Zańǵa qandaı ózgeris kerek?

Elnur BEISENBAEV:

 – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi Ulttyq keńeste «Ǵylymsyz el qurdymǵa ketedi. Ǵylymy ozyq el kez kelgen daǵdarysty eńsere alady. Ǵylym órkendese, ekonomıka da órkendeıdi, ıaǵnı halyqtyń ál-aýqaty artady, túptep kelgende ǵylym azamattardyń turmysyn sapaly, bolashaǵyn jarqyn etedi», dedi. Bir ǵana mysal keltireıin, biz ótken jyly 27 qarashada bıýdjetti bekittik. Sonda ekonomıkanyń quldyrap jatqanyn aıttym. Nege? Sebebi bizde ekonomıka ǵylymy qurdymǵa ketti. Ekonomıster frılansta jumys isteıdi, irgeli ǵylymmen aınalyspaıdy. Buǵan Úkimet tarapynan tapsyrys joq. Ǵylymǵa qarajat bólinbese, ǵylym damymaıdy, bul – túsinikti nárse. Qarjy ǵana ǵylymnyń draıveri bola alady.

Bizdegi ekonomıkanyń tura­lap turǵan sebebi sol. Elimizde she­neýnikter ekonomıka ǵy­lymy­nyń sarapshysy bolyp alǵan. Sheneýnikter menedjer bolýy ke­rek, al ǵalymdar máseleni zertteý kerek. 2025 jyldyń 1 qań­ta­rynan bastap «Ǵylym jáne teh­nologııalyq saıasat tý­­­­ra­­ly» zań kúshine endi. Munda birshama tetik bar, sol zańdy ǵalymdarmen birge ári qaraı jetildirgen jón. Zııatker­lik menshik jónindegi Dúnıejúzilik uıymnyń deregi boıynsha jalpy patentteýde eń joǵary reıtıngte tur­ǵan elder – Qytaı men AQSh. Qytaı ­jylyna shamamen 1,5 mln patent jasaıdy eken. Aıtalyq, sonyń 500-600 patenti óndi­riske engizilse, keremet qoı. Qytaı­dyń ekonomıkalyq jaǵynan da­mýynda zııatkerlik menshiktiń úlesi basym. Halyqaralyq uıymnyń málimetinshe, 2024 jyly AQSh-ta 598 myń, Japonııada 300 myń patent jasalǵan. Al Qazaqstanda 917 ónertabys patenttelipti. Bul – shyny kerek, ǵalymdardyń sanyna shaqqanda óte az nátıje. Biraq bar. Osy jumystyń kemi jartysy ǵalymdardiki bolar. Men partııaǵa kelip ónertabysyn óndiriske engizýdiń joldaryn surap kelgen birde-bir ǵalymdy kórgen joqpyn. Patent alyp qoıýmen shektelmeı, sol óner­ta­bysyn óndiriske engizýge Úki­met­ten, partııa arqyly túrli kóz­der­den qarjy tartý jaǵyn birge qaras­tyraıyq.

Darhan AHMED-ZAKI:

