Bıologııa ǵylymdarynyń doktory Aıjan Ahmadı elimizdiń táýelsizdik jyldarynda ǵylymı jumysy búkilálemdik myqty mamandardyń ǵana eńbegi jarııalanatyn bedeldi basylym «Nature communication» jýrnalyna birinshi avtor bolyp shyqqan alǵashqy ǵalym retinde, otandyq ǵylym tarıhynda altyn árippen tańbalandy. Qalaı? Bári ońaı dep oılamańyz. Munyń aty – eńbek. Dese de, bul jetkiliksiz eken.
«Parkınson aýrýy – álemdegi ǵalymdar sheshimin tappaı jatqan jumbaq. Bul aýrýǵa qozǵalysty baqylaýǵa qajetti dofamın garmonyn bóletin mı jasýshalarynyń jansyzdanýy – basty sebepterdiń biri. Qazirgi tańda Jer sharyndaǵy ondaǵan zerthana DJ-1 aqýyzynyń qyzmetin zerttep keledi. Sebebi 20 jyl buryn Eýropa ǵalymdary parkınson aýrýy bar keıbir naýqastarda DJ-1 aqýyzynyń mýtasııaǵa ushyraǵanyn anyqtaǵan edi. Bul atalǵan aqýyzdyń parkınson aýrýyn týdyratynyn bildiredi. Muny kóptegen ǵalym zerttep jatqanymen, aqýyzdyń bul aýrýǵa áseri, DJ-1-diń dál qandaı fýnksııasynyń joǵalatynyn áli kúnge naqtylaı almaı keldi. Biz osy aqýyzdyń jańa bir qyzmetin anyqtadyq, ıaǵnı keıingi 20 jylda teorııalyq turǵyda ǵana múmkin delingen ǵylymı boljamdy is júzinde dáleldedik. Endi bul dáleldeýler DJ-1 qyzmetin túsiný jolyndaǵy zertteýlerge jańa tynys beredi», deıdi A.Ahmadı.
Keıipkerimiz bul kúrdeli taqyrypqa óziniń ǵylymı jetekshisi, belgili ǵalym, Germanııa, Reseı, AQSh-ta jumys istegen professor Darhan О́tepbergenniń usynýymen kelgen. A.Ahmadıdiń PhD dıssertasııasyna arqaý bolǵan ǵylymı zertteýleriniń nátıjesin tolyqqandy maqala etip bıohımııa salasy boıynsha álemdegi eń úzdik basylymdardyń biri sanalatyn «Nature communication» jýrnalyna jiberý jónindegi usynys D.О́tepbergennen týǵan eken. Al sony jeter jerine jetkizip, 1000 ret jasalǵan tájirıbeni 1001-ret jasap baryp nátıje shyǵarǵan, bul azdaı, zertteýge qajet reagentterdi jer-jerden izdep taýyp, ýnıversıtette oraıy kelmegen synaqtardy oryndaıtyn orynmen kelisip, mıllımetrmen muqııat ólshep jumys istegen naǵyz eńbek – sózsiz A.Ahmadıdiki.
«Maqalamyz beldi basylymnyń saıtynda basty materıal retinde 1-bette jarııalandy. Árıne, bul qajyrly eńbekpen keldi. О́ıtkeni zertteýim aıaqtalmaǵandyqtan, doktorantýram 5 jylǵa sozyldy, al ǵylymı maqalamdy bitirip, jarııalaýǵa jibergenniń ózinde «Nature communication» 8 aı boıy jiti zerttedi. Jarııalanymǵa ruqsat berý úshin resenzentterden, ıaǵnı salanyń saqa sarapshylarynan oń baǵa alý kerek. Úsh maman pikir bildirdi, onyń alǵashqy ekeýi jaqsy baǵalady. Qatty qýandyq. Biraq úshinshisi bizge synı kózqaraspen qarap, birqatar nátıjeniń dáldigine kóz jetkizý úshin keıbir jumysty qaıta jasaýdy usyndy. Biz muny durys túsindik, óıtkeni olar reagentterdi syrttan satyp alatyn, qural-jabdyqtary jetkiliksiz, ǵylymı damýdyń bastapqy deńgeıindegi damýshy elde qaıdaǵy ǵylym dep oılady. Sondyqtan dıplomatııalyq ádispen jáne naqtylanǵan jumyspen jaýap berdik. Aqyr aıaǵynda degenimizge jettik», deıdi keıipkerimiz.
Osy ǵylymı jumysynyń jemisin kórý úshin demalysty umytyp, zerthanada kóp tájirıbe jasaýyna týra keldi. Keıde qajyǵan sátteri bolypty, biraq tabandylyqtyń nátıjesinde bıologııa ǵylymyn keıingi 20 jylda jetpegen jetistikke jetkizdi. Shyn máninde Aıjan bala kúninen bilim-ǵylymǵa qushtar, týǵan ólkesiniń dárilik qasıetterge baı ósimdikterdi zertteýge qumar boldy. Osy yntasyn Oral óńiriniń Jánibek aýylyndaǵy mektep muǵalimderi shyńdap, bıologııaǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatty. Sóıtip, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bıologııa fakýltetine oqýǵa tústi. Úshinshi kýrsta júrgende «Bolashaq» baǵdarlamasyna qujat tapsyryp, synaqtan ótip, Anglııaǵa attandy. Manchester ýnıversıtetinde bakalavrıatty qaıtadan 3 jyl oqydy. Keıin Nazarbaev ýnıversıtetiniń zerthanasynda ǵylymı qyzmetker bola júrip alǵashqy oqý ornynda magıstratýrany taýysyp, ózi ǵylymı qyzmetker bolyp jumys isteıtin joǵary oqý ornynda doktorantýrany bitirdi.
«Qaı elde bolsyn ǵylymdy jasaýǵa qarjy kerek. Taıaýda granttyq baıqaýǵa jobamdy tapsyrdym. Biraq qazir sol granttardy qarjylandyrýǵa baılanysty jańa buıryq shyqty ǵoı, soǵan qaraǵanda jobamnyń «taǵdyry» belgisiz. Munda jolym bolmaǵan jaǵdaıda shetelge ketýime týra keletin sııaqty. Sebebi men bastaǵan baǵytymdy áli de jalǵastyrǵym keledi. Eger taǵy osyndaı jahandyq jańalyqty basqa elde ashsaq, jetistik te sol eldiki bolyp qalady. Qarjy kózi bolmasa, irgeli ǵylym alǵa baspaıdy. Irgeli ǵylym bolmasa, ilgerileý bolmaıdy. Bizdiń qoǵamda barlyq ǵylymnyń, ınnovasııa men tehnologııanyń bastaýy bolar irgeli ǵylymǵa degen kózqaras tómen. Muny jaqsartý úshin ǵylymnyń nasıhaty myqty bolýy kerek», dep áńgimesin aıaqtady Aıjan.
