Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jastarǵa arnalǵan qandaı baǵdarlamalar bar?
Búginde elimizde ekonomıkalyq ál-aýqaty kúshti memleketterdiń jurty sekildi páter jaldap turý qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń byltyrǵy deregine qarasaq, turǵyn úıdi jalǵa alýdyń ortasha quny 4,2%-ǵa ósip, sharshy metri úshin 4,4 myń teńgeni qurady. Eń qymbat jalǵa beriletin páterler – iri megapolısterde.
Máselen, Almatyda jaldaý quny – bir sharshy metrge 5,5 myń teńge, Astanada 4,5 myń teńgeni quraıdy. Osylaısha, aýdany 50 sharshy metr bolatyn eki bólmeli shaǵyn páterdi jalǵa alý úshin almatylyqtarǵa aı saıyn shamamen 264 myń teńge, astanalyqtarǵa 230 myń teńge tóleý qajet. «Olx», «Krysha» sekildi jarnamalyq onlaın platformalardy baǵdarlasaq, turǵyn úı ornalasqan jerine, ishki sıqyna qaraı 350-500 myń teńgege jalǵa beriledi, tipti odan da qymbat páterler bar. Al eldegi eń tómengi kúnkóris deńgeıi – 46 myń teńge.
Búginde elimizde jastardyń baspanaly bolýyna kómektesetin «7-20-25», «Baqytty otbasy», «Shańyraq», «Jas otbasy», «Otaý», «Naýryz», «Umaı» jáne ár óńirde iske qosylǵan baǵdarlamalar bar. Al bul 35-ke deıingi otandastarymyz úshin qanshalyqty qolaıly?
«7-20-25» 2018 jyly iske qosylǵan. Baǵdarlamanyń sharttary boıynsha, turǵyn úı nesıesiniń mólsherlemesi 7%-dy quraıdy. Bastapqy jarna – 20%, al qaryz 25 jylǵa deıin bolýy múmkin. Mundaı sharttar tek turaqty tabysy bar jas otbasylar úshin tıimdi. Desek te, bastapqy jarnany (shamamen 3-5 mln teńge) tóleý kóp azamat úshin qıyndyq týǵyzyp otyr.
«Baqytty otbasy» – kóbine áleýmettik jaǵynan osal toptarǵa, onyń ishinde kópbalaly jáne tolyq emes otbasylarǵa, múmkindigi shekteýli balalary bar januıalarǵa arnalǵan. Nesıe mólsherlemesi 2%-dy quraıdy, bastapqy jarna – 10%. Alaıda atalǵan baǵdarlamaǵa belgili bir sanattaǵy otandastarymyz ǵana ótinish bere alady.
«Shańyraq», «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylady. Munda da bastapqy jarna – 10%, al jyldyq paıyzdyq mólsherleme – 5%. Bir áttegen-aıy, úmitkerler birneshe jyl turǵyn úı-qurylys jınaq júıesine aldyn ala qarajat jınap, keıin ǵana nesıege ótinish beredi.
Byltyr jańadan iske qosylǵan «Otaý» baǵdarlamasy da keıingi 5 jylda atynda baspana bolmaǵan azamattarǵa arnalǵan. Baǵdarlama iri qalalarda jańa úı, al basqa óńirlerde kez kelgen naryqtaǵy turǵyn úıdi satyp alýǵa yqpaldasady. Taǵy bir joba sharty – Almaty men Astana qalalarynan úı alatyn jaǵdaıda osy shaharlarda turaqty tirkeý bolýy mindetti. Jyldyq paıyzdyq mólsherleme – 9%, alǵashqy jarna 20%-dan bastalady.
«Umaı» áıelder ıpotekasy – resmı tabysy bar, jumys isteıtin názik jandarǵa berilgen múmkindik. Ońtaılysy baǵdarlama boıynsha páterdi jóndeý jumystary úshin 3,7 mln teńgege deıin nesıe alýǵa bolady. Jobaǵa qatysý úshin kiristiń maksımaldy somasy – 900 myń teńgeden asa somaǵa deıin ulǵaıtyldy. Iаǵnı shamamen osy somaǵa deıin tabysy bar tulǵalar baǵdarlamaǵa qatysady. Bastapqy jarna – 20%, jyldyq mólsherlemesi – 14,4% (jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi 15,4% bastap), keıin 3,5-5%-ǵa deıin tómendeıdi (JTSM 3,6% bastap).
«Naýryz» baǵdarlamasynyń bıyldan bastap talaby ózgerdi. Endi jobaǵa qatysý úshin depozıtte keminde 2 mln teńge bolýy kerek. Ipotekaǵa osy jyly 300 mlrd teńge bólinedi. Jyldyq mólsherlemesi halyqtyń áleýmettik osal toptary úshin – 7%, al ózge turǵyn úıge muqtaj retinde esepte turǵan azamattarǵa – 9%. Maksımaldy zaem somasy Astana, Almaty qalalary úshin 36 mln teńge bolsa, basqa óńirlerde 30 mln teńgege deıin beriledi.
«Jas otbasy» baǵdarlamasy da jastardy turǵyn úımen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Baǵdarlama boıynsha bastapqy jáne qaıtalama naryqtan turǵyn úı satyp alýǵa nemese jeke úı salýǵa bolady. Jyldyq paıyzdyq mólsherlemesi – 6%, alǵashqy jarna 20%-dan bastalady.
«Elorda jastary», «Almaty jastary», «Alataý jastary» jáne sol sekildi óńirlik baǵdarlamalar jas mamandar men otbasylarǵa turǵyn úı satyp alý múmkindigin beredi.
– «Elorda jastary» baǵdarlamasy aıasynda eńbek sharty jaramdy jastarǵa, sondaı-aq bilim, densaýlyq saqtaý, sport, mádenıet, áleýmettik qorǵaý, polısııa , t.b. salalarda jumys isteıtin 35 jasqa deıingi azamattarǵa basymdyq beriledi. Negizgi shart – Astanada turaqty tirkeýdiń bolýy, keıingi bes jylda jyljymaıtyn múliktiń bolmaýy jáne tıisti tabys. Qaryzdyń eń joǵary somasy – 18 mln teńge, bastapqy jarna – 10%, jyldyq mólsherleme 5%-dy quraıdy. Osydan bes jyl buryn Astanada jumys isteıtin jastarǵa satyp alý quqyǵy joq alǵashqy jalǵa beriletin turǵyn úı baǵdarlamasy iske qosylǵan edi. Bul myńdaǵan qala turǵynyna bes jyl ishinde óz úıine aqsha jınaýǵa múmkindik berdi. Olar endi osy «Elorda jastary» baǵdarlamasy negizinde páterin satyp ala alady, – dedi elordalyq jastar saıasaty máseleleri basqarmasynyń bas mamany Baljan Qolǵanat.
2019 jyldan beri jumys isteıtin jastarǵa arnalǵan baǵdarlamaǵa qatysýǵa 17 myńǵa jýyq jas ótinish bildirgen. Osy aralyqta olarǵa 3 myńnan asa páter berilipti. «Otbasy bankiniń» byltyrǵy esebinde de joǵaryda atalǵan baǵdarlamalardyń kómegimen 35 jasqa deıingi 24 705 jas qonystoıyn toılaǵan. Olar turǵyn úı qurylys-jınaq júıesi sheńberinde jalpy 414 mlrd teńge somasyna zaem alǵan.
Arzan nesıe arman ǵana
Shyny kerek, bul qabyldanǵan baǵdarlamalar máseleni túpkilikti sheshe almaı keledi. Buǵan basty sebep – laıyqty jumys pen baspananyń bolmaýynan halyq iri qalalarǵa qonys aýdaryp jatyr. Saldarynan turǵyn úı problemasy iri megapolısterde ótkir tur. Keıingi 5 jylda bul úrdis kúsheıe tústi. Mundaı qarqyn ásirese Astana, Almaty, Shymkent qalalary men Aqtóbe oblysynda baıqalady.
Ekinshiden, kóp jaǵdaıda jas otbasylarǵa arnalǵan baǵdarlamalar olardyń balalarynyń sanyna nemese áleýmettik osal topqa jatýyna baılanysty jeńildikterdi qarastyrady.
– Jalpy elde kez kelgen jeńildik ne kómek bolsyn, aldymen halyqtyń áleýmettik turǵyda álsiz tusyna beriledi. Bul – árıne, quptarlyq is. Astanada jumys istep jatqanyma úsh jyldaı ýaqyt boldy. Baǵdarlamalar talap etetin alǵashqy jarnany áli jınap úlgermedim. Sonyń ózinde memleket usynǵan múmkindikterdi qalt jibermeıin dep konkýrsqa qatysyp júrmin. Eger ótsem, qaryzǵa alsam da aqshasyn tabamyn dep táýekel etýdemin. Alaıda baǵdarlamalar otbasyly jastarǵa basymdyq beredi. Menińshe, bank otbasyly azamattardyń ortaq tabysy bolǵandyqtan, nesıeni tóleý qabileti bar dep esepteıdi. Biz sekildi jastardy kim oılaıdy? Qashanǵy páter jaldap júremiz? – dedi qala turǵyny Nurlan Temirbekov.
Úshinshiden, aýyl jastary bylaı tursyn, oblys ortalyǵynda táýir qyzmette júrgen qyz-jigitterdiń ózi baspana alýdyń talaptaryna saı kelmeı jatady. Biriniń turaqty tabysy, endi biriniń turǵylyqty tirkeýi joq, taǵy biriniń bastapqy jarnany jınaýǵa jaǵdaıy kelmeıdi. Sodan ıpoteka, nesıe alyp nemese qosymsha tabys kózin taýyp qol jetkizýge tyrysady. Áıtpese, baspana satyp alýǵa qajetti qarajatty qazirgi qarapaıym eńbek adamynyń qaltasy kótermeıdi. Onyń ózinde memleketke masyl bolýdy emes, tek tıimdi memlekettik baǵdarlamalardy kóbeıtýdi suraıtyn jastar qatary kóp.