– Qazirgi tańda ǵylymǵa memleket tarapynan kóp kóńil bólinip otyr. Prezıdent ózi tóraǵalyq etken Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńeste ǵylymdy damytýǵa baǵyttalǵan birqa­tar tapsyrma berdi, sonyń bir kórinisi – ­osy «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týra­ly» zańnyń qabyldanǵany. Sońǵy sandarǵa zer salsaq, elimizde 25 myń 475 adam ǵylymmen aınalysady, onyń 46 paıyzy – jastar. Bul kez kelgen ǵylymı jobalardyń qura­myndaǵy ǵalymdar sany kemi 40 paıyz jas zertteýshiler bolýy kerektigi týraly talaptyń, sonymen qatar jas ǵalymdarǵa arnalǵan jeke granttyń engizilýi sekildi biraz oń ózgeristiń nátıjesinde iske asty. Keıingi kezde qoǵamnyń qoıylyp otyrǵan suraǵy – ǵylymǵa bólip otyrǵan qarjy­nyń nátıjesi, naqty ekonomıkaǵa úlesi. Bul jerde jumys negizinen úsh baǵytta júrgizilip jatyr. Birinshi, elimizdegi ekonomıkanyń ózin ǵylymı izdeniske negizdep, soǵan sáıkes ónim shyǵarý. Nege deseńiz, bizdegi keıbir salalarda ǵylymnyń úlesi múldem kórinbeıdi. Ekinshi baǵyt – ǵy­lymǵa memleketten bólinip jat­qan aqshanyń tıimdiligi. Bul baǵyttaǵy jumys jańa zań sheńberinde iske asyrylyp otyr. Jańa jylda kúshine engen zańda jańadan qarjylandyrý tetikteri aıqyn kórinbese de, munda nazar aýdaratyn dúnıeler bar. Máselen, jergilikti atqarýshy organdar deńgeıinde óńirlerde aımaqtyq ǵylymı keńester qurylyp jatyr. Keńesterdiń jumysyn uıymdastyrý, kerek bolsa Bıýd­jettik kodeks ishinde qarjy bólý, soǵan saı ákimshilik sharýa­lardy úılestirý – jańa úlgidegi qol­ǵa alǵan baǵytymyz. Kezekti másele – ǵy­lymı jetistikterdi baǵalaý. TRL arqyly baǵalaýdyń nátıjesi qarjylandyrý deń­geıin de ózgertedi. Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes qurylǵandyqtan, Joǵary tehnıkalyq komıssııanyń da jumysy ózgeshe jandanady. Baıqasańyzdar, komıssııaǵa qazir elimizdegi beldi kompanııalar men kásiporyndarynyń basshylary múshe boldy. Jyl boıy ǵylymı sessııalar, haka­tondar uıymdastyryp, ǵylymı-teh­nı­kalyq tapsyrmalar bekitildi. Endi sońǵy bekitilgen qujattarǵa qarasaq, bıylǵy bólinetin baǵdarlamalyq qar­jylandyrý baǵytyndaǵy qarajattyń keminde 10 paıy­zy sol tapsyrmalarǵa sáıkes bolady. Al osy tapsyrmalardan eki másele shyǵady. Birin­shiden, ǵylymı mekemelerdiń osy tap­syrmalardy oryndaýǵa qan­sha­lyq da­ıyn ekeni. Soǵan sáıkes, qajetti qarjy­nyń bir bóligin zerthanalyq jabdyqtarǵa jum­saý, búkil qyzmet kórsetý júıesin qalypqa keltirý kerek bolady. Álginde aı­tylǵan patent bolsa da, qandaı da bir ǵylymı jańalyq óndiriske engizilgen­nen keıin ǵalymdardyń quqyqtary qorǵa­lyp, jalaqysyna qosa laıyqty roıalıtıin alyp otyrýǵa jaǵdaı jasaýdy qajet etedi. Al­daǵy talqylaýda endi Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń jumysyn jetildirýge múmkindik beretin zańnamalyq ózgerister engizýge tıimdi usynystardy qabyldaýǵa mınıstrlik ashyq.

Músilim HASENOV, Ulttyq ǵylym akademııasy janynan qu­rylǵan Jas ǵalymdar keńesiniń ombýds­meni, quqyqtaný PhD:

