Qos baǵyttaǵy izdenis

Gúlnur Saǵyndyqqyzy Jú­ni­sova – Genetıka jáne fızıologııa ınstıtýtynyń bas dırektory. Atalǵan ǵylymı zertteý uıymy onyń ekinshi úıindeı bolyp ketken. Sebebi ol osy jerge 13 jyl buryn kishi ǵylymı qyzmetker bolyp keldi. Sodan beri aǵa ǵylymı qyzmetker, zerthana meńgerýshisi retinde ózin dáleldep, endi birinshi basshy qyzmetin abyroımen atqaryp júr.

Negizi genetıka salasyn te­reń­­dete zerttep júrgen jan­nyń dál osy ǵylym geninde bar sekildi. О́ıtkeni onyń ákesi – hırýrg, onkolog-mammolog, anasy – bıologııa pániniń muǵalimi. Ol bakalavrıatta bilim alyp júr­gende-aq óziniń ǵylymǵa jaqyn qabiletin kór­sete bildi. Munysyn G.Saǵyndyq­­­qyzy: «Kýrstastarymnyń ǵylymı jumys­yn qaraımyn, ǵylymǵa qatysy joq basylymdarǵa sil­te­meler júredi. Al men áıteýir bir qupııanyń kiltin ashsam dep naǵyz zertteý materıaldaryn qazbalaǵandy qup kóretin­min. Sóıtsek, bul akademııalyq adaldyq dep atalady eken, keıin bildik. Sodan soń ár izdenisime, odan alǵan nátıjeme qashanda kúmánmen qaraıtyn ádetim ǵylymǵa jete­le­gen bolsa kerek. Áli kúnge deıin tájirıbelerimniń qory­tyn­dy­­syn jiti tekseremin, kúmán­dan­sam, bárin qıyn bolsa da qaıta jasaımyn. Osyndaı qabiletimdi baıqady ma, akademık Amangel­di Bısenbaev meni molekýlalyq bıo­­­logııa jáne genetıka kafedra­sy­­­na aldyryp, óz baǵytynda izde­nýdi usyndy. Akade­mıktiń sabaq berýmen qatar myqty zertteý­ler júrgizetinin bil­gendikten, usy­ny­syn qabyl aldym. A.Qýan­baı­uly­­­nyń je­­tek­shiligimen ba­­­­­­­ka­­­­lavr­ıatta-aq zert­­­teýler júrgi­zip bas­­­taǵanymda se­nim­di derek­kóz­der­den, ǵy­ly­mı eń­bekter men ki­tap­­tar­dan tyń de­rek­ter alyp kel­­ge­­­­­nimde akademıktiń ózi den qoıyp oqıtyn. Keıin qazir ózim basqaryp otyrǵan ıns­tıtýtta óndiristik tájirıbede bolyp, osyndaǵy ǵylymı jobalar, qu­ral-jabdyqtar, qyzyqty tá­ji­rıbeler men ǵy­lymǵa be­ril­gen adamdar meniń osy ishki qalaýymdy naqtylap, óz jolymdy tapqanyma senimimdi arttyrdy», dep eske aldy.

G.Saǵyndyqqyzynyń aǵysqa qarsy júze biletin alǵyrlyǵy men táýekelshildigi oǵan taý qoparardaı kúsh-qýat syılaıdy. Sodan bolar, ınstıtýtqa deıin M.Aıqymbaev atyndaǵy Asa qaýipti ınfeksııalar ulttyq ǵylymı ortalyǵynda jumys istep júrgende bir áriptesimen iri iske bardy, shyn máninde mundaı jabyq jerde eńbegińdi ashyq kórsete almaısyń. Bi­raq keıipkerimiz qaýipti aýrý­dy anyqtaıtyn test jasap, ónimdi patenttedi. Bul búginge deıin ózi qatysqan 6 patenttiń basy bolatyn. Osyǵan qosa ol ortalyqta eshkim talap etpese de, óz betinshe tyrysqaq aýrýynyń genetıkasyn 2010 jyly zerttep, sebebin anyqtap, meńgerýshisin tańǵaldyrǵan. Buǵan deıin de, sol zertteýine 15 jyl ótkennen keıin de bul aýrýdyń genetıkasyn eshkim zerttemegen eken. Meńgerýshisi so­l aýrý boıynsha­ zert­teýin sanıtarııa mamanda­ry, sala qyz­­met­ker­­lerine lek­sııa retinde oqýǵa Aqtaý qalasyna issapar­men jiberdi. Sol saparda bedeldi ǵalymdardyń belgi­li taqyryptary emes, jas ma­mannyń jańa zertteýi tyńdaý­shylardy erekshe tánti etip, G.Saǵyndyqqyzyna suraqtaryn jaýdyrypty. Dál osy oqıǵadan soń, ol adam genetıkasy deıtin baǵytqa túbegeıli bet burdy.

«Doktorantýrany ortalyq pen ınstıtýtta jumys isteı jú­rip oqydym. Genetıka jáne sıtologııa ınstıtýtynyń sol kezdegi basshysy Láılá Jansúgirovaǵa ǵylymı jetekshim bolýdy usy­nyp, toqishek pen tikishek­tegi qaterli isik aýrýynyń gene­tıkasyn zerttedim. Eldegi je­tekshime qosa Japonııadaǵy, Ońtústik Afrıkanyń astanasy Keıptaýndaǵy shetel­dik mamannan resenzııa alyp, qazaq popýlıasııasyndaǵy kolorektaldy obyrǵa qatysty taqyrypta PhD dárejeni 2014 jyly sátti qorǵap shyq­tym. Jalpy, mende tájirıbe nysany – adam. Ár zertteýim­niń artynda adam taǵdyry tur. Sol sebepti aýrýhanadaǵy qyz­­­metkerlerge júk artpaı, meı­li myń, meıli júz pa­sıent bolsyn, betpe-bet kezdesip, anketany toltyryp otyramyn. Bir málimet jetkiliksiz bolsa, zertteý nátıjesi durys shyqpaı qalady. Onyń ústine qaterli isikke shaldyqqan jandar­men jumys isteýge de batyldyq, emosıonaldy tózimdilik kerek. Qazir basshylyq qyzmette júrip zertteý jasaý da ońaı emes. Bárine qaramastan, ǵylym­nan qol úzbeı kelemin», deıdi G.Saǵyndyqqyzy.

Bul sózi aqıqat ekeni daýsyz, óıtkeni otandyq jáne halyqaralyq birneshe jobaǵa jetekshilik jasady, kadr daıar­laý­ǵa da atsalysyp, úsh doktorantty tárbıelep jatyr. Ol 2023 jyly támamdaǵan qıyn da kúrdeli ǵy­ly­mı jumysynda áıelder ara­syndaǵy omyraý qaterli isiginiń genetıkasyn zerttep, nátıjesinde, bul aýrýdyń bir mýtasııasy qa­­­zaq popýlııa­sııasynda ǵana kezdese­ti­nin dáleldep, muny erte anyq­taý úshin skrınıng ótkizýge arnal­ǵan ádistemelik qural jasap shyǵar­dy. Osy quraldy keńinen qolda­nysqa engizý elimizdegi talaı adamdy qaterli dertten saqtap qalýy ábden múmkin. Sebebi obyr erte anyqtalsa, aıyǵýǵa da múmkindik mol. Al ınstıtýt dırektory­nyń aıtýynsha, res­­pýb­lıka kólemin­de omyraý qaterli isigine skrınıng Azııa men Polsha memleket­­­teri halyqtarynda ǵana kezdesetin mýtasııalarǵa ótkiziledi. Demek qa­zaqqa ǵana tán mýtasııany tek­serý kún tártibinde tur. Ǵalym kóterip otyrǵan másele asa ózekti dep sanaımyz.