, munaı-gaz salasy, energııa menedjmenti, sý resýrs­taryn basqarý sekildi baǵyt­tarda júrgizilip jatyr. 2029 jylǵa qaraı fılıaldar el ekonomıkasy úshin qajetti 2000-nan asa joǵary bilikti mamandy daıarlaıdy dep kútip otyrmyz.

– О́zińiz biletindeı, bıyl Jumysshy mamandyqtary jyly bolyp jarııalandy. Osy­ǵan oraı elimizdiń joǵary oqý oryndary kolledjdermen qandaı jumys istep jatyr?

– Biz búginde kolledj túlek­terine joǵary bilim alý úshin je­deldetilgen kýrsty (2 jyl) jal­ǵastyrýǵa jáne joǵary bilim­­men eńbek naryǵyna shyǵýǵa múm­­kindik berip otyrmyz. Bul – byltyrdan bastap engizilgen «Qol­danbaly bakalavrıat» baǵ­darlamasy. Bıyl 30 joǵary oqý orny 100 eń myqty kolledj­dermen osyndaı úlgide jumys isteýge kóship jatyr. Mundaı ıkemdi tásil eńbek naryǵyna shyǵýdyń balama ádisterin jasaı otyryp, jastardyń man­sap­tyq jolyn júıeleıdi. Kol­ledj mamandyqtary boıynsha oqý josparynyń pánderi ýnı­versıtettiń sáıkes bilim berý baǵdarlamalarynyń oqý jos­parlaryn eskere otyryp qaıta qaraldy. Bul kolledj túlek­te­rine pánder boıynsha aıyr­ma­shylyqsyz qysqartylǵan oqýǵa túsýge múmkindik berdi.

Jalpy, tehnıkalyq baǵyt­taǵy mamandardy daıarlaýda eskiden kele jatqan tıimdi jobalardy jańǵyrtyp jatyrmyz. Mysaly, iri óndiristik kompanııalarmen kelisim jasastyq, sol arqyly burynǵy óndiristik praktıkany jandandyrmaqpyz. Osyǵan qosa «Kafedra fılıaldary» deıtin format bolǵan. Mysaly, Astanadaǵy elektr-tehnıkalyq zaýytta Q.Sátbaev ýnıversıteti kafedrasynyń fılıaly ashyldy. Sol zaýyt janynda mashına jasaý, elektr-tehnıkalyq sala boıynsha 3-4 kýrsta kafedra stýdentterine dárister óndiris ornynda ótkizi­ledi. Jumystyń qyr-syryn ózderi úıretken jas mamandy keıin zaýyt ózine jumysqa alyp qalady. Osyndaı fılıaldardy barlyq óńirde ashpaqpyz.

– Otandyq ǵylymdy damy­týǵa baǵyttalǵan «500 ǵalym» baǵdarlamasy bar. Joba aıasynda 500 ǵalym jyl saıyn sheteldegi úzdik oqý oryndary men ǵylymı zertteý uıym­darynda taǵylymdamadan ótý­ge múmkindik aldy. Biraq osy ǵalym­dardyń sany alǵash­qy jyldan-aq 500-ge jetpeı qaldy. Nege?

– О́ıtkeni aǵylshynsha jetik biletin, halyqaralyq deńgeı­de zertteý júrgize alatyn ǵa­lymdar az. Sol sebepti biz taǵy­lym­da­ma­dan ótetin ǵalymdar sanyn birden 50 paıyzǵa qysqarttyq, jylyna tek 250 ǵalym ǵana barady. Biraq ekinshi jańa baǵytqa kvota ashyldy. Jasandy ıntellekt boıynsha «Bolashaq» baǵdarlamasymen 100 stıpendııa bólindi. Byltyrdyń ózinde 29 otandasymyz sheteldegi bedeldi ýnıversıtetterge magıs­tratýra, taǵylymdama boıynsha bilim jetildirýge ketti.

– Granttyq qarjylandyrý aınalasynda daýly pikirler tolastamaı keledi. Sonyń ishin­de bıýrokratııaǵa qatysty synı pikirler de aıtylady. Buǵan ne deısiz?