 – Búginde ǵalym mamandyǵy turaqty jáne tartymdy, zań­dy qorǵalǵan bolýy kerek. Mem­­lekettiń mindeti – osyǵan qa­jetti barlyq jaǵdaıdy jasaý. Munyń irgetasy álbette zań bolady. Qabyldanǵan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańynda otandyq ǵylymdy damytýǵa, basqarý, qarjylandyrý, ǵalymdardy áleýmettik turǵydan yntalandyrýdyń birqatar tıimdi tetigi aıqyndaldy. Bul alǵa qaraı jasalǵan bir qadam boldy. Alaıda ǵylymdy ári qaraı da ilgeriletý úshin, sonymen qatar tutas ǵylym salasy men ǵalymdar kezigip otyrǵan máselelerdi jáne ǵalymdardyń basqa baǵytqa ketýin, bilikti kadrlardyń shetelge aǵylýyn azaıtamyz desek, alǵa baǵyttaıtyn kemi eki qadam jasaýǵa tıispiz. Máselen, bizde «Pedagog mártebesi týraly» zań qabyldanǵanyn oń tájirıbe retinde qarastyra alamyz. Keıbireýler «Bilim týraly» zań turǵanda pedagogtiń mártebesin anyqtaıtyn ekinshi zańnyń qajeti qansha?» deýi múmkin. Biraq ıdeologııalyq, saıa­sı jaǵynan alǵanda bul – jastardy sa­la­ǵa tartý úshin óte oryndy jáne ma­ńyzdy sheshim. Nemese ekinshi mysal, TMD-da Úkimetaralyq Assambleıa 2008 jyly qabyldaǵan «Ǵalym jáne ǵylymı qyzmetkerdiń mártebesi týraly» zańy bar. Ǵylymı qyzmetkerdiń quqyqtyq mártebesi basqa eshqandaı mamandyqta joq akademııalyq erkindikten, áleýmettik jáne zııatkerlik quqyq­tan turady. Osy úsh mańyz­dy aspektini zań turǵysynda retteý úshin bizge de bolashaqta ǵalym­dardyń mártebesin aıqyn­daıtyn bólek zań qajet. Biraq ázirge qoldanystaǵy «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań­ǵa «Ǵalym jáne ǵylymı qyzmetkerdiń már­tebesi týraly» arnaıy bólim engizgen jón. Bul óz kezeginde ǵalym mamandyǵy memlekettiń qamqorlyǵynda ekenin kór­setetin belgi bolar edi. Qoldanystaǵy zańǵa engizýdi usynatyn taǵy bir ózgeris akademııanyń quzyretine qatysty bolyp otyr. Zańda Ulttyq ǵylym akademııasy elimizdegi eń joǵary ǵylymı organ retinde kórsetilgenimen, bul mártebeniń neni bildiretini anyq jazylmaǵan. Búkil álemde akademııa ózin-ózi basqaratyn, derbes, táýelsiz uıym sanalady. Biz osyndaı quzyretti zańǵa engizýdi usynamyz. Ekinshi, qazirgi tańda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi akademıkterdi saılaý talaptary men qaǵıdalaryn ázirleıdi jáne bekitedi. Dál osy jaıt álemdik úzdik tájirıbege, ustanymdarǵa qaıshy keledi. О́ıtkeni akademııa eń joǵary ǵylymı organ retinde mundaı talap pen qaǵıdany óz betinshe ázirlep, bekite alady. Odan keıin qoldanystaǵy zańnyń «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyz­metti basqarý» dep atalatyn 18-babynda basqarýdy júzege asyratyn birqatar organ kórsetilgen. Sonyń qatarynda akademııa joq. Al munda atalǵan birqatar organ strategııalyq, saraptamalyq jáne ákim­shilik fýnksııalardyń bólinýin saqtaı otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynda ulttyq ǵylymı júıeni damytý jáne onyń jumys isteýi maqsatynda ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetti basqaratyny kór­setil­gen. Bir qyzyǵy, akademııanyń saraptamalyq qyzmet kór­setetini zańda belgilengen. Osy olqy­lyq­tyń ornyn toltyrýdy usynamyz.

Elnur BEISENBAEV:

 – Júıede (birqatar organ qatarynda – red.) mınıstrliktiń ózi de bar emes pe?

Músilim HASENOV:

 – Iá, munda Prezıdent, Úkimet, Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa, Úkimet janyndaǵy Tehnologııalyq saıasat jónindegi keńes, apellıasııalyq komıssııa, ulttyq ǵylymı keńester, ýákiletti, sala­lyq ýákiletti jáne jergilikti atqarýshy organdar bar, biraq akademııa joq. Bul jerde qatelik ketip qalǵan shyǵar, biz osyny túzetýdi usynamyz.

