– Aldymen siz oqyrmanǵa synshy retinde tanyldyńyz. Sondyqtan áńgimeni synnan bastasaq. Qazirgi ádebı synnyń deńgeıi qandaı, oǵan kóńilińiz tola ma, soǵan toqtalsańyz?
– Synshy – sırek daryn. Biraq bul moıyndalǵan shyndyq desek te, naǵyz synshynyń qadirin bile bermeımiz. Qazir ádebı taldaýdyń ornyna tamsanyp jalyqtyratyn, dáleldeýdiń ornyna qyzyl sózben oraǵytyp shapqylaı beretin, mátin ereksheligin názik sezine almaıtyn syrdań sydyrtý beleń aldy. Shyndyǵynda, kóbik sózdi kópirtip jazǵan synǵa uqsas pikirlerdiń atkópirligi synnyń bedelin túsirdi. Bir jaǵynan, avtordyń bilim-biligi, tanym-túısigi, oılaý men sezinýi, sóz saptaýy onyń jazǵan synynan nemese kórkem shyǵarmasynan anyq kórinedi. Naǵyz ádebı syn – tereń kórkemdik tanym men sergek estetıkalyq talǵamnyń, tájirıbe men sheberliktiń, eńbek pen jaýapkershiliktiń jemisi. Ony aıyptaý emes, baıyptaý dep túsiný qajet.
Qazir ádebı syn múldem joq emes, bar. Negizinen belsendilik kórsetip júrgender – jas synshylar. Olardyń jarııalanyp júrgen synı, ǵylymı maqalalarynda ádebı shyǵarmany túrli tujyrymdama men alýan másele turǵysynan qaraýǵa ıgi talaby aıqyn. Áıtse de synshylar qatary tym az. Olarǵa qolaıly jaǵdaı jasalmaı keledi. Syn jaza alatyn qalamgerlerimiz de az emes. Solarǵa da qozǵaý salyp, synshylar qataryn kóbeıtý – ýaqyt talaby. San bar jerde sapa da jaqsaratyny anyq.
Degenmen ádebı syn únemi kóńildegideı bıik deńgeıde jazyla bermeıdi. Elimizde jylyna tórt-bes myń jańa kitap jaryq kóredi. Oǵan buryn jazylǵandardy qaıtalap basyp, mezi etetin, yqylaspen oqýyń qıyn kóptomdyqty qosyńyz. Qazir klassık atanýdyń eń taptaýryn, ońaı joly álsin-álsin kóptomdyq shyǵarý sııaqty. Olardyń barlyǵyna ádebı syn arqyly taldaý jasap, tosqaýyl qoıý múmkin emes.
– Buryn synshynyń susy, synnyń azýy bar edi. Búginde sol azý qaldy ma?
– Qasań jazylǵan ádebı syn men zertteý eńbekterin oqyrman túgili qalamgerler de oqymaıdy. Al merzimdi baspasózde jarııalanyp júrgen ádebı synnyń áljýazdyǵy men shalaǵaılyǵy oqyrman talǵamyn tómendetti. Basqany bylaı qoıǵanda, qanshama mektep oqýshysyna arnalǵan oqýlyqtar men oqý quraldarynda, hrestomatııalarda bilikti ádebı qaýym tarapynan moıyndalmaǵan, joǵary baǵalanbaǵan shyǵarmalardyń jyldar boıy qaıtalap usynylýy – baǵdarlama jasaýmen aınalysatyn mekemelerdiń biliksizdigi demeske amal joq.
Jalpy, belgili bir tulǵa men kúrdeli tarıhı kezeńdi arqaý etken shyǵarmalar tarıhı-kórkemdik málimet úshin tańsyq nemese qundy kóriner, alaıda ony naǵyz ádebıettiń bıigi, kórkemdik tabysy dep aıtý shyndyqqa úılese qoımaıdy. Jýrnalızmge uqsaıtyn sondaı shyǵarmalar ádebıetimizdiń tabysy dep baǵalanýy – synnyń azýsyzdyǵy degennen góri jappaı etek alǵan jalǵan madaqtyń, eki jep bıge shyqqysy keletin astyrtyn esepshildiktiń, talǵamsyzdyqtyń bir kórinisi der edim. Synshy da – shyǵarmashylyq tulǵa. Azýly syn jazsa, ótpeli ómirde qulaǵynan qıqý ketpeıtinin, baqıǵa ketse de, qulaǵyn shýlata beretinin kórdik. Sonymen qatar aqparat quralyn óziniń jekemenshigi sııaqty paıdalanýǵa beıim, keıbir basshylardyń «eptiligi», «kóńiljyqpastyǵy», shalaǵaı maqalalardyń jarııalanýyna tosqaýyl qoımaýy, kórkemdik deńgeıi nashar kitaptardyń kópe-kórineý nasıhattalýy aqıqattan alystatyp, oqyrmandy adastyrady. Bul basshynyń da, basylymnyń da, synnyń da bedelin túsiredi. Muny «aıtpasa, sózdiń atasy óledi» deımiz. Aqıqatyn aıtqanda, sýretteý men baıandaýdy jiti ajyrata almaıtyn, sóz qoldaný sıpatyna qarap, sóılemniń plastıkasyn, mátinniń deńgeıin ańǵara almaıtyn, ómirlik-áleýmettik tııanaǵy men fılosofııalyq astaryn túsinbek túgili túısine almaıtyn, jýrnalıstıkany ádebıet dep, ádebıetti jýrnalıstıka dep uǵynatyn qarabaıyr syn-zertteýlerge qalaı qaryn ashpaıdy. Mundaıda shala tanym adastyrady, shalaǵaı talǵam talastyrady.
– Talǵam týraly aıtyp qaldyńyz. Bir kezdegi kórkem sózdiń dámine tamsanatyn talǵampaz oqyrmannan aıyrylyp qalǵan joqpyz ba?
– Shynynda da, ol býyn tym sırep qaldy. Keıde múldem joǵalyp bara ma dep alańdaımyn. Qazir qarapaıym oqyrman túgili, múıizi qaraǵaıdaı ǵalymdardyń birazy «proza kópsózdilikten arylyp keledi» dep paıymdaýǵa beıim. Tolqytpaıtyn, keıipkerdiń júrgen-turǵanyn tyqyldatyp tizip bergenge «máz» esepshot proza, olaı bir, bulaı bir yrshı beretin úzik-úzik, shegirtke sóılemder, telegramma málimeti sekildi «asyǵysy» kóp shyǵarmalar birde ssenarııge, birde pesaǵa uqsap jatady. Ýaqyt, meken, keńistikti naqty jetkize almaıtyn jýrnalıstik júrdek qyzyl sózder aǵyny – álbette, kópsózdilik. Al jazýshynyń jan tereńinen shymyrlap shyqqan ár sózi sóılemniń syryn tereńdetip, ár «bóligi» yntaly kózge ǵana syryn ańǵartady. Al jalpy mazmuny ózindik kúrdeli álemge aınalǵan shyǵarmalar kórinisti, sıtýasııany, sony túısingen keıipkerdiń tabıǵatyn, rýhanı álemin de sezindire alady. Sol arqyly oqyrmannyń ıntýısııa álemine jetetin, kemeldendiretin ımpýls qazynasy molaıa bermek. Kórkem ádebıettiń múmkindigi men mıssııasy – soǵan úles qosýynda.
Qazir júzdegen myń taralymmen shyǵatyn ádebı shyǵarmany taba almaısyz. Aýdan men aýyldaǵy kitap dúkenderiniń joıylýy halqymyzdyń rýhanı álemine orasan zor soqqy bolyp tıdi. Búginde oıly oqyrman túgil eki aýyz sózdiń basyn qurap aıta almaıtyndar kóbeıdi. Osyndaı jaǵdaıda ádebı synnan azýlylyqty talap etýge dátimiz barmaıdy. Anyǵynda, búgingi ádebı syn synaýǵa emes, qamqorlyqqa zárý! Salmaqty bir maqala jazýǵa qanshama ýaqyt, qýat jumsalatynyn jazbaǵan adamdar bilmeıdi. «Attyń jaly, túıeniń qomynda» jazyla salatyn pikirler – saýatty, shynaıy syn emes.
– Táýelsizdik alǵannan keıin ádebıetke de erkindik keldi. Túrli ádebı aǵymdar paıda boldy. Búgingi qazaq ádebıeti qaı baǵytpen damyp barady dep oılaısyz?
– Aldymen baǵdarymyzdy baıyptaý úshin ádebıettiń damý baǵytyn tarazylaý qajet. Degenmen ony durys nemese burys dep baǵalap qaqpaılaý, tizgindeý – jónsiz. Kórkem shyǵarmashylyqqa qalaı qysym jasalǵanyn kezinde ábden kórgenbiz. Uqsas keıipkerler, deńgeıles shyǵarmalar, taptaýryn taqyryptar, standartty týyndylar mıllıondardyń, demek, tutas qoǵamnyń rýhanı damýyna orny tolmas zııan keltirdi. Qazirgi tolyq erkindik jaǵdaıynda qııaldyń sharyqtaýyna da, sanqıly máner-órnekti qulpyrtýǵa da qalamgerdiń múmkindigi shekteýli emes. Bolmystyń qubylysy qısapsyz qıyrlaryn, sezimniń sapyrylysyp, qaınap jatqan qatpar-qııandaryn sharlaǵan tejeýsiz qııaldyń ózindik «qısyny» men ózimshil órshildiginen bastaý alǵan alýan izdenis poezııada da, prozada da saırap jatyr. Eń bastysy, solar sendire me, kóńilge qona ma, kókeıkestini aıta ala ma, tolǵandyra ma?
Álemdik ádebıettiń tańdaýly úlgilerinen úırený, nár alý, jarysý bar. Kózim shalǵan jekelegen shyǵarmalar boıynsha aıtsam, buryn-sońdy anyq aıshyqtalmaǵan órnekter, boıaýlar, tolǵamdar, keıipkerler, taqyryptar, tásilder kórine bastady. Jaı elikteý me, álde damytý ma, nemese dalaqtap qaptaldasýǵa jan salý ma? Jalpy, ádebı úderiske baǵa berý úshin qyrýar kitapty oqyp, zerttep baryp aıtý kerek. Bul máselemen tıisti ǵylymı mekemeler men oqý oryndary aınalysyp, zertteý júrgizgeni durys.
Ásili, táýelsizdigimizdi nyǵaıtýdyń bir joly – ózgelerdiń bizge degen yqylas-qurmetin arttyrý. Olaı bolsa, basqa elder moıyndaıtyndaı shyǵarmalar jazý, eń tańdaýlysyn shet tilderge aýdarý qajet. Maqtalyp júrgen shetel klassıkasyn oqyǵanda, birden kózge túsetini – nasıhaty keremet, jazý tehnıkasyn qapysyz ıgergen, ádebı saýattylyǵy talassyz. Alaıda biraz shyǵarmadaǵy estetıkalyk qýat kemshindigi men kórkemdik-fılosofııalyq mazmun áleminiń jutańdyǵy qaryn ashyrady.
– Keıingi otyz jyl ishinde biraz súıekti ádebı týyndy jazyldy. Biraq kásibı synshylar tarapynan ishinara shyǵarmalarǵa bolmasa, jalpy ádebı úderiske tolyq baǵa berildi deı almaımyz. Muny qalaı túsinemiz?
– Jalpy, ádebı úderistiń aýqymy asa keń. Kórkemdik qubylystar deýge laıyqty shyǵarmalardy izdep tabýǵa, tanýǵa, taldaýǵa memlekettik deńgeıde mán berilmese, jekelegen kásibı synshylardyń múmkindigi joq. Bul oraıda múddeli mınıstrliktiń uıymdastyrýshylyq iskerligi, álde qarjylyq múmkindigi jetpeı jatatynyn táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde aıqyn ańǵarylady. Negizinde, mınıstrlik tapsyrysy mekemelerge berilip, solar qarjylandyrylady. Al is júzinde ádebı syn, ǵylymı zertteý – jeke shyǵarmashylyq. Bul salada tıimdi jumys júrgizý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtini talaı dáleldengen.
Qazir ádebı úderiske tolyq baǵa berý bylaı tursyn, negizgi nyshandardy jalpylama shamalaýdyń ózi ońaı emes. Shyǵyp jatqan zertteýler keıde qolǵa túskende, ádebı úderistiń ereksheligin tym qurysa shamalaý úshin keıde paraqtap qalamyz. Ǵylymı dárejesi joq, saýatty oqyrmandardyń ózderi-aq aıqyndaı alatyn, shyǵarmalardyń mazmuny, ıdeıasy, keıipkerleri týraly málimet beriledi de, ádebıet tarıhy nemese ádebı úderis konteksindegi ereksheligi kómeski qalady. Zertteýshilerdiń kópshiligi shyǵarmanyń kórkemdik sapasyn ajyrata almaıdy. Keıde tipti aqyndardyń poezııany, jazýshylardyń prozany názik, tereń túsine bermeıtinine qaıran qalasyz.
– Kórkemdiktiń bir kilti – janr. Ár janrdyń kóteretin óz júgi bar. Qazir ádebı janrǵa kóp mán berilmeıdi. Bul úrdis jas qalamgerler arasynda baıqalady. Buǵan qalaı qaraısyz?
– О́z basym búgingi jastardyń ádebı saýattylyǵy men alýan janrdaǵy tynymsyz izdenisine qýanamyn. Olardyń oqýyna da, qalam silteýine de erkindik berilgen kezeńde qaı izdenisin de qoldaımyn. «Kósh júre túzeledi» ǵoı. О́sken saıyn tájirıbesi molaıady, ózine qoıar talaby da artady. Sharq uryp júrip, aqyry bıikke jetetinine senemin. Keńestik kezeńdegideı poezııa men prozaǵa parodııa sekildi óleń-reportaj, óleń-ocherk, óleń-sýretteme, ocherk-áńgime, ocherk-roman, ıntervıý-roman, novella-roman, jumysshy tabyn arqaý etken poema, sý, traktor, akkýmýlıator zaýyty týraly romandar, dırektor, partorg jaıyndaǵy povesterdiń sarynymen ketpese deımiz. Jastar túgil keıbir jasamystardyń maqala, etıýdterden jamap-jasqaǵan, qyryq quraý romandaryn kózimiz shalyp qalady. Ár jyldary jazǵan taqyryptas povesterdiń basyn qosyp, roman dep jarııalaǵandardy da estidik. Bul qumdy jınap alyp, tas dep, tastardy jınap alyp taý degen sııaqty áser etedi. Osy taqyrypty arnaıy qarastyrý durys bolar.
– О́zińiz sońǵy jyldary tushynyp oqyǵan qaı týyndyny erekshe baǵalaısyz?
– Oqýǵa mursham bolmaı júrgen shyǵarmalar kóp. Sondyqtan qolyma tıip, unaǵan birin erekshelesem, ádiletten alys ketem be dep tartynamyn.
– Balalar ádebıetiniń damýyna da qomaqty úles qosyp júrsiz. Biraq jetkinshekter taqyrybyna qalam tartyp júrgender az sekildi kórinedi. Munyń sebebin aıta alasyz ba?
– Balalarǵa arnap ónimdi eńbek etken aǵa býynnyń qatary seldiredi. Orta býyn ókilderi az bolsa da bar. Alaıda keıingi jyldary prozada da, poezııada da, ásirese shaǵyn janrlarda jańa jas býyn qalamgerler molyraq kórinip júr. Bul saladaǵy basty qıyndyq – balalarǵa, onyń ishinde balabaqsha men bastaýysh synyp oqýshylaryna tartymdy, jańa kórkemdik álem jasaý, solardyń talap-talǵamynan shyǵatyn tilmen jazý. Búgingi balalardyń ómiri – qalamgerler úshin burnaǵy kezeńderden múlde basqa. Kúrdeli álem. Jetkinshekter ınternet arqyly álemniń qyrýar yqpalyn sezinip otyr. Olardyń kórgeniniń barlyǵyn biletin birde-bir qalamger joq. Sondaı-aq basqa janrlarmen salystyrǵanda, balalar ádebıetine baılanysty ádebı baıqaýlar az.
– «Aıboz» ulttyq syılyǵyn alǵan «Izder qupııasy» atty balalar ádebıetinde alǵash jazylǵan shytyrman romanyńyzdy oqyrman jyly qabyldady. Shyǵarmanyń sıýjeti qyzyqty. Keıipkerler beınesi de tartymdy. Osy týyndyny jazýǵa ne túrtki boldy?
– Qaı qalamger úshin de shyǵarmashylyǵyna áser etetin qýat – sheksiz bolmys shyndyǵy. Ákemniń inisi shopan boldy. Jazǵy demalysymdy ylǵı sol kisiniń úıinde, qoıly aýylda ótkizetinmin. Sheksiz, shalqar keńistik pen qulazyǵan qula shóldiń, saǵymǵa malynǵan qyr men kógildir munarǵa oranǵan taýly ólkeniń tańǵajaıyby tánti etetin. Bala kúnimnen maǵan ulan-qıyrda taǵdyr-talaıy árqıly adamdar, malshylardyń tynymsyz beınetke toly tirshiligi, búrkeýli áleýmettik teńsizdik, úırenshikti turmystyq aýyrtpalyq sııaqty qaınap jatqan sansyz qubylys jaqyn boldy. Romandaǵy negizgi tabıǵat kórinisterin derlik óz kózimmen kórdim. Oǵan syımaı qalǵan qanshama «qyzyq» bar.
Ásirese oqýshy kezimde kórgen bir sumdyq sýret áli kúnge deıin kóz aldymnan ketpeıdi. Monshaǵa túsip jatqanmyn. Bir kezde jýynatyn jerge shertip jiberse, jarylyp keterdeı kerilgen, tóńkergen qońyr qazandaı qaryn kirip kele jatty. Osyndaı da qaryn bola ma eken, qaıdan júr, kimdiki dep, tańǵalyp úlgirgenimshe, oǵan tómennen kepken taıaqtaı eki aıaq ilesip, joǵarǵy jaǵynan sup-sur, qý butaqtaı sıdıǵan eki qol salbyrap kózge shalyndy. Jarylyp keterdeı isinip, tyrsıǵan qarynnyń qos qaptalynda – eski kúlden sýyryp shyǵarǵan jip-jińishke shybyqtardaı kóldeneń qabyrǵalar, joǵarǵy jaǵynda – ár bederi shúńireıgen, ár syzyǵy bedireıgen kókirek, odan joǵaryda – qurǵap, qylqıǵan qý shandyr keńirdek, onyń eki jaǵyn ala jaqyndaýda qıǵashtaı sozylǵan qos buǵana qaǵazdan da juqa, ábden tozyǵy jetken terini tesip shyǵardaı siresken. Toqeteri, qaraýǵa kóz shydamaıtyn, atamzamanǵy eski terimen keptegen adam qańqasy úlken qaryndy alyp keldi. Úlken-kishisi bar, otyrǵandardyń barlyǵy kináli adamdardaı bir sátke tyna qaldy, tym-tyrys. Manadan beri aragidik aıtylyp jatqan ázilder sap tyıyldy. Ol aqyryn jyljyp baryp, bý bólmesine kirgende ǵana sál jeńildegendeı sezindik. Úlken kisilerdiń biri: «obal-aı, nebári on bes-on altydaǵy bala. Radıasııanyń zardaby» dep aıtyp jatty. Basqalar únsiz. Ol kezde Semeıdegi atom polıgonynyń zardaby aıtylmaıtyn. Ony keıin bilip, kúızeldik qoı.
Meniń aýylym – Almatyǵa tıip tur. Soǵan elimizdiń ár túkpirinen ekologııalyq jáne taǵy basqa da jaǵdaıǵa baılanysty kóp aǵaıyn kóship keldi. Solar arqyly barlyq ólkedegi jaǵdaıdy bilip júrdim. Qysqasy, eldiń turmysy, oǵan áser etken qanshama faktor sapyrylysy, tarıhı-saıası yqpaldar álemindegi qym-qýyt qubylystar kóptegen baýyrdyń ómirin ózgertkenin aıqyn kórdim. Buǵan alańdamaý múmkin emes. Semeı atom polıgonynyń zardaby ǵasyrlarǵa sozylatyn, halqymyzdyń ózegindegi órt, óshpeıtin sher. О́mirimizdiń osyndaı kúrdeli shyndyǵy kókeıden ketpedi. Osy jaǵdaı shyǵarmanyń dúnıege kelýine áser etti. Sondaı-aq 1991 jyly jazylyp, aldymen Máskeýde, sosyn Germanııada irikteýden ótip, keńes jazýshylarynyń jınaǵynda (1992) nemis tilinde jarııalanǵan «SOS» belgisi atty áńgimem de, byltyr «Altyn qalam» baıqaýynda bas júlde berilgen «Ýran kenishi» degen týyndym da Otanymyzdy synaq alańyna aınaldyrǵan qarsylyqtan týdy. Sońǵy qazaq qalǵansha, bul qarsylyq toqtamaıdy.
Sonymen birge álemdik balalar ádebıetindegi tabysty sanalyp júrgen birtalaı izdenistiń ala-qulalyǵyna, kórkemdik áleminiń shekteýliligine tańdandym. Árıne, baldyrǵandar tanymynyń óresi men órisi belgili. Biraq kórkemdik qııal, sheberlik sheksiz emes pe! Keıipkermen birge jortyp otyratyn úırenshikti «ońaı» mashyqtan tartyndym. Bastysy, obrazdardyń sonylyǵyna, tabıǵattyń tańǵajaıyptyǵyna, sol arqyly jetkinshekterdiń kórkemdikti túrli turǵydan sezinip, kúrdeli oılaýyna áser etýge, jańa kórkemdik álem jasaýǵa den qoıdym. Nátıjesi qandaı? Oǵan bilikti oqyrman – tóreshi.
– Synshy, jazýshy, ǵalymsyz. Osy úsh salanyń basyn qalaı toǵystyrdyńyz?
– Qaı-qaısysyna da yqylasym bolǵanymen, úsheýin bir arnaǵa toǵystyraıyn dep ólip-óship umtyla qoıǵan joqpyn. Oǵan ómirdiń ózi yqpal etse kerek. Sóz yńǵaıy kelgende, bir «qupııany» aıta keteıin. Túrli salada, janrlarda izdenýdiń qyzyǵy da, qıyndyǵy da bar. О́zińe «ózińniń» ǵana kózińmen qarasań – birtúrlisiń, ózgelerdiń kózimen qarasań – kóptúrlisiń. Sonyń qaısysy – óziń? Nemese qaısysynda óziń barsyń? Sony tabý túgil, oılaýǵa ýaqyt taba almasań, adasyp júrsiń. О́ziń ózińniń nemese ózgelerdiń ishinde adasyp sansyraǵanda, naǵyz ózińdi saǵynasyń, izdegiń keledi. Shyn, aqıqat óziń qol jetpeıtin qashyqta buldyrap, shamshyraqtaı shaqyra beredi...
Endeshe, ár salada, ár janrda izdený, ár shyǵarmańdy aldyńǵydan «basqasha» jazý – ózińdi ózgeshe zertteýdiń, ózińdi synaý men taldaýdyń jańa múmkindigi. О́tkenińmen marqaıyp, jetkenińmen shalqaıyp, «Qasym salǵan qasqa jolmen» qaıqaıyp tarta berý – qansha aqtalǵymyz kelse de, búgingi shektelgenimiz ekenin moıyndaý kerek.
– Zııaly azamat retinde qoǵamda sizdi qandaı másele tolǵandyrady?
– Táýelsizdigimizdi nyǵaıtýǵa, elimizdi órkendetýge áser etetin sanalýan máseleler kim-kimdi de tolǵandyrady. Ǵarysh áleminde kórinbeıtin núktedeı ǵana jer planetasynyń (ǵalamshar emes) eń ózekti problemalary bizdiń baıtaq jerimizde de shıelenisip jatyr. Sol planetamyzdyń, memleketimizdiń qaýipsizdigi, taǵdyry ár adamnyń adaldyǵyna, jaýapkershiligine baılanysty. Adaldyqtan attaý, ádiletti taptaý degenińiz, túptep kelgende, ózińdi azdyrý, ózińdi torlaý, týǵan elińdi qorlaý.
Alaıda kim bolsań, ol bol! Sen – óz oıyńnyń quıyrshyǵysyń ba, qolshoqparysyń ba, qojaıynysyń ba? Sony baqylaýdy umytpa! Elińniń baqyty – táýelsizdikke qııanat jasama!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat Esenjol,
«Egemen Qazaqstan»