– Granttarǵa bólinetin qarjy kólemin úsh ese ulǵaıttyq. «Sýdyń da suraýy bar» degendeı, sáıkesinshe biz de keıbir talaptardy kúsheıttik. Jaqynda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń usynymymen bekitilgen buıryǵymyz daý týdyrdy. О́ıtkeni buryn ǵylymı zertteý ınctıtýttary granttan alǵan qarjyny jobaǵa qaty­sý­shylarǵa óz qalaǵanynsha jala­qyny qoıyp tastaıtyn. Bizden de «Bul kisi prorektor bola tura 3-4 granttyq jobada júr, ózine 5-6 mln teńge jalaqy qoıyp alǵan, bárine qalaı úlgeredi?» dep suraldy. Tipti 10-20 jobada júrgen adamdar anyqtaldy. Árıne, ǵalymdarymyzdy qoldaý kerek, jalaqysynyń óskeni bizge de kerek, biraq qarjyny shyn eńbek etken adam alýy úshin júıe qajet boldy. Sol sebepti buıryq engizildi. Sondyqtan mańdaı terin tógip jumys istep júrgen 99 pa­ıyzy bul týraly aıtpaıdy, maı shelpekten aıyrylyp qalǵan 1 paıyz úlesi barlar shýlatady.

Granttyq qarjylandyrý aınalasynda ilgerileý de bar. Mysaly, buryn granttyq qar­jylandyrý konkýrstary sol jyly ótkiziletin de, ǵalymdar grant qarjysyn tym kesh alatyn, jalaqysyz jumys isteıtin. Biz tuńǵysh ret ótken jyly osy máseleni sheship, 2025 jylǵa arnalǵan konkýrstardy byltyr ótkizip tastadyq, endi aqpanda qarajat túse bastaıdy.

– Ǵylymdy qoldanbaly ba­ǵytqa aýystyrý týraly bir­neshe ret aıttyńyz. Kez kelgen zertteýdiń nátıjesin óndiriske engizý úshin patent alý kerek. Patent máselesinde de qaǵazbastylyqtan qaǵajý kóretinder kóp. Osy túıtkildiń túıini qandaı?

– Ádilet mınıstrligine qaras­ty «Qazpatent» degen uıym bar. Biz atalǵan mınıstrlikpen birlesip baǵdarlama jasadyq. Nátıjesinde, byltyr ár myqty ýnıversıtetterde osy patent máselesimen aınalysatyn, ǵalymdarǵa zań turǵysynan, qujat jaǵynan tolymdy keńes berip, kómektesetin mamandy «Qazpatent» arqyly oqyttyq. Bıyldan bastap arnaıy shtat ashylyp, daıarlanǵan maman patent alý boıynsha keńes berýmen aınalysady. Ǵalymdar arasynda óziniń ónimin patent alýǵa áreket etip, qujaty durys toltyrylmaǵannan qol silteı salatyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Keıbir iri ýnıversıtetterde patent boıynsha keńes beretin, kómektesetin bútin bir bólim de bolady, óıtkeni joba kóp qoı. Mysaly, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde 36 mlrd teńgege jýyqtaıtyn 400-ge tarta ǵylymı joba bar. Mundaıda, árıne, patent alýǵa keńes, kómek beretin top kerek.

– «Ǵylym jáne tehnolo­gııalyq saıasat týraly» zań otandyq ǵylymnyń damýyna qandaı áser etip jatyr? Nendeı nátıje kórip úlgerdik. Osy zańǵa ǵalymdar ózderiniń kóp usynysy engizilmeı qal­ǵanyn aıtty. Aldaǵy ýaqytta ózgerister engizilýi múmkin be?