Elnur BEISENBAEV:

 – Bilmeımin, bul tusta sizge qarsy ýáj aıtar edim. Menińshe, aka­demııany mem­lekettik organ­ǵa aralastyrýdyń qajeti joq. Munda ýákiletter men múm­kin­­dik­terdi naqty, anyq bólý kerek.­ Eger jaýap­ker­shilikti tym kóp ala ber­seńizder, erteń ózderińizge qıyn tııýi múmkin. Ǵalymdardy qorǵaý mindetin de akademııaǵa berýdi qalaı­syzdar, onda mınıstrlik nege otyr? Úkimettiń quramyna kiretin memlekettik uıym el kóleminde joǵary quzyretke ıe. Dál osy mekeme saladaǵy mamandaryn, ǵalymdardy qorǵaýy kerek. Akademıkterdi saılaý ta­laptaryn, qaǵıdalaryn ázirlep, beki­týdi akademııanyń ózine berý degenmen kelisemin. Akademıkti akademıkter saı­laýǵa tıis, oǵan ózderi jaýap beredi. Biraq kez kelgen bıýrokratııalyq sharýalarǵa ǵylymı organnyń aralasýyn jón sanamaımyn. Bul kerisinshe tyǵyryqqa tireıdi. Árıne, jeke pikirim, qatelesýim de múmkin.

Músilim HASENOV:

 – Iá, talqylaý qajet. De­sek te bizdiń ustanym – bári­bir de akademııanyń ózin-ózi bas­qa­rýyna jaǵdaı jasaý. Zańǵa engizýdi qajet etetin taǵy bir usynysymyz – aka­demıkterdiń ǵylymı baǵdarlamalaryn qarjy­lan­dyrý máselesin qarastyrý. Sodan soń zańda Ulttyq ǵylym akademııa­synyń janynan jumys isteıtin arnaıy laýazymdy tulǵa – ǵalymdar men ǵy­lymı qyzmetkerler­diń quqyqtary jónindegi ýákil (ǵylymı ombýdsmen) bolýy kerek. Qazaqstanda ombýdsmen ınstıtýty oń nátı­jeler kórsetti, bul – bala­lar ombýdsmeni, áleýmettik ombýdsmen, bıznesombýdsmen, ınvestısııalyq ombýdsmen, saqtandyrý ombýdsmeni jáne basqa­lar. Osy qatardy ǵylymı ombýds­menmen tolyqtyrý ǵalymdar men ǵy­lymı qyz­met­kerlerdiń jaǵdaıyn jaq­sartady, mem­­le­kettiń osy kásip ókil­de­rine degen qam­qor­lyǵyn kórsetedi. Taǵy bir mańyzdy usy­ny­symyz – ǵalym mamandyǵyna degen oń kóz­qa­ras qalyp­tas­­t­y­rýdy kúsheıtý. «Ha­lyq­­tyń súıiktisi» ult­tyq syılyǵyn­da 13 jyl boıy ǵalym nemese ǵylymı qyz­­met­ker atalymy bolmaǵan. Jaqynda ǵana qosyldy. Mem­le­kettiń ǵylymǵa degen qol­daýyn sezip, kórip kelemiz, desek te, meniń­she, ǵalymdar qoǵamda áli de laıyq baǵasyn almaı otyr. Mundaı má­sele de zań júzinde oń sheshimin taba ala­­dy. Depýtattardan osy jáne joǵaryda atal­ǵan usynys­tar­dy qoldanystaǵy zańǵa engi­zý­de qol­daý kórsetip, belsendi bolýdy su­raı­myz.

Darhan AHMED-ZAKI:

– «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań ázirlengen kez­de akademııany jo­ǵary ǵy­ly­mı organ retinde engizýge qa­­tys­ty «Nege bul joǵary organ bolýǵa tıis? Organnyń már­te­besi qaısy?» degen suraq­tar qo­ıyldy. Qamqorshylyq ke­ńes­tiń, zańda jazylǵan iske asyrý me­ha­nızmi shama­men Nazarbaev ýnı­ver­sıtetiniń, Nazar­baev qory­nyń qaǵıdalaryna balama sııaq­ty. Biz mınıstrlik tarapynan toly­q­tyrýdyń, túzetýdiń qajet ekenin, osy­laısha, ózin-ózi basqarý múmkindigi bar qam­­qor­shylyq keńes deńgeıinde biraz quzyret berý keregin túsinip otyrmyz. Osyǵan qatysty usynysty oryndy dep baǵalaımyn.

Maqsat JABAǴIN, Ulttyq ǵylym akademııasy ja­nyn­daǵy Jas ǵalymdar keńesiniń tóraǵasy:

 – Biz atalǵan zań jobasyn bir jyl boıy talqyladyq. Iá, álbette Prezıdenttiń bas­tamasymen ǵalymdarǵa jasalyp jat­qan memlekettiń qoldaýlaryn granttar, syılyqtar, stıpendııalar, áleýmettik kómekter arqyly kórip otyrmyz. Desek te «Jas ǵalym» uǵymy árdaıym qalys qalyp qoıa beredi. Bul bolashaqta túrli áleýmettik máseleni sheshýde qıyndyq týdyrady. Sol sebepti atalǵan uǵymdy zańǵa, zańnamalyq aktilerge, buıryqtarǵa engizýdi qajet etedi. Al akademııanyń mártebesi týraly máselege kelsek, muny Ulttyq quryltaı otyrysynda da aıttym, ras, derbestikke jetip qaldyq. Degenmen akade­mııa­nyń qarjylyq quqy­­ǵyn zańnan oqysańyz, is júzinde mınıstr­likke baılanyp qalǵanyn uǵasyz. Menińshe, akademııa Prezıdentke tikeleı baǵynatyn joǵary uıym bolǵandyqtan, mınıstrlikpen tarazynyń teń tusynda turyp, áreket ete alatyndaı jaǵdaı jasalýy qajet. Mundaıda pikirtalastar men qaıshylyqtar týyp, tyǵyryqqa tirelemiz dep oılamaımyn, kerisinshe akademııa derbes uıym retinde ǵalymdardyń quqyn qorǵaı alatyn quzyretke ıe bolsa, mınıstrlikke baǵynyshty ınstıtýttar men joǵary oqý oryndary ishki qarsylyqtaryn, kelispeýshilikterin biz arqyly jetkizip, máselesin sheshe alady.

Elaman AIBOLDINOV, Ǵylym jáne teh­­­­no­­­logııalar jónindegi ult­­tyq keńestiń músh­e­si:

 – 2010 jyly kandıdattyq dıssertasııa toqtaǵan kezde birinshi jyldan bastap 150 doktorant qabyldanatyn. Qazir jyl saıyn 2 myńnan asa doktorant daıarlanyp jatyr. Prezıdent doktorantýrada oqıtyn stýdentterdiń sanyn 5 myńǵa deıin ulǵaıtýdy tapsyryp otyr. Qazir bilim alyp júrgen doktoranttarǵa qarasańyz, bir jaǵynan oqyp, ekinshi jaǵynan jumys isteıdi. Ýnıversıtetterdegi prorektor qyzmeti, ákimshilik jumystar, Úkimet, jergilikti atqarýshy organdar sekildi uıymdarda, áıteýir ǵylymǵa qatysy joq baǵytta eńbek etedi. Mundaıda qaıdan ǵylymı joba paıda bolady, qaıdan sapa qalyptasady? Osy máseleni zań júzinde retteýdi usynamyn. Sebebi bizge naqty ǵylymmen aınalysatyn mamandar kerek.

Ásııa ERMUHAMBETOVA, Ult­tyq keńes­tiń jáne akademııa ja­nyn­daǵy Jas ǵa­lym­­­dar keńesi tóralqasynyń múshesi, «Young researchers alliance» tóraıymy:

 – Granttyq qarjylandyrýdyń qan­shama jyl boıy sheshilmeı kele jatqan sharýalary dendegen dertke aınaldy. Qańtardyń basynda ǵana osy jylǵa Jas ǵalymdarǵa arnalǵan grantqa qujat tap­syryp boldym. О́tinim áli formaldy tekseriste. Árıne, biz qujatta grant­tyq jobanyń qańtarda bastalǵanyn kórsetemiz, biraq saraptama ótkizilmedi, osynshama jumys júrgizilip bitkenshe jaz bolady. Sóıtip, bıyl da eń az degen­de grant qarjysyn maýsymda alýymyz bek múmkin. Bizdiń alıansqa múshe zert­teýshilerdiń tájirıbesinen bilemin, keıbir ýnıversıtetterde byltyr qazan, tipti qarasha aıynda alǵandar bolǵan. Sonda bul joba bizde úshjyldyq emes, ekijyldyq qana bolady. О́ıtkeni grantqa jobany ótkizemin, teksertemin, bárinen ótip, qarjy alamyn degenshe osy bolady. О́tken jyly jalpy konkýrsta grant jeńip alǵan joba jetekshisi, ıaǵnı ǵalym úshjyldyq grant aıasynda doktorant daıarlaýǵa mindetti bolatyny habarlandy. PhD daıarlaýǵa kemi úshjyldyq oqý kerek. Al grant pen doktoranttyń oqý merzimi bir-birimen sáıkespeıdi. Túptep kelgende, 3 jylǵa beriletin bir granttyń aıasynda doktorant­ty daıar­laý múmkin emes. «Ǵylym týraly» zańnyń redaksııa­syna ǵylymı jobalardyń ýaqy­tyn 5 jylǵa sozý týraly ózgeris engizil­gen. Mundaı usy­nysty, qatelespesem, ­2020 jyly Prezıdent te aıtqan. Biraq is júzinde jumys istemeıdi. Munyń sebe­bin mınıstrlik qansha márte túsindirdi, alaıda qaıtkende de máseleniń núktesin qoıý kerek qoı. Ǵalym óziniń jumysyna, qosymsha jeńip alǵan granttyq jobasyna, jyldar jumsalatyn ǵylymı maqalany jazý, shyǵarýǵa jaýap berýmen qatar, endi doktoranttyń dıssertasııasyn jazbaq pa? Biz osyǵan ákelip otyrmyz, óıtkeni dokto­rant erteń qorǵamaı qalsa, taǵy sol grant alǵan ǵalym kináli. Dál osy tıimsiz júıe doktoranttardyń ǵylymı jetekshisine qalaǵanyn jasatyp, oıyndaǵy jalaqy­syn qoıǵyzýyna jetkizýi múmkin. Sebebi doktorant bolmasa, grant bolmaıtynyn biledi. Osy túıtkildi zańǵa ózgeris engizý arqyly túbegeıli sheshý kerek. Tym bolmasa jobanyń ýaqytyn sozý qajet.

Darhan AHMED-ZAKI:

 – Buǵan birden túsinikteme bere keteıinshi. Bıýdjettik kodeksti qaras­tyr­ǵanda ǵylymı jobalarǵa 5 jyldyq merzim engizýdi usynǵanbyz. Munda eki mańyzdy másele bar. Birinshiden, ókinishke qaraı, bizde qazir burynǵydaı uzaqjyldyq jos­parlaý joq. Bul – úsh jyldan asa ýaqyt alatyn jobany jaı ǵana qabyldamaıdy degen sóz. Eger biz ózimizge úsh jyldan asa jobany iske asyrý mindetin alsaq, Qarjy mınıstrligine qarasty Qazynashylyq komıtetine kelisimshartty kórsetýimiz kerek. Qarjy mınıstrligi ne deıdi? «Bul Bıýdjet kodeksine saı kelmeıdi» deıdi. Ekinshiden, ár óńirge barǵan saıyn bizge de doktorant daıarlaý týraly suraq qoıady. Sizderge granttyq jobaǵa mindetti túrde birinshi kýrstyń doktorantyn alýdy jazbaǵan ǵoı, 2-3 kýrstyń stýdentin qosýǵa da bolady. Al doktorant pen ǵylymı jetekshi arasynda týyndaýy múmkin jaıtty qarastyrýǵa keledi.

