Saıt sózi

Tabıǵı taza, qýaty mol, saýlyǵymyzǵa sebep

otandyq ónim Qazaqstan jurtyn bar qıyndyqtan alyp shyǵady

Sońǵy tórt kúnnen beri gazetimizdiń ınternet jelisindegi oqyrmandary arasynda bir kisiniń aty-jóni óte-móte jıi aıtylyp tur. Ol – Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti, akademık Tóregeldi Sharmanov. Al oǵan jurtshylyqtyń nazaryn osy tusta birden ózine jalt qaratýǵa sebep bolǵan gazetimizdiń 3 aqpan kúngi nómirinde jarııalanǵan «Otandyq ónimniń orny bólek, otandastarym!» dep atalatyn suhbat. Áńgimeni gazet qyzmetkeri Gúlzeınep Sádirqyzy júrgizedi de, akademık qoıylǵan suraqtarǵa naqty jaýap bere otyryp, basty taqyryp etip alynǵan másele jóninde óziniń keń aýqymdy oılary men tujyrymdaryn bildiredi. Búkil sanaly ǵumyryn tamaqtaný máselesine arnap kele jatqan tanymal ǵalym áńgime ıiriminde kókeıkesti jaıtty barynsha senimdi tilmen shegine jetkize baıandap beredi. Sondyǵynan bolar, ol oqyrmannyń da nazaryn birden ózine aýdarypty. Muny materıal sońyna kelip tirkelip jatqan kommentterdiń ózi anyq baıqatady. Akademıktiń alǵaýsyz kóńilden aıtqan alqaly oılaryna alǵashqy lekte pikir bildirgender qatarynda Atyraý, Soltústik Qazaqstan, Jam­byl, Qostanaı, Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda turatyn oqyr­mandarymyz kóp. Sondyqtan alǵashqy sholýdyń aıdynyn sol pikir qosýshylarǵa usyndyq. Erbolat О́mirbaev (Atyraý oblysy): – Iá, otandyq ónimniń orny bólek. Akademık Tóregeldi Shar­manov aǵamyz óte oryndy má­seleni kóterip otyr. Shetelden ákelinetin sút jáne sút ónimderi uzaq saq­talǵanyna qýanyp, sony alýshy edik. Al shyn máninde ózge elden ákelingen sút ónimderiniń qura­mynda súttiń tabıǵı qa­sıeti joıylyp ketedi eken. Sony búgin bildik. Ádette ıogýrt, aıran, qaımaq sekildi sút, shujyq, pashtet sııaq­ty et ónimderin tańdaǵanda, áýeli olardyń saqtalý mer­ziminiń uzaqtyǵyna qaraısyń ǵoı. Sebebi, uzaq saqtalatyn ónimniń sapasy jaqsy degen túsinik qalyptasqan. Endi sol túsinikti túp-tamyrymen buzýymyz kerek. Kerisinshe, onyń zalaly jetkilikti eken. Endeshe, shetel óniminiń ornyna ózimizdiń otandyq ónimniń sapasyn keńinen nasıhattap, halyqtyń kóbirek tutynýyna uıytqy bolýǵa árqaı­sy­myz atsalysaıyq. Tóregeldi aǵamyz aıtqandaı, otandyq ónimniń sapasy udaıy baqylaýda, ózimizde jasalǵan ónimniń dámi de ózgeshe bolady Qanat (Atyraý qalasy): – «Egemenniń» beldi jýrna­lısiniń ataqty ǵalym aǵamyzben suhbatynda durys tamaqtanýdyń qyr-syry egjeı-tegjeıli tal­danǵan eken. Shynynda da, Batysqa elikteı berýdiń esh qajeti joq. Qazaqı tamaqtanýdyń yqylym zamannan qalyptasqan dástúri bar. Jal­ǵyz akademıkti shyryldata bergenshe, jergilikti jerlerde bólimshelerin qu­ryp, adamdardy tamaqtaný mádenıetine úıretken abzal bolar edi. Boranbaı Ǵalıev (Atyraý qala­sy): – «Egemen» eldi eleńdetetin kóptegen