Úsh aýysymdy mektep: másele qashan sheshiledi?

Jalpy, bul talaı jyldan beri sheshimin tappaı keledi. О́ıtkeni oqý oshaǵynyń úsh aýysymda jumys isteýi eń aldymen oqý­shy­lardyń densaýlyǵy men ómir sapasyna, sodan soń sabaq úlgerimine keri áser etedi. Sol sebepti de tap osy túıtkil kún tártibinen túspeı tur. Másele qashan, qalaı sheshilmek?

Barlyq salany damytýdyń kilti – bilim sapasyn arttyrýda. Damyǵan elderde bul oıdyń dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma ekeni orta bilim berý uıymdarynyń tek bir aýysymda jumys isteıtininen aıqyn kórinedi. Al Qazaqstandaǵy keı mektepterge kúni búginge deıin eki aýysymǵa kóshý arman bolyp otyr.

Negizi, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qyzmeti­ne kelgen kezden bastap osy jaıt­qa basa nazar aýda­ryp keledi. Sózi­miz dáleldi bolý úshin dáıek­teı ketsek, Prezıdent 2019 jyly 25 sáýirde Bilim jáne ǵylym mı­nıstrin qabyldaýda úsh aýysymda oqytýdy joıý, jańa mektepter salý­dy mańyzdy mindet retinde atap ót­ken. Birneshe aıdan soń, sol jylǵy Tamyz keńesine arnaıy barǵan Q.Toqaev: «Búgingi tańda jumys istep turǵan 7014 orta mekteptiń 128-i úsh aýysymda, 31-i apatty jaǵdaıda. 2019–2020 jyldary respýblıkalyq bıýdjette úsh aýysymda oqytýdy joıý úshin 35 mekteptiń jáne apatty jaǵdaıdaǵylardyń ornyna 7 mek­teptiń qurylysy qarastyrylǵan. Táýelsizdik jyldarynda barlyǵy 1198 mektep salyndy. Biz halyq sanynyń artýyna baılanysty demografııalyq úr­disterdi eskere otyryp, mektepter salýdy jáne jańǵyr­tý­dy jalǵastyra­­myz. Alaıda mı­nıstrlik mektep quryly­syna shy­ǵyndardy qarastyrý kezinde, atap aıtqanda, nysandy josparlaýdan normatıvke kóshý tásilderin qaıta qaraýy kerek. О́ńirlerdiń ákimderi jańa mektepterdi jóndeý nemese salý qajettigin baǵa­laý maqsatynda jergilikti jer­ler­degi demografııalyq jáne kóshi-qon kórsetkishterin naq­ty qadaǵalap otyrýǵa tıis. Mem­leket-jekemenshik áriptestigi tetikteri arqyly jekemenshik mektepterdiń qurylysyn da qarastyrý qajet», dep túıtkildiń túıinin tarqatý tásilderin naqty­lap berdi.

Osydan keıin máseleniń she­shimi 2022 jylǵy Memleket bas­shysynyń Joldaýyna engizi­lip, nátıjesinde «Jaıly mektep» jobasy qolǵa alyndy. Úkimettiń resmı saıtyndaǵy 2022 jyly 29 qarashada jarııalanǵan aq­paratta atalǵan ulttyq joba mekteptegi oryn tapshylyǵyn boldyrmaýǵa, apatty jaǵdaıdaǵy jáne úsh aýysymdy mektepter máselesin tolyǵymen sheshýge baǵyttalǵany jazylǵan. Negizi, buǵan deıin bekitilgen «Bilimdi ult» ulttyq jobasynda da 2025 jyldyń sońyna deıin úsh aýysymdy oqytý júıesin túpkilikti joıý josparlanǵan. «Jaıly mektep» jobasyna qaı­ta oralsaq, muny iske asyrýǵa bıýdjetten tıesili qarajat, dálirek aıtqanda, 2,6 trln teńge qarastyrylǵan. Osynsha qarjyǵa 740 myń oqýshy orny bar 369 mektep salý mindettelgen. Endi belgilengen mejege jetý barysy qalaı?