– Iá, byltyr kópten kútken zań qabyldanyp, munyń ıgiligin otandyq ǵylym men ǵalym­dar aqyryndap kóre bastady. Sonyń aldyńǵysy – jas zert­teýshilerimizdi áleýmettik qoldaý, sonyń ishinde baspanamen qamtý. Osy ýaqytqa deıin 380-nen asa adam baspanamen qamtyldy. Buǵan «Otbasy» bankimen kelisimge kelýimiz áser etti. Osyǵan qosa Prezıdent atynan da páter alyp jatqan jas­tarymyz bar. Olar Memleket basshysynyń qoldaýymen baspanaǵa muqtaj maman retinde eshqandaı nesıe­siz, bólip tóleýsiz, alǵashqy jar­nany tóleý mindettemesinsiz úıli bolyp jatyr. Bul degen úlken qýanysh qoı. Ári salany damytýǵa den qoıǵan jas býynǵa zor senim artylyp otyrǵanynyń kórinisi, sonymen qatar keıingi óskeleń urpaqqa ǵylymdy dáripteýdiń úlgisi dep bilemiz. Bizge jalpy 200 páter berildi, onyń 30-y tıisti ıesin tapty. Aldaǵy ýaqytta taǵy da berý jumystary jalǵasyp jatyr. Másele irikteý uzaq ýaqyt alady, tekseris kóp, sebebi de túsinikti, laıyq adam, shyn qajet etip otyrǵan maman alýǵa tıis. Osyǵan qosa áleýmettik qoldaý paketiniń ishinde mamandarymyz jańa zań nátıjesinde ǵylymı dárejesi men ataǵyna qosymsha ústemeaqy alady.

Atalǵan qujattyń taǵy bir tıimdi tusy – otandyq ǵylymǵa qarjy tartý. Osy zań aıasynda Ǵylym qorynyń quzyreti keńeıdi. Sol arqyly venchýrlyq qor retinde bıznesti ǵylymǵa qarjy quıýǵa tartyp jatyr­myz. Endi bizdiń ǵylymı uıym­da­rymyz óndiris oryndarymen tikeleı jumys isteıdi. Mysaly, byltyr selendi óń­deýden «Qazaqmys» korporasııasy biraz paıda tapty. Sondyqtan iri uıym bıyl ózine qatysty ǵylymı jobalardyń 30 paıyz qarjysyn salýǵa daıyn ekenin jetkizdi. Bizdiń jobalarǵa aqy­ryndap sheteldikter qyzyǵa bas­tady. Saýd Arabııasy 100 mln dollarǵa «deeptech», ıaǵnı taý-ken, bıotehnologııa sala­syn­­daǵy ǵylymı jobalarǵa, startaptarǵa ınvestısııa quıýǵa daıyn. Aldaǵy aıda qujatqa qol qoıamyz. Sheteldik tarap jobalar jaqsy nátıje bergen jaǵdaıda ınvestısııa kólemin 1 mlrd dollarǵa deıin jetkizýge nıetti. Sonymen qatar Ońtústik Koreıa tarapy da bizge tolyqqandy, qomaqty ınvestısııa quımaq. Bul tarap óz kezeginde elimizdiń ǵalymdarymen birlesip sırek metaldardyń shıkizat retinde qur satyp qoımaı, óńdeý arqyly odan da kóp tabys tappaqpyz.

Al ǵalymdardyń zań jobasyn talqylaýlarda aıtqan biraz usynysy engizilmeı qalǵany ras. Biz zań jobasyn ázirleý barysynda memlekettik organdarmen kelisip bitkenshe 26 bapty joǵaltyp aldyq. Shyny kerek, óte qıyn boldy. Mysaly, ınfraqurylym jáne jabdyqtaý granttary degen arnaıy granttyń túri boldy. Bul zerthanalardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, zertteýlerdiń júr­gizilýin jedeldetetin zamanaýı qural-jabdyqtarmen qam­tamasyz etýge taptyrmaıtyn múmkindik edi. Qarjy mınıstrliginen qoldaý tappady. Osy sekildi Ulttyq ǵylym akademııasyna qatysty birqatar bap, ǵylymı jýrnal týra­ly normalar da qalys qaldy. Biz qazir eskerilmeı qalǵan sondaı mańyzdy baptardy tolyq­tyrýlar arqyly zańǵa qaıta engizýge ekinshi paketti ázirlep otyrmyz. Eń mańyzdy ózgeristiń biri – ǵalymdar kóp kótergen memlekettik satyp alý máse­lesi. Memlekettik satyp alý jumystary sonshalyqty kúrdeli, taýardy (reagent, hımıkat, jabdyq) satyp alýǵa bergen ýaqyt­tan jarty jyl ótkende baryp keledi. Al onyń baǵasy tapsyrys bergen kezdegiden múldem ózgerip ketedi. Osy zańnyń aıasynda ózgeris engiziledi. Bıýdjet kodeksiniń qabyldanýyn kútip otyrmyz.

Áńgimelesken –

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»