Bitimgerler qansha ótemaqy alady?
Otyrysta aldymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine básekelestik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynyń qorytyndy ázirleýi jóninde Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanovtyń baıandamasy tyńdaldy. Onyń aıtýynsha, qujat monopolııalyq naryqtaǵy baǵalarǵa jáne ekonomıkalyq shoǵyrlanýda baqylaýdy kúsheıtýdi, taýar naryǵyn tergep-tekserý men taldaýdyń tıimdiligin arttyrýdy kózdeıdi.
Keıin jalpy otyrysqa ózara uqsas «Birikken Ulttar Uıymynyń bólýdi baqylaý jónindegi kúshterine (UNDOF) resýrs usynatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Birikken Ulttar Uıymy arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandýmdy ratıfıkasııalaý týraly» jáne «2024 jylǵy 14 aqpandaǵy Birikken Ulttar Uıymynyń bólýdi baqylaý jónindegi kúshterine (UNDOF) resýrs usynatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Birikken Ulttar Uıymy arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandýmǵa hattar almasý nysanyndaǵy kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy kelip tústi.
Eki qujat tóńireginde Qorǵanys mınıstriniń tárbıe jáne ıdeologııalyq jumystar jónindegi orynbasary Shaıh-Hasan Jazyqbaev baıandama jasady. Halyqaralyq sharttar ótken jyldyń 19 qańtaryndaǵy «Birikken Ulttar Uıymynyń mıssııalaryna qatysý úshin Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri bitimgershilik kontıngentin jiberý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysy týraly» Parlament qaýlysyn iske asyrý úshin qol qoıylǵan.
– Mıssııaǵa qatysý úshin qazaqstandyq personaldy jáne múlikti usynýdyń ákimshilik, logıstıkalyq jáne qarjylyq sharttardy belgileıtin negizgi memorandýmǵa 2024 jylǵy 14 aqpanda qol qoıyldy. Qujat bitimgershilik operasııalarǵa óz kúshterin beretin barlyq el úshin standartty. Byltyr naýryzdan beri 139 áskerı qyzmetshiler men 26 áskerı tehnıkadan turatyn ulttyq kontıngent Golan bıiktigindegi bitimgershilik mıssııaǵa qatysty. Golan bıiktigindegi mıssııanyń maqsaty – Izraıl men Sırııa arasyndaǵy tatýlyqty qoldaý, sondaı-aq Izraıl men Sırııa áskerleriniń bólinýin baqylaý men qadaǵalaý. BUU Qazaqstannyń atalǵan mıssııaǵa qatysqany úshin jylyna shamamen 5 mln dollar tólem jasaıdy. Onyń ishinde shamamen 2,4 mln dollary jeke quram tólemi, qalǵan 2,6 mln dollary tehnıka, qarý-jaraq pen múlikti jalǵa alýǵa baǵyttalǵan, – dedi Sh.Jazyqbaev.
Iаǵnı ár bitimger áskerı qyzmetshige aıyna 1 448 dollar bolatyn mólsherleme bekitilgen. «Qazaqstan Respýblıkasynyń bitimgershilik qyzmeti týraly» zańǵa sáıkes memlekettiń bitimgershilik operasııaǵa shyǵynyn óteý tártibinde BUU bólinetin qarajat respýblıkalyq bıýdjet kirisine túsedi. BUU-men qarjylyq máselelerdi retteý maqsatynda memorandýmǵa qosymsha kelisim jasaldy. Jobany BUU hatshylyǵymen kelisý 9 aı ýaqytty alyp, ótken jyldyń sońynda ǵana qol qoıylǵan.
Sondaı-aq spıker BUU-dan túsetin tólemdi ekige bólinetinin jetkizdi. Bir bóligi áskerı qyzmetshige jalaqy retinde tólense, al múlik, tehnıkaǵa túsetin qarjy memlekettik bıýdjetke túsedi.
– Qaralyp jatqan halyqaralyq sharttar halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynan ózgeshe qaǵıdalardy belgileıdi. Sondyqtan olar ratıfıkasııalanýǵa jatady. BUU-nyń bitimgershilik mıssııalaryna qatysý arqyly halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa elimizdiń qosatyn úlesi memleketimizdiń bedelin arttyrady, – dedi mınıstrdiń orynbasary.
Otyrysta depýtattardy Taıaý Shyǵystaǵy sońǵy oqıǵalar men Golan bıigindegi jaǵdaıǵa baılanysty Qazaqstan bitimgerleriniń qaýipsizdigi alańdatty. Sonymen qatar elimizdiń áskerıleri jaralanǵan jaǵdaıda ótemaqy berý múmkindigi týraly surady. Sh.Jazyqbaev ótken jyldyń aıaǵynda bolǵan shıelenis kezinde Qazaqstannyń bitimgerlik rotasy qaqtyǵysty toqtatýǵa qatysty is-sharalarǵa jumyldyrylmaǵanyn aıtty.
– Memorandým aıasynda tek bitimgerlik mıssııa boıynsha azamattyq personaldy Damask qalasyna evakýsııamen aınalysty. Sondaı-aq basqa elderdiń bitimgerlerin bazaǵa kóshirýge qatysty. О́temaqyǵa toqtalsaq, elimizdiń zańdarymen bekitilgen talap boıynsha árbir top múgedektigine 6-dan 30 aılyq tólemaqyǵa deıin belgilengen. Qaza tapqan jaǵdaıda 60 aılyq mólsherde tólenedi. Al BUU jaǵynan 77 myń dollarǵa deıin tólemaqy bekitilgen, – dedi ol.
Talqylaý aıaqtalǵan soń, qatysýshylar zań jobalaryna daýys berip, nátıjesinde úsh qujat qabyldandy.
TMD jemqorlyqqa qarsy birlesip kúresedi
Májilis Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldaǵy yntymaqtastyǵy týraly kelisimdi ratıfıkasııalady. Kelisimge 2022 jyly 14 qazanda Qazaqstan, Armenııa, Belarýs, Qyrǵyzstan, Reseı Federasııasy, Tájikstan men О́zbekstan elderi Astanada qol qoıǵan edi. Maqsat – sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasyndaǵy ulttyq kúsh-jiger men yntymaqtastyqtyń tıimdiligin arttyrý.
– Qujatta sybaılas jemqorlyq qylmystary men quqyqbuzýshylyqtar sanynyń odan ári ósý qaterin eńserý úshin kúsh-jigerdi biriktirý, aqparat almasýdy qamtamasyz etý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy aǵartý salasyndaǵy ózara is-qımyldy damytý kózdelgen. Kelisimde sybaılas jemqorlyqtan túsken kiristerdi izdestirý men qaıtarý, sybaılas jemqorlyq qylmysyn jasaǵan adamdardy izdestirý, ustaý jáne ustap berý boıynsha negizgi baǵyttar men nysandar aıqyndalǵan. Buǵan qosa arnaýly operasııalar júrgizý, jedel-profılaktıkalyq is-sharalar qarastyrylady, – dedi Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń birinshi orynbasary Ulan Sarqulov.
Zań jobasy aıasynda qosymsha baıandama jasaǵan Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi Erbolat Saýryqov kelisimde ózge de yntymaqtastyq sharalary eskerilgenin aıtty. Sondaı-aq ol qujat jumys tobynyń otyrystarynda jan-jaqty qaralyp, Májilistiń barlyq turaqty komıtetteri oń qorytyndylaryn bergenin jetkizdi. Nátıjesinde, qatysyp otyrǵan 96 depýtattyń 95-i qoldap, qujat Parlament Senatyna joldanatyn boldy.
Memleket qarajatyn tıimdi paıdalaný kerek
Kún tártibindegi máseleler retimen qaralǵan soń Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov kezekti depýtattyq saýaldarǵa jaýap berdi. Alǵash bolyp sóz alǵan «Amanat» partııasy fraksııasynyń múshesi Erlan Saırov memlekettik qarajatty tapsyrys alýshylardyń qajettilikterine berýdi qysqartýdy usyndy.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke bıýdjet qarajatyn únemdep, tek eń mańyzdy jáne ózekti máselelerdi sheshýge baǵyttaýdy qatań tapsyrǵan edi. Alaıda keıingi jyldary ınfraqurylymdyq jobalar qunynyń negizsiz ósýi aıtarlyqtaı jıilep ketti. Bul úrdis úkimettiń de, óńirlik bılik organdarynyń da júzege asyryp jatqan jobalarynda anyq baıqalady. Jol qurylysy salasynda jobalyq-smetalyq qujattama (PSD) qunynyń artyq kórsetilýi saldarynan shamamen 10 mlrd teńge kóleminde zań buzýshylyqtar anyqtalǵanyn Antıkor habarlady. Mundaı jaǵdaılarda merdigerler baǵany kóterýdi kelisimsharttyń «ózindik mindetti bóligi» retinde qabyldaıdy, al jańa qarjylyq qujattama qaıta qaralyp, quny negizsiz ulǵaıady, – deı kele ol mysal retinde Almaty metrosynyń qurylysy barysynda merdiger «Bazıs-A» kompanııasyna ár joly qosymsha mıllıardtaǵan teńge bólingenimen, jumys kólemi azaıyp jatqanyn aıtty.
– Taǵy bir mysal – Ekibastuzdaǵy úshinshi energobloktyń qurylysy týraly áńgime 30 jyl boıy jalǵasyp keledi. 2012 jyly Ekibastuz GRES-2 jobasy aıasynda qazandy jáne týrboagregatty jasaýǵa 73,9 mlrd teńgeniń kelisimsharty jasalyp, 38 mlrd teńge aldyn ala tólengen edi. Biraq bul jumys áli kúnge deıin aıaqtalǵan joq. Joǵarǵy aýdıtorlyq palatanyń málimeti boıynsha, 2023 jyly gaz qubyry qurylysy jobalarynyń quny 10 mlrd teńgeden asa somada artyq kórsetilgen. Mundaı mysaldar júzdep sanalady jáne olardyń barlyǵy memlekettik qarajatty tıimdi paıdalaný máselesin kóterýge májbúr etip otyr, – dedi Erlan Saırov.
Sondaı-aq depýtat birqatar usynysyn ortaǵa saldy. Aıtýynsha, bıýdjet qarajatyn josparlaý jáne ony naqty maqsattarǵa jumsaý barysyn qatań baqylaýǵa alyp, halyq qarjysynyń tıimdi ári ádil jumsalýyn qamtamasyz etý qajet.
Al depýtat Irına Smırnova Úkimet basshysyna elimizdegi sheteldik agentter týraly zań qabyldaý usynysyn jetkizdi.
– О́tken plenarlyq otyrysta biz elimizdegi USAID qyzmetine qatysty depýtattyq saýal joldadyq. Jaqynda Ilon Mask «Azat Eýropa» jáne «Amerıka daýysy»» radıolaryn jabýdy usyndy. Ol atalǵan buqaralyq aqparat quraldary «eshkimge qyzyq emes» degen. Búginde elimizde 200-ge jýyq úkimettik emes uıymdy shetel qarjylandyrady. Naqtyraq aıtsaq, onyń 70%-yna qarjyny AQSh-tyń quıatyny anyqtalǵan. Bizdiń úkimettik emes uıymdarǵa qarjylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq kómekti kórsetilgen tizimderge kirmeıtin basqa da sheteldik qurylymdar men elshilikter usynady. Qoldaý negizinen BAQ pen sóz bostandyǵy, maqsatty toptardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý, demokratııa men azamattyq qoǵamdy damytý, lıberaldy reformalar, toleranttylyq pen azamattyq belsendilikti arttyrý salasyndaǵy jobalarǵa beriledi, – dedi ol.
Depýtat osyndaı úkimettik emes uıymdardyń mártebesin qaıta qaraýdy jáne saıası múddeleri «medıany qoldaý», «adam quqyqtaryn qorǵaý» degen jeleýmen jumys isteıtin sheteldik donorlardyń jumysyna basa mán berýdi usyndy.
– Álemde mundaı máselege kezikken elderdiń sheteldik agentter týraly zańdardy qabyldaý arqyly qaýipten aınalyp ótkenine, qarsylyq tanytqanyna dálelder bar. Máselen, atalǵan zańdar Izraılde – 2016, Qytaıda – 2017, Aýstralııada – 2018, Ulybrıtanııada – 2023, Fransııada 2024 jyldan bastap jumys istep keledi. AQSh-ta «sheteldik agentterdi tirkeý týraly» zań 1938 jyly qabyldanǵan. Elimizge de osy tájirıbeni negizge alyp, aqparattyq aǵyndaǵy jańalyqtardy baǵalap, salystyra alýy úshin ulttyq zańnamany qurý qajet ekenine senimdimin. Bul rette gýmanıtarlyq jáne ǵylymı uıymdar úshin birqatar erekshelikti belgileý qajet. Bul tásil ulttyq múddeni qorǵaýǵa múmkindik beredi, – dedi depýtat.
Buǵan qosa Májilis depýtattary bilim salasyndaǵy qajetsiz qanatqaqty baǵdarlamalardyń kóp ekenin, «Aýyl amanaty» jobasyna qatysty túıtkilder baryn, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin sýbsıdııalaý jáne memlekettik qoldaý máselelerine qatysty qıyndyqtardy, onlaın alaıaqtyq sekildi máselelerdi kóterip, jaýapty tulǵalarǵa saýal joldady.