Gazetimizdiń 2024 jylǵy 5 qazan­daǵy sanynda ja­rııa­lanǵan Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaevtyń «Ult kel­beti – ustaz. Bes jyldyń bere­keli belesteri» atty maqalasynda: «Jaı­ly mektep» ulttyq mega jobasy aıasynda 461 myń oqýshyǵa arnalǵan 217 mektep qurylysy júrip jatyr. Bul óz kezeginde elimizdegi úsh aýysymdy jáne oqýshy ornyna tapshylyǵy bar mektepterdiń máselesin túbegeıli sheshýge baǵyttalyp otyr. Jemqorlardan tárkilengen qarjydan qurylǵan In­f­ra­­­qurylymdy qoldaý qory esebinen ­94 000 oqýshy ornyna arnalǵan 83 mek­­tep paıdalanýǵa berildi. Jyl saıyn ­­300-ge jýyq mektep kúrdeli jóndeýden ­ótedi, al keıingi úsh jyldyń ishinde 3000-an ­asa mektep qaıta jańǵyrtylyp, zamanaýı qural-jabdyqtarmen, robottehnıka, ­IT, STEM pándik kabınettermen jasaqta­lyp, oqýshylardyń qaýipsiz bilim alýyna múmkindik týǵyzyp otyrǵanyn basa atap ótken jón. Memlekettiń júıeli is-sharalarynyń nátıjesinde búgin­niń ózinde elimizde 3000 mektep bir aýy­symda bilim beredi. Degenmen mektepter­diń ınfraqurylymyn retke keltirýde atqa­rylar jumystar áli de barshylyq», delingen.

«Jaıly mektep» jobasyn iske asyrýda birneshe tetik qoldanylady. Bylaı­sha aıtqanda, qurylys jumystary bıýdjet qarajaty, memleket aqshasyn jym­qyrǵandardan tárkilengen qarjy­dan qurylǵan Infraqurylymdy qol­daý qory esebinen jáne ınvestısııa tarta otyryp júrgizilip jatyr. Sonyń ishinde bir tetik memleket-jekemen­shik áriptestigi negizinde 1,2 myń oryn­ǵa mektep salýǵa baǵyttalǵan. Qoǵam­da «Jaıly mektepter jeke bola ma, usta­ǵan­nyń qolynda, tistegenniń aýzyn­da kete me?» degen oılar aıtylyp júr. Mektep salýdyń bul tetigi jobada qa­ras­tyrylǵan 740 myń oryn­nyń 1,2 my­ńyn ǵana quraıdy ári qurylysty memleket pen jeke sektordyń birlesip júrgizýine jaǵdaı jasaıdy. Memleket óz kezeginde Ulttyq bankten bazalyq mólsherlemesi 5 paıyzdan aspaıtyndaı qaryz ben jer telimin, sondaı-aq jalpy joba qunynyń 30 paıyzyn tólep beredi, soǵan ǵımarat boı kótere­di, jumysty baqylaıdy. Al kásipker eńbegi úshin zańǵa sáıkes belgilengen mól­sherde ınvestısııalyq shyǵyndar men shartta kózdelgen basqa da kirister úshin ótemaqy alady. Qysqasy, qos tarapqa da tıimdi. Eń bastysy, jobaǵa jaýapty bas merdiger «Samruk-Kazyna Construction» aksıonerlik qoǵamynyń resmı saıtynda jazylǵandaı, jaıly mektepter jekemenshikte bolmaıdy. Paıdalanýǵa berilgennen keıin ulttyq joba sheńberinde salynǵan barlyq bilim nysany jergilikti atqarýshy organ­dardyń teńgerimine beriledi. Bul – jańa jáne zamanaýı mektepterde bilim alý tegin ári qoljetimdi bolady degen sóz.

Joǵaryda atalǵan mı­nıstr­diń maqa­lasynda respýblıkada 106 úsh aýysym­dy mektep bar ekeni jazylǵan. Al Oqý-aǵartý mınıstrliginiń ótken aptadaǵy deregine súıensek, 2024 jyldyń qory­tyndysynda elimizde 373 myń oqýshy ornyna arnalǵan 257 mekteptiń qurylysy aıaqtaldy, bul úsh aýysymdy 42 mekteptiń máselesin sheshýge múmkindik berdi. Demek bizde áli 64 oqý oshaǵy úsh aýysymda jumys istep tur. jaily-mektep.kz resmı saıtynyń deregine qaraǵanda, 31.12.2024 jaǵdaı̆ boı̆ynsha 2023–2024 jyldary salynatyn 218 jaıly mekteptiń 106-sy paıdalanýǵa berildi, 112-si kezek kúttirip tur.

Sóz basynda aıtylǵandaı, 369 mektep 2026 jylǵa deıin salynyp bitýge tıis. Osynyń bárin qosqanda úsh aýysymdy mektep máselesi joıylar dep úmittenemiz. Senimmen aıta almaı otyr­ǵanymyzdyń sebebi – tabıǵı ósim. Eli­mizde jyl saıyn orta eseppen 400 myń bala mektepke barady. Halyqtyń ishki kóshi-qony taǵy bar, ásirese jas otbasylar aýyldan qalaǵa údere kóship jatyr. Bul da óz kezeginde qalalardaǵy, ásirese megapolısterdegi oqýshy ornyna degen suranysty eselep arttyra beredi. Jan-jaqty jaǵdaıdy eskersek, «Jaıly mektep» jobasyna ıek artý máseleni túpkilikti sheshpeýi de, tipti eski de jańa astanalardaǵy oqý oshaqtarynyń kerisinshe qaıtadan úsh aýysymda oqytýǵa kóshýine ıtermeleýi múmkin.

Prezı­dent aıtqan sheshimniń ekinshi nusqasyn tıim­di iske asyrý da laıyqty kóńil bó­lý­di, júıeli jumysty qajet etedi. Bul – jeke­menshik mektepterdiń qurylysyn da qarastyrý tetigi. Iá, elimizde jeke mektepter jelisin kóbeı­tý oqýshy ornynyń tapshylyǵyn joıýǵa septesedi. Este bolsa, osydan on shaq­ty jyl buryn balabaqshalarda oryn múldem qat edi, «Balapan» baǵdarla­masy­men memleket-jekemenshik áriptes­tigi aıasynda jeke balabaqshalar sany jyldam kóbeıip, nátıjesinde 3–6 jastaǵy balalar mektepke deıingi uıymmen 100 pa­ıyz qamtylǵan. Endi osy tájirıbe orta bilimdegi ınfraqurylym jaǵdaıyn jaqsartýǵa qoldanylmaq.

Alaıda jeke mektepter sharýasy da shashetekten. Bulaı deýimizge ne túrtki bolǵanyn gazetimizdiń bıylǵy 25 qańtardaǵy sanynda jaryq kórgen «Jeke mektep: múmkindigi men máselesi» atty maqalamyzdy oqyǵan jurt túsiner. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2024 jyldyń qyrkúıegindegi Joldaýynda málimdegendeı, memleket jekemenshik mektepterge kepildi tólemder úshin qyrýar qarajat bóledi. Biraq jeke bilim uıalary úkimetten bó­linetin qarjyny tym keshiktirip alady. Mundaı jaǵdaı túptep kelgende sapany tómendetedi. Sol sebepti de bolar, Prezıdent keıingi Joldaýynda: «Jeke mektepterdiń jumysyn jaqsartý sharalaryn qolǵa alǵan jón», degen. Dál osy tapsyrmany oryndaý aýqymdy ári keshendi jumysty talap etetini anyq.

Maqalamyzdyń basynda taqyryp­qa arqaý bolǵan másele qalaı, qashan sheshiledi dedik. Qalaı júıelenip jatqanyn baıandadyq, qashan ekenin memlekettiń josparyna qaraı boljamyn jazdyq, dese de naqty ýaqytyn biz de dóp basyp aıta almadyq. Munyń sebebin joǵaryda saraladyq, al dál jaýabyn úkimet berer. Bárinen mańyzdysy – halyqqa ispen jaýap berý.