Munaı-gaz táýekeli: Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy?

Qorymyz qansha?

Ulttyq statıstıka bıýro­sy­nyń málimetinshe, byltyr munaı men kondensat óndirý kólemi 87,6 mln tonnany qurady. Shıki munaı óndirýde ónerkásiptik óndi­ris­tiń ındeksi 97,5%-dy, al tabıǵı gaz óndirisinde 99,4% bolǵan. Jalpy, elimizdiń 2024 jylǵy qańtar-jeltoqsan aralyǵyndaǵy ónerkásiptik óndiris ındeksi 102,8%-ǵa jetken. Osy derekterge qarap otyryp, bizde munaı qory qansha degen suraq sap ete qalady. 1990 jyldan beri elimizde 1,94 mlrd tonna munaı óndirilgen. Qazir jer qoınaýynda shamamen 4 mlrd tonna munaı qory bar kórinedi. «Energy Monitor» qorynyń dırektory Nurlan Jumaǵulov munaı qory birneshe ondaǵan jylǵa jetedi dep otyr.

Nurlan Jumaǵulov

– Keıde «Munaı qubyryn saldyńdar, endi nege munaı aıdamaıdy?», «Nege Qytaıǵa az tasymaldaıdy?» dep aıtyp jatady ǵoı. Iá, teorııalyq jaǵynan qubyrdy 20 mln tonnaǵa deıin toltyrýǵa bolady. Biraq bizde, ońtústikte munaı tapshy­lyǵy bar. Qorda shamamen 4 mlrd tonna qaldy. Biraq bolashaq­ta barlaý jumysy júrip, ken oryndaryn anyqtaıdy, mu­naı bizge áli birneshe ondaǵan jylǵa jetedi dep senemiz, – deıdi ol.

Munaı óndirisi men onyń álemdik naryqtaǵy orny týraly boljamdar keler eki jylda aıtarlyqtaı ózgermek. AQSh-tyń Energetıkalyq aqparat basqarmasy (EIA) keltirgen máli­metke sáıkes, 2025 jyly elimizde táýligine 1,89 mln barrel munaı óndiriledi. 2026 jyly munaı óndirisi birtindep artyp, jyl sońyna qaraı táýligine 2 mln bar­­relden asýy múmkin. Munaı baǵasyna qatysty da mańyzdy boljamdar jasaldy. 2025 jyly Brent markaly munaı baǵasy barreli­ne 74 dollarǵa deıin tómendeýi múmkin bolsa, 2026 jyly bul baǵa 66 dollarǵa deıin túsýge tıis. Munyń sebebi – álemdik naryqtaǵy munaı usynysynyń artýy. 2025 jyly munaıǵa degen álemdik suranys táýligine 104,1 mln barrelge jetedi degenmen, naryqtaǵy usy­nys odan asyp, 104,4 mln barrelge jaqyndamaq. Osylaısha, usy­nys­tyń suranystan joǵary bolýy baǵanyń tómendeýine ákeledi.

 Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»

40 dollar qysym jasaı ma?

Qazir álemdegi geosaıası jaǵ­daı aýmaly-tókpeli. Donald Tramp saılaý aldynda Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵysty toqtatamyn dedi. Búginde AQSh-tyń atalǵan elderdi kelissóz ala­ńyna shaqyratyny týraly aq­parat álemdi kezip júr. Eger Reseı mámilege kelýden bas tartsa, AQSh Saýd Arabııasyna munaı baǵasyn 40 dollarǵa tómendetý qajettigi týraly qysym jasaıdy degen pikir bar. Ondaı jaǵdaıda bizdiń qarapaıym áleýmettik mindetter men ekonomıkalyq qajettilikterdi óteýimizdiń ózi muńǵa aınalmaq.

Geosaıası shıelenissiz-aq munaı baǵasynyń turaqty bolaryna kepildik joq. Sebebi baǵany ustap turýǵa baǵyttalǵan áreketterge qaramastan, túrli syrtqy faktor áser etedi. Búginde álemdegi eń iri munaı tutynýshylary – AQSh pen Qytaı. AQSh naryǵy ornyqqan, turaqty bolsa, Qytaı men Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde munaıǵa suranys artýy múmkin. Kóptegen memleket osy aımaqtardyń ekonomıkalyq damýy­­nan úmit kútip otyr. Alaıda sońǵy boljamdarǵa sáıkes, Qytaı men AQSh-taǵy munaı tutyný kóle­mi tómendeýi yqtı­mal. Mu­nyń negizgi sebebi – elektro­mo­bıl­derdiń qarqyndy damýy. Elek­­tro­­mobılder óndirisi jos­par­lanǵannan áldeqaıda tez ósip keledi. Bul neni bildiredi? Ben­zın men dızel sııaqty munaı ónim­derine suranys azaıady. Sura­nys tómendegen saıyn munaı baǵasy da qysymǵa ushyraýy ábden múmkin.