Aısulý MOLDABEKOVA, Ekonomıka ıns­tı­­­týtynyń bó­lim meńge­rýshisi:

 – Elnur myrza joǵaryda patentteý týraly máseleni oryndy kóterdi. Osyǵan qosa ketkim keledi. Iá, ónertabystardy patentteý kerek, alaıda Intellektýaldy quqyq týraly zańǵa qaraıtyn bolsaq, patent­teýge keminde 5-6 jyl ketedi. Bizdiń joba­lar úsh jyldy ǵana qamtıdy. Qo­ǵamdyq, gýmanıtarlyq, áleýmettik sala­­lar­­daǵy ǵylymdarǵa keletin bolsaq, mun­da patentteý tipti qıyn. О́ıtkeni atal­ǵan salalardaǵy ǵy­lymı zertteýler nátı­jesi pa­tentteýge kóbine kelmeıdi, qory­tyn­dysy negizinde ádette mem­lekettik saıasatqa usynys da­ıyndaıdy. Al osy áleýmettik, eko­nomıkalyq, ıdeologııalyq, taǵy basqa da baǵytta ǵylymı negiz­del­gen óte kóp usynys sol joba deńgeıinde qalady. Múm­kin ákimshilikter­­men, mı­nıstr­likterdiń áleýmettik, ekono­mı­kalyq, qoǵamdyq blok­taǵy jobalarmen aınalysatyn ǵalymdarmen birles­ken ortalyq pa, ádistemelik bir tetik kerek. Qanshama ǵylymı zerdelengen jobanyń nátıjesindegi usynystar bıliktiń sheshim shyǵarý isine engizilmeı jatady. Sodan keıin taǵy bir másele mynada, bizdiń ákimshilik úkimettik emes uıymdar­men (ÚEU) tyǵyz jumys isteıdi. Sondaı uıym­dardyń memlekettik tapsyryspen jasal­ǵan zertteýlerin qarasańyz, jyl saıyn qaıtalanatyn saýalnama ádisteri men tehnıkalyq tap­syrmalar. Dál sol ÚEU taqy­ryptaryn bizdiń ǵylymı ınstıtýttar da zertteıdi. Instıtýttar men ÚEU-ǵa bólinetin qarjy kólemin qarasańyz, jer men kókteı. Instıtýttar iri irgeli zertteý júrgizedi, biraq jumysy jyly jabylyp qalady. ÚEU 2-3 aılyq joba jasap jyldyq bıýdjetin jaýyp jatady. Men olardyń jumys isteýine qarsy emespin, biraq ortaq taqyryp bolǵanda nege bir­lesip zerttemeske? Biz ÚEU-ǵa shyǵa ala­myz, ondaǵylar «Mine, bizde myna­daı úlken lot bar. Sonyń ishinde 5 mln teńgege zertteý jasaýdy usynamyz», deıdi. Bul degen absýrd qoı. 5 mln teńgege úlken joba jasalmaıdy, munyń artynda negizgi bıýd­jet 70-80 mln teńgege deıin barýy múm­kin. Qoldanysqa engizilgen zańnyń ataýy «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly». Biraq ishinde áleýmettik saladaǵy ǵylymı nátıjelerdi paıdalaný jóninde tetik joq. Zańǵa ózgeris retinde engizýge bolatyn kelesi usynysym grantqa qatysty bolyp tur. Biz granttyq qarjylandyrýǵa nebir myqty jobalardy usynamyz, buǵan eldegi, sheteldegi sarapshylardan óte jaq­sy ball alamyz. Aqyr aıaǵyna kelgende sapasyna emes, bıýdjet kólemine qaraı grant tizimine engizbeı tastaıdy. Sóıtip, úzdik jobalar aýada qalyp qoıady. Bıýdjettiń tapshylyǵynan ǵana ótpeı qalǵan jobalardy keler jyly qaıtadan usyna almaımyz, plagıat dep sanaıdy. Jobany ázirleýge qanshama ýaqyt, kúsh jum­saımyz, múldem iske asyrylmaǵan ju­mysty plagıat deıdi. «Myna jobalar bıýdjet bolǵan soń ótti, myna joba­lar barlyq kezeńnen sátti ótkenimen qar­jy­nyń tapshylyǵyna baılanysty ótpedi, muny keler jyly qaıta usynýǵa bolady», dep jikteýdiń júıesin jasaýǵa bolady ǵoı. Ǵalymdar úshin bul da ózekti másele, zań júzinde sheshimi tabylsa, quba-qup.