Baqytjan Buqarbaı jelide: «Qyzym 1-synypqa barmaı turyp «Ǵalym bolǵym keledi» dep, mıkroskop satyp áperýdi surady. Basynda asa mán bermegenmen, tabandylyǵymen degenine jetip, meni ábden súısindirdi. Sodan beri oǵan ǵylym jáne adamzatqa asa paıdaly jańalyqtardy ashqan ǵalymdar týraly aıtyp berip barynsha qoldaý kórsetýge tyrysamyn. Osy qysqy kanıkýlynda Nobel syılyǵynyń laýreattaryna hat jazyp kórýdi usyndym. Qazir kózi tiri 16 áıel ǵalym bar eken, barlyǵyna hat joldadyq. Solardyń altaýy jaýap berdi. Eń birinshi bolyp Katarın Karıko sońǵy 2 jylda ári-beri kóp ushyp dáristerden sharshaǵanyn, qazir bir jobaǵa kiriskenin, zeıinin tek soǵan bólgisi keletinin jazyp, óziniń kitabyn oqýǵa keńes berdi.
Klaýdıa Goldın qyzyma «Eger qyzyǵýshylyǵyńyzdy saqtaı alsańyz, qolyńyzdan bári keledi. Mende de barlyǵy osylardan bastalǵan edi» dep jazdy. Al 85 jastaǵy Ada Ionat qyzym aǵylshynsha sóılese alsa, beıneqońyraý arqyly áńgimelesýge nıetti ekenin bildirdi. Tórtinshi habarlasqan Frensıs Arnold qyzyma shablonmen ómir súrmeýge, óz jolyn tabýǵa keńes berdi. Professor Ann L’Iýıle ózin qyzyqtyratyn nárseni tańdaý keregin aıtty. Donna Strıklend fotosyna qoltańbasyn qoıyp joldaıtynyn jetkizdi. Sóıtip, biz bir kúnde zamanymyzdyń 6 ǵulamasynan hat alyp, zor qýanyshqa keneldik», dep jazǵan.
Osy jazbadan soń talaby taýdaı balamen az-kem áńgimeleskendi jón kórdik, Bolashaq Nobel laýreatymen sóıleskendeı kúı keshkenimizdi qosa ketkimiz keledi.
– Asyljan, 1-synypqa barmaı turyp ǵalym bolǵyńyz keletinin aıtypsyz. Mundaı oıǵa ne túrtki boldy?
– Ákem ǵylymǵa qatysty óte kóp vıdeo jasaıtyn. Sondaǵy vıdeolarda mıkrobtardy mıkroskoppen kórsetip jatatyn. Bul maǵan qatty unap qaldy, sodan keıin men osyndaı sheshimge keldim.
– Senińshe ǵylym degen ne, ǵalym degen kim?
– Menińshe, ǵalym zertteýler jasaıtyn, jańa nárseni ashatyn adam bolýy kerek. Al ǵylym – ártúrli baǵyttary bar keń sala. Bıologııa, hımııa, astronomııa dep kete beredi.
– Sonyń ishinde qaısysy seni erekshe qyzyqtyrady?
– Bıologııa, hımııa jáne medısına.
– Nege úsheýi, bireýi emes?
– Sebebi men hımııalyq eksperıment jasaǵandy unatamyn. Al bıologııada jan-janýarlardy, dene múshelerin zerttegen qyzyqtyrady. Medısına qaterli isikke qarsy dári oılap tabýym úshin kerek.
– Osyǵan deıin qandaı hımııalyq eksperıment jasadyń?
– Dosym syılaǵan hımııalyq eksperıment jasaıtyn jınaq bar. Bárin tolyq qoldanyp úlgermedim, bireýin paıdalanyp krıstall shyǵarǵym keldi. Biraq eshteńe shyqpaı qoıdy.
– Sonda aralasatyn dostaryń ǵylymǵa qyzyǵatyn bolyp tur ǵoı?
– Solaı dese de bolady, synyptaǵy bir bala arheolog bolǵysy keledi. О́ıtkeni ol dınozavrlardy unatady. Mektebimde ǵylymı tájirıbe jasaýǵa bolatyn arnaıy kabınetter bar.
– Ǵylymda tájirıbe jasaıtyn quraldar kóp qoı. Nege dál mıkroskopty tańdadyń?
– О́ıtkeni mıkroskoppen kózge kórinbeıtin kishkentaı álemdi kórýge bolady. Sondyqtan osy quraldy qatty qaladym.
– Mıkroskopty alǵanyńa qansha ýaqyt boldy, onymen qandaı jumys istep kórdiń?
– Bul quraldy alǵanyma shamamen 4,5 jyl boldy. Mıkroskoppen qarap zertteıtin jándikter kóp, solardy qaradym. Mysaly, asshaıandardyń murtyn kórdim. Kúzde úıge bir jándik kirip ketti, perdede jabysyp turǵan, keıin ólip qalypty, sony qaradym, mine, qorabymda saqtalyp tur (pınsetpen kórsetip – red). Mende taǵy ınelik, ara men shegirtke bar. Inelikti Alakólge barǵanda ákem ustap berdi, keıin mıkroskoppen qaraý úshin sirińke qorabyna salyp qoıdyq. Al jaqynda metaldy ádeıi sýǵa salyp, shyǵaryp keptirdim. Tot basyp qaldy, sol jaǵdaıdy mıkroskoppen qaradym.
– Nobel syılyǵynyń laýreaty aıtqan kóp keńestiń qaısysy unady, olardyń aqylyn qalaı qoldanbaqshysyń?
– Maǵan Frensıs Arnoldtiń aıtqany unady. Men muny eldiń bári istegendi isteme, jurtty qaıtalaı berme, jańalyq ash dep túsindim. Ǵylymmen aınalysqanda osy keńesti jańa zertteýler jasaý, jańalyq ashý úshin qoldanamyn.
– Qandaı ǵalymdardyń eńbegine qyzyǵasyń? Olardyń ishinde qazaq zertteýshileri bar ma?
– «Ǵylymdaǵy áıelder» deıtin kitapty unatyp oqımyn. Sodan soń mende «Marııa Kıýrı kim?» degen kitap bar. Munda onyń ómirbaıany men qalaı jańalyq ashqany týraly aıtylady. Al qazaq ǵalymdarynan Kemel Aqyshevtiń «Altyn adamdy» tapqany qatty qyzyqtyrady. Biz Esik qorǵanyna saıahattap barǵanbyz. Qazir Qazaqstan tarıhynan dál sol taqyrypty ótip jatyrmyz.
– Kitap kóp oqıtyn sııaqtysyń, qandaı kitapty qaıtalap oqısyń?
– Itbastyń serııalyq kitaptary bar. Munyń úsheýi qazaqsha, altaýy aǵylshynsha. Bárin qazaqsha alýshy edim, biraq ıtbasty ár aıda shyǵarmaıdy, onyń ústine keıbir sózder qate jazylǵan.
– Ǵylymdy ıgerý qıyn dep oılamaısyń ba?
– Toppen, birneshe adammen jumys istesem, jeńilirek bolady. Eger menimen 1-2 adam jumys istese, qarsy emespin.
– Bilýimshe, sýret salǵanda unatady ekensiń, osy qabiletińdi jetildirip, dızaıner bolǵyńyz kelmeı me?
– Bul hobbı bolyp qalsyn, sebebi muny sátti jumys dep oılamaımyn.
– Tabandylyǵyń tánti etedi, tilegińge jetip, úlken ǵalym bolýyna tilektespiz.