Abzal Narymbetov

– Biz munaı baǵasynyń kez kelgen ózgerisine daıyn emespiz. Buǵan deıingi memlekettik bıýdjetter, strategııalyq josparlar men iri jobalar munaı baǵasynyń turaqty joǵary deńgeıde bolady degen úmitke negizdelgen. Osy senimniń arqasynda kóptegen mańyzdy qadamdar jasaldy, biraq bul táýeldilik bizdi qıyn jaǵdaıǵa jıi tap qyldy. Al 40 dollarǵa deıin tómendeýi eshkimge de tıimdi emes. Onyń uzaqqa sozylmaýyn tileımiz. Sebebi mundaı deńgeıdiń uzaq ýaqyt saqtalýy elimiz úshin tym aýyr bolýy múmkin. Meniń oıymsha, munaı baǵasynyń 40 dollarǵa deıin túsýi tek tóten­she jaǵdaılarda ǵana oryn alýy yqtımal. Mysaly, 2020 jyly pandemııa kezinde munaı baǵasy ortasha eseppen 40 dollarǵa deıin tómendedi. Keıbir sátterde tipti mınýs 36 dol­larǵa deıin quldyraǵany este bo­lar. Bul munaıǵa suranys tolyǵymen toqtap, óndiris pen tasymaldaǵy kúrdeli qıyndyqtar kezinde boldy. Iаǵnı tek geosaıası shıelenister men álemdik ekonomıkadaǵy turaq­syzdyq jaǵdaılarynda bolady. Sondyqtan bizge ekonomıkamyzdy turaqty ári munaı baǵasyna táýelsiz etý úshin ártaraptandyrý qajet. Al munaı baǵasynyń uzaq­merzimdi turaqsyzdyǵyna daıyn bolý – bizdiń basty mindetimiz, – deıdi munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetov.

Mamandar Saýd Arabııasyna dollar baǵasyn túsirý tıimdi emes deıdi. Sebebi qazir olar «Vision 2030» strategııasyn júzege asyrýǵa qarqyndy túrde ınves­tısııa salyp jatyr. Bul jobalardyń qa­tarynda jarty trln dollarlyq NEOM jobasy men 300 mlrd dollarlyq Er-Rııadty damytý baǵ­dar­lamasy bar.

– Sondyqtan Saýd Arabııasy burynǵydaı munaı baǵasyn tómen­detýge ońaı kelise salmaıdy. Eldiń álemdik arenadaǵy múddeleri men orny aıqyn. Munaı baǵasynyń tómendeýi jahandyq ekonomıkaǵa da, onyń ishinde AQSh-qa da tıimdi emes. Sebebi AQSh-taǵy slanes munaıyn óndirýdiń ózindik quny 70-80 dollar shamasynda. Eger munaı baǵasy odan tómen tússe, bul kompanııalar shyǵynǵa batady, – deıdi A. Narymbetov.

Elimizdiń jaǵdaıy Nıderlandqa uqsas

1990 jyldary Qashaǵan jáne basqa da iri munaı-gaz ken oryndary ashylyp, bul salaǵa úlken ınvestısııalar quıyla bastady. Munaı-gaz sektorynda joǵary jalaqy tóleıtin jumys oryndary bolǵandyqtan, kóptegen adam resýrsy osy salaǵa jumyl­dyryldy. Bul kezde aýyl sharýa­shy­lyǵy men ónerkásip óndirisi ekinshi orynǵa yǵysyp, quldyraý kezeńin bastan ótkerdi. Elimiz­de mundaı táýeldiliktiń saldary aıqyn kórindi. Munaı-gaz sek­to­rynyń qarqyndy damýy basqa salalardyń damýyna kedergi kelti­rip, ekonomıkanyń birjaqty baǵytta damýyna alyp keldi. Al qazir ártaraptandyra almaı, álekke túsip júrmiz.

– Resýrsqa táýeldilikten quty­lý­dyń naqty joldaryna kelsek, Nıderlandtyń tájirıbe­sin qa­ras­tyrý kerek. «Golland aýrýy»­ termıni alǵash ret 1978 jyly «The Economist» jýrnalynda qoldanyldy ári áli kúnge deıin ózektiligin joǵaltqan joq. Nıderlandta 1960 jyldary teńizden iri Gronıngen gaz ken orny ashylǵannan keıin, ekonomıkanyń negizgi resýrstary osy salaǵa aýysa bastady. О́ndiris, aýyl sharýashylyǵy, basqa da salalarda jumys istep kelgen adamdar munaı-gaz sektoryna bet burdy, sebebi bul salada tabys áldeqaıda joǵary boldy. Solaı «resýrs qarǵysyna» ushyrady. Bul turǵyda Qazaqstannyń jaǵdaıy Nıderlandqa uqsas. Biraq olar muny der kezinde túsinip, jaǵdaıdy retteýge kiristi. Munaı-gaz sektoryna serpin bere bermeı, ózge salalardy damytty. Norvegııanyń da bul turǵyda tájirıbesi mańyzdy. Olar munaı-gaz salasynan túsken tabysty arnaıy qor qurý arqyly jınaqtady. Biz de osyndaı qor qurǵanymyzben, onyń bastapqy maqsaty saqtalmady. Ýaqyt óte kele bul qor memlekettik bıýdjetti tolyqtyratyn tetikke aınalyp ketti. Bul turǵyda bizge «golland aýrýyn» jaqsy jaǵynan qaıtalaý mańyzdy der edim, – dep túsindirdi A.Narymbetov.

Sarapshymyzdyń sózinen keıin Nıderland pen Qazaqstan arasynda qandaı aıyrmashylyq baryna úńildik. Túsingenimiz, bizge myna sharalardy tez arada qabyl­daý qajet: Ekonomıkany árta­rap­tandyryp, munaı-gaz sa­la­synan tys óndiris pen aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa ba­sym­dyq berý; Shaǵyn jáne orta bız­nesti qoldap, ishki naryqtaǵy taýar­lar men qyzmetterdiń bá­se­­­kege qabi­lettiligin arttyrý; О́ndiris sala­laryna ozyq teh­no­lo­gııalardy engizý jáne ınno­va­sııany qoldaý; Ult­tyq qor qara­jatyn bıýdjetti tolyq­tyrýǵa emes, uzaqmerzim­di eko­­no­mıkalyq turaqtylyq­ty qam­ta­ma­syz etýge baǵyttaý; Ártúrli sala­da kásibı mamandardy daıarlaý arqyly resýrstardy tıimdi bólý.

Jańa resýrs – ınvestısııa

Qara aspandy tóndire bergen de jaramas. Gollandııa izine túsýge alǵashqy qadamdy jasap jatyrmyz. Mysaly, byltyr ishki jalpy ónim 4%-ǵa jýyq boldy. Osy ósim negizinen munaıdan tys sektordy damytý arqyly kelgen. 70%-dan astamy óńdeý ónerkásibi, saýda, aýyl sharýashylyǵy men qurylys esebinen qalyptasqan. Aýyl sharýashylyǵynda jalpy ónim shyǵarý 13,4%-ǵa ósken, bul – keıingi 13 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. Sol sııaqty qurylys – 10,3%, saýda – 8,2%, kólik qyzmeti – 8,1%, baılanys – 5,3%, óńdeý ónerkásibi 5,3%-ǵa ósim kórsetken. Atalǵan kezeńde otandyq taýarlar óndirisi – 5%,-ǵa, kórsetilgen qyzmetter 4,5%-ǵa ósken. Bul ósim ınvestısııaǵa da qatysty, ıaǵnı kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 3,1%-ǵa artyp, 15,8 trln teńgege jetken. Sarapshy Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, bıyldan bastap munaı halyqtyń bas­ty asyraýshysy mártebesinen aıyrylmaq.

Aıbar Oljaev

– 2024 jyly Ulttyq qorǵa munaıdan 3,86 trln teńge tabys kelgen. Dál osy kezde Ulttyq qor aktıvterin ınvestısııalaýdan, ıaǵnı oblıgasııalar paıyzynan 5 trln teńge kiris tústi. Munaı emes, paıyzdardan kóp tabys taýyp otyrmyz. Munaı byltyr qazirgi kýrspen 7,3 mlrd dollar alyp keldi. Munaı baǵasy barreline 100 dollar shamasynda sharyqtap turǵan, óndiris myqty bolǵan 2010–2013 jyldary biz qara altyn­nan jylyna 22 mlrd dollar túsi­re­tinbiz. Qazir 7 mlrd dollarǵa qýa­natyn boldyq. Al kelesi jyly mu­naı baǵasyna degen boljam odan da tómen. Sondyqtan munaı lokomo­tıv bolýdan qalatyn sııaqty. In­ves­­tısııalyq tabys – 9,5 mlrd dollar. Eger osy múmkindigimizdi paı­dalanyp, barlyq fokýsty ın­ves­­­tısııalyq strategııaǵa baǵyt­ta­saq, turaqty jáne tıimdi tabys kózi­ne jetetin sekildimiz, – deıdi ol.