saýaldarǵa aǵamyzdan suhbat alý arqyly dóp jaýap bergen eken. О́te salmaqty, dáleldi jáne shuraıly tilmen jazylypty. Demalmastan oqyp shyqtym. Aǵashqa der kezinde sý quımasań, mashınańnyń ýaqtyly maıyn almastyryp, kútim jasamasań, aǵash sýalyp, tehnıka paıdaǵa aspaıtyn qoqys temirge aınalady. Adam da sol sııaqty, ýaqytynda, tabı­ǵı taǵam­darmen tamaqtanbasań, kún­der­diń kúninde densaýlyǵyń syr beredi.Durys jazylǵan, otandyq ónim óndirýshilerdi qoldaý kerek! Sózim­niń sońynda osy baǵyttan taımaı, paıdaly maqala, suhbattardy jıi berip tursańyz eken. Birtýar, daraboz aǵamyz aman júrsin! Gúlzeınep qaryndasyma shyǵar­mashylyq shabyt tileımin. Mútállap (Petropavl qa­lasy): – Atamyz qazaq «aýrý – astan» dep bekerge aıtpaǵan. Únemi aǵarǵan iship, jylqy etin jep, densaýlyǵyn kútip qara­ǵan. Stýdent jastardy qatty aıaımyn. Jartylaı daıyndalǵan tabıǵı emes neshe túrli pıssa-mıssalardy jep, kúneltedi. Shetterinen áljýaz. Áskerge almaıdy. Bulardan Otan qorǵamaq túgili, jibi túzý azamat ta shyqpaıdy. Osyndaı tanymdyq maqalalardyń jıi berilgeni jón. Eskendir (Soltústik Qazaq­stan oblysy): – Tókeńdi erteden bilemin, dámdes bolǵanbyz. Elimizdiń qadir­mendi aqsaqaly ózekti taqyrypty keńinen qozǵaǵan eken. Jylqy eti, qymyz degennen shyǵady, osy sala óńirlerde damı almaı ke­ledi. Bizde Naǵashybaı Barly­baev degen azamat bar. Júz bıe ustap, shıpaly sýsyn daıyndaıdy. О́z tirligimen qazaqtyń ulttyq dás­túrin órkendetip keledi. Osyndaı kásip­kerlerge jan-jaqty qoldaý jasaý kerek. Jambyl Tasemenov, grek-rım kúre­sinen KSRO sport she­beri, Odaq­tyń qola júldegeri (Petropavl qalasy):         – Qalamy júırik qaryndasymyz Gúlzeıneptiń akademık aǵamyzben «Otan­dyq ónimniń orny bólek, otandastar!» atty suhbatyn saıttan oqyp, jastyq shaǵym, ákemizdiń tárbıesi esime tústi. Maǵan ol únemi «kúshti, shymyr bolasyń» dep, jyl­qynyń qazysyn, qoıdyń quıryǵyn jut­qyzatyn. Odan jaman bolyp ósken joqpyz. Ásirese, kúrespen aınalysyp júr­gende, jylqy eti men qymyzdyń talaı «rahatyn» kórdim. Keıin jas balýandardy jattyqtyrǵanda osy dástúrdi ustandym. Jurtqa úlken oı salatyn jarııalanym eken! Joldybaı: – Qazaq Sharmanovtaı aqsaqal­dyń aqylyn tyńdaýy kerek. Rınat: – Osyndaı aqyl-keńes beretin aǵalar bir zamanda ult úshin týady. Esbol: – Maqala jaqsy shyqqan eken. Murat Kóptileýov (Atyraý oblysy): – Baıaǵynyń danagóı qarııalary búgingideı qalbyrǵa quıylǵan, pas­ter­lengen sút ishken emes, keri­sinshe, túıe­niń shubatyn, bıeniń qymyzyn qoldan ashytyp, tabıǵı sút iship, qazy-qarta, jal-jaıa jep ótken. Tabıǵı qunary mol aıran ishti, qaımaqqa nan batyryp, talqan shylap jedi. Sol qarııalardyń eshqaısysy aýyrǵan joq, kerisinshe, 100 jasqa deıin ómir súrdi. Al qazir she? Buryn: «Qalanyń turǵyndary qańyltyr qalbyrdaǵy sútti iship, jyltyr qaǵazǵa oralǵan shujyq jeıdi», dep tańdanýshy edik, endi solardyń ishken taǵamynyń bári aýyldarǵa da jetip jatyr. Sheteldik taǵamdardyń syrtyndaǵy jazýyna qarasań, Qudaı-aý, bir jyl boıyna shydaıdy eken. «Bul neǵylǵan batpanquıryq» deýshi edim, Tóre­geldi aǵamyzdyń Gúlzeınep Sádir­qyzyna aıtqanyndaı, shetel taǵam­darynyń quramynda tabıǵı qasıeti joq eken! Mundaı taǵamdy ishtiń ne, ishpediń ne, asqazanǵa jaqpaıtyn, aǵzaǵa qunary sińbeıtin bolǵan soń, báribir-aý. Eldiń kózqarasyn otandyq sapaly ónimdi paıdalanýǵa burý úshin shetten keletin ımporttyq azyq-túliktiń keı túrlerine shekteý jasaý qajet shyǵar. О́ıtkeni, biz aldymen memlekettiń basty baılyǵy – adamnyń saýlyǵyn oılaýymyz, ekinshiden, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý arqyly otandyq ónimniń jappaı satylymǵa shyǵýyna qoldaý bildirýimiz kerek. Muny, árıne, Úkimet músheleri oılap-aq otyrǵan shyǵar. Degenmen, muny «Egemen Qazaqstan» gazetiniń memlekettik másele retinde kóter­genine tıisti mınıstrlikter, Úkimet basshylary kóńil aýdarýy qajet-aq. Onyń ústine Tóregeldi Shar­manovtaı bilgir akademık aǵamyz azyq-túlik qaýipsizdigi tek otandyq ónim arqyly qor­ǵalady, adamnyń saý­lyǵyn saqtaý úshin shetel­dikinen góri saqtalý mer­zimi azdaý otandyq ón­diriste shy­ǵarylǵan óz taǵam­dary­myzdy tu­tyný qajet, dep bekerden beker shyryl­damaıdy ǵoı. Bári de eldiń ke­leshegi, hal­qy­myzdyń saýlyǵy úshin aıtylyp otyr. Aınagúl (Atyraý qalasy):   – Qazaqtyń danalary qymyz ben shu­battyń, qazy men qar­tanyń, jal men jaıanyń qadirin bilgen. Tóregeldi aǵamyz da bıe sútiniń paıdasy týraly jaqsy aıtypty. О́zimdiki degen ógiz kúshke salyp, otandyq taǵammen tamaq­tanaıyq. Sizdiń qazaqstandyq taǵam­dy qoldaǵanyńyz – táýelsiz Qazaq­standy qoldaǵanyńyz! Bolatbek: – Shynynda sheteldiń ónim­deriniń qýaty joq. Syrty ádemi bolǵanymen, ishindegisiniń mańyzy az. Qazaqtyń qoldan jasalǵan taǵamdaryna eshteńe jetpeıdi. Aıran, súti, qurt, irimshigi qandaı tátti qazaqtyń. Osy má­sele jaqsy ári dáleldi aıtylypty. Bul máse­leni kez kelgen adam aıtýy múmkin. biraq, belgili ǵalym, osy sa­lanyń bilgir mamany aıtqany senimdi shyqqan. Jumaseıit: – Tórt aıaqtyda tekti mal, sýdyń tunyǵyn iship, shóptiń asylyn terip jeıtinin eskersek, shetel ǵalymdarynyń qymyzdy attaı qalap alýynda úlken mán jatyr. Sodan bolar, biz aýzymyz ashy­lyp, eki-úsh kese qymyz ishke­nimizdi qanaǵat tutyp júrgende sheteldikter qymyz óndirisin tere­ńirek zerttep, paıdasyn álemge tanytýǵa birjolata bel sheship kiri­sip te ketti. Berik Nurbaı: – Shynynda, Tóregeldi aǵamyz aıtpaqshy, qymyz qaınatylmaıdy. Onyń ereksheligi osynda. Dárý­menderi boıynda qalady. Biraq, qymyz óndirýdiń qııameti kóp qoı. Bilegine shelek asyp, bıe saýyp júrgen jurt muny jaqsy biledi. Kúni­ne bes-alty márte bıe saýýdan bólek, kıikotymen kúbini ystap, qymyzdy babyna keltirýdiń de jumysy kóp. Ony biletin adam jasamasa, kez kelgenniń qolynan kele bermeıdi. Kıikotyn tu­tatyp, kúbini soǵan tóńkere salǵannan sapaly qymyz shyqpaıdy. Bilgen adamǵa bul da bir ǵylym. Sodan keıin ǵoı, qazirgilerdiń qymyz óndirýge degen kejegesi keıin tartyp turady. Áıtpese, qymyz eń sapaly, paıdaly sýsyn. Sozaqbaı: – Belgili jazýshy Asqar Súleı­me­nov: «Osy basqa ha­lyq qaıdan jaralsyn, meıli, maımyldan bolsyn, sha­taǵym joq. Dál biz­diń qa­zaq jyl­­qydan, tul­pardan týǵan», dep aıt­qan eken. Jazýshy sóziniń jany bar. Qazaq – jylqy minezdi, rýhy bıik, er halyq. Tóregeldi Sharmanovtaı jylqynyń, qymyz­dyń qadirin bilsek qoı, shirkin. Amangeldi (Taraz qalasy):   – Bizdiń qazaq ta­maqqa kóp mán ber­meıdi ǵoı. Toıyp tamaq jese, boldy. Aýrý – astan degen. Sońynda yńqyldap aýy­ryp qalǵanyn da bilmeı qalady. Menińshe, osy maqalany ár qazaq oqyp, qorytyndy shyǵaryp, oı túıýi qajet dep oılaımyn. Osyndaı paıdaly maqalalar kóbeıe bersin. Mádı (Jambyl oblysy, Shý qalasy): – Men oılaımyn, ár ult asqa­zanynyń óz ereksheligi bar. Ol sol ulttyń ulttyq taǵamdaryna da baılanysty. Iаǵnı, qazaqtyń asqazany bólek. Basqa-basqa, osy maqalada jazylǵandaı, tamaqtaný máselesine óte qatań qaraýymyz kerek. Shetelde andaı eken, myndaı eken dep júrgende, qazaq baıǵus asqazanyn buzyp alady. Arystanbek (Atyraý oblysy, Qulsary qalasy): – Qazaqtyń jylqy minezdiligi ras qoı, sol sekildi taǵamdy da talǵap jeı­di. О́zgeler sekildi anany, mynany buı­yrǵan as dep jeı bermeıdi. Qymyzdy da birneshe túrge bólip daıyndap, onyń tabıǵı dárýmen ekenin baıaǵyda bol­jaǵan. Jylqynyń qymyzy men qazy-qartasyn jep ósken qazaqtyń den­saý­lyǵy myqty bolypty, qazir ǵoı, ásirese, qala qazaqtarynyń polý­fabrıkat taǵamdardy tutyna bastaǵany. Endi densaýlyqty oılaıtyn, qunarly, tabıǵı dárýmenge toly taǵamdardy tu­tynýǵa balany jas­tan tárbıeleý qajet. Tóregeldi aǵamyzdyń janaıqaıynan osyny uǵynyp otyrmyn. Saǵyn Birmanov (Aqtóbe qalasy): –  Akademık Tóregeldi Shar­manov aǵamyz eldiktiń máselesin kó­te­rip otyr. Maqala óte jaqsy. Qa­zaq­tyń ulttyq taǵamdarynyń juǵymdylyǵy, dámdiligi ata-babamyzdan beri qaraı belgili ǵoı. Biz otandyq ónimderimizdi áli de baǵalaı almaı júrmiz. Jylqy etiniń, tarynyń dárýmendigin bile tura, áli de tutynýymyz sırek. Osyndaı halyqtyń kózin ashatyn materıaldar jarııalaý arqyly ulttyq taǵamdarymyzdyń básin arttyryp, nasıhattaý kerek. Bul baǵytta Tó­re­geldi Sharmanov aǵamyzdyń bergen suhbaty árqaı­sy­myzǵa al­tyn arqaý bolady dep oılaımyn. Ulttyq taǵam­darymyzǵa ta­laı­lar tamsanyp júrgenin esten shyǵar­maı, ony nasıhattaý men dáripteýge árkimniń de atsalysqany jón. Nurbaıan (Atyraý oblysy): – Bul másele qazir ótkir tur. Bul qazaqstandyqtardy ǵana emes, barsha álemdi tolǵandyryp otyrǵany baıqalady. Biraq álem halqynyń bári birdeı qazaq sekildi qymyz ben shubattyń qadirine jetken emes. Sońǵy kezde bizdiń elimizden Germanııaǵa kóship barǵan nemister ǵana qymyzdyń qunarlylyǵyn nemis jurtyna nasıhattaı bas­tady. Demek, álem qymyzdyń qadirin biletin bolady. Tóregeldi Sharmanov aǵamyzdyń taǵamtaný isine qosqan úlesi aıryq­sha, durys tamaqtaný qajettigin udaıy kóterip keledi. Bul joly da qunarly taǵam­dardyń tek Qazaq­standa ǵana óndiriletinin aıtyp otyr. Iаǵnı, bul másele áli ornyq­ty she­shimin tappady degen sóz. Endi akademık aǵamyzdyń osynaý qundy pikirlerin ár oblystyń, ár aýdannyń, qala berdi elimizde shyǵatyn barsha qazaq gazetteri, orysshaǵa aýdarylyp, orystildi gazetteri kóshirip bassa, nur ústine nur bolar edi. Sonda elimizdiń barsha azamattary – úlkeni de, kishisi de tegis qulaqtanady. Násipqalı Qaıyrqomov (Ba­tys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany): – Men Aqjaıyq aýdany  Alǵabas aýyldyq okrýgindegi «Nur­tilek» sharýa qojalyǵynyń jetek­shisi bolyp isteımin. Jasym 75-te. Esimi shartarapqa belgili Tókeń – Tóregeldi Sharmanov «Egemenniń» betinde kezekti ret úlken máseleni qazaqtyń qaperine saldy. Onymen suhbatty otbasymdy jınap, ózim de daýystap oqydym, ul-kelinime de qaıtalap oqyttym. Meni myna jaıt qınaıdy: aýlasyndaǵy malynan súti bola tura, úıinde otan­dyq astyǵy bola tura, oblys orta­lyǵyna shaýyp, shetelderden keletin sondaı taǵamdardy alatyndar kóp-aq. О́ıtkeni, «qonaq shaqyryp jatyrmyz» deıdi. Sóıtip, shetelden alǵan sút ónimderinen jasalǵan nemese solardan kelgen pırog, tortty tasıdy. Osyǵan tipti renjımin. О́zimizden múmkindik bolmasa eken-aý, sútten, unnan neshe alýan tamaqty óz úıimde daıyn­daýǵa bolmaı ma? О́zimizde et degen jetedi, al neshe aıdan beri qatyp turǵan taýyqtyń buttary neme­nege kerek? Bul másele óz al­dyna, sheteldiń arzandarynyń zııany jetip jatyr. Muny Tókeń taıǵa tańba basqandaı áńgimelep berdi. Oılanaıyq, aǵaıyn! Raýshan Tuıaqova (Oral qalasy):– О́te jaqsy jáne oryndy máse­le! Rahmet, Tóregeldi aǵa, osyndaı maqalańyz úshin. О́zimizdiń otan­dyq tabıǵı ónimimizge ne jetsin. Mysaly, otandyq tabıǵı shıpaly da paıdaly qymyz, shubat ónimderin nege jarnamalamasqa teledıdar jáne basqa da aqparat kózderinen? Sebebi, ósip kele jatqan urpaq tek shetelderden kelgen sýsyndardy kóredi jáne ol durys dep oılaıdy. Bul – memlekettik másele, son­dyqtan memleketimiz otandyq tabıǵı ónimge qoldaý kórsetýi qajet dep oılaımyn. Myrzataı (Qostanaı oblysy): – Tóregeldi aǵanyń áńgimesin oqyp shyǵyp, munyń óte durys­tyǵyna tánti boldym. Esime ózimniń anam tústi. Meniń anam 107-ge kelip qaıtys boldy, onda da tumaý tıgizip alyp, sodan bir aıdyń ishinde ketip qaldy. Áıtpese, óte baqýatty edi. Sol kisi qaıtqanda, artynda óziniń qaınatqan on qalta qurty jáne bes-alty qalta irimshigi qaldy. Qa­rap otyrmaıtyn, jaryqtyq, qurt qaınata berýshi edi. Meniń anamnyń qurtyn barlyq balalary, kúıeý balalary, aýyldastarymyz kelip jeýshi edi. Dámi aýyzdan aıyrǵysyz bolatyn. Men bul jerde anam­nyń tabıǵı taza tamaqtyń arqasynda, taza aýanyń ar­qasynda osynsha jas jasaǵanyn aıtqym ke­ledi. Tor­ǵaı dalasynda men 20 jyldaı qoı baqtym, bulaqtyń sýy, taza aýa, taza et qandaı edi. О́mir boıy jyl­qynyń etin jep, qymyzyn ishtik. Lázzat (Qostanaı qalasy): – Akademık Sharmanovpen suh­bat óte ýaqytynda jazylǵan eken. Meniń mamandyǵym feldsher, mektepte qyzmet isteımin. Mekteptiń ashanasynyń as mázirin kúnde jasap otyramyn. Ashanany azyq-túlikpen jalgerler qamtamasyz etedi. Olar muny tender arqyly utyp alady. Sosyn olar qandaı azyq-túlik arzan, sony alyp keledi. Ol ózi jemeıtin bolǵan soń, arzan azyq-túlik turǵanda qymbatyna jolamaıdy. Al otandyq, ekologııalyq birshama taza degen azyq-túliktiń baǵasy da qymbat. Mysaly, sosıs­ka, túıilgen et, taýyq eti degender mysyqtyń tamaǵynan da arzan. Taýyqtyń eti qýyryp jatqanda ezilip jatady. Sonda onyń quramy qandaı dep oılaısyzdar? Byltyr Qostanaı oblysynda 4 ret ýlanýdan shýly jaǵdaı boldy. Onyń ekeýi mektepterde oryn aldy. Solardyń barlyǵy aspazdardyń salaqtyǵynan, kinásinen bolǵan joq. Shyn mánisinde olar taǵamnyń quramynyń kúdiktiliginen bolǵan dep oılaımyn. Sondyqtan, shetelden kelgen etti de, basqasyn da almaý kerek. Mektepte ekologııalyq taza tamaq qashan bolar eken? Ten­der degendi qurtý kerek, jas urpaqty durys tamaqtandyrý úshin memlekettik qamqorlyq bolsa jarar edi. Aıta tús, Tóregeldi aǵa, daýysyń birde bolmasa, birde jeter tıisti qulaqtarǵa. Aıjan (Qostanaı qalasy): – Suhbatty oqyp shyǵyp, av­torǵa rıza boldym. О́reli suhbat qura bilgen. Biraq kóp jerlerde qymyz basqasha bolyp shyǵady. Keıbireýleri, tipti, qymyzdyń ne ekenin bilmeıdi. Bir joly Alma­tydaǵy Narynqol aýdanyna bar­ǵanymda, qymyz dep bergenin iship, kóje ishkendeı kúıde bolǵan­myn. Taýly jerdiń shóbi sýly bolǵandyqtan ba, jylqynyń qy­myzy – kóje, al eti jasyq bolyp keledi eken. Sondyqtan da naǵyz qymyz Torǵaı jerinde jaqsy daıyndalady. Qymyzdyń baby pisý men sapyrýǵa baılanysty. Jıi-jıi pisken qymyzdyń dámi kire beredi. Al pisýi jetpegen qymyz irimtiktenip, sýy bir bólek, tunbasy bir bólek bolyp, buzylyp, sapasyn joıady. Kóbirek pisilse, tipti kúshti degen qymyzdyń ózi jumsap, ishýge súıkimdi bola beredi. Bal tatyǵan barqyt qymyz osyndaı bappen dámdi. Sondyqtan da osyndaı bal tatyǵan qymyzdy ózimiz óndirip, ult saýlyǵyn qolǵa alǵanymyz jaqsy ǵoı. Qazirgi tańda «Coca-cola» áperip balalardyń den­saýlyǵyn ýlaǵansha, qymyzdy jaı ǵana nasıhattaýmen qatar, ony elimiz ulttyq sýsyn etip shyǵarsa jaqsy bolar edi. Altynaı Dosmaǵambetova (Oral qalasy): – Akademık Sharmanovtyń otan­dyq ónimdi respýblıka turǵyn­daryna merzimdi baspasózde nasıhattap kele jatqanyna biraz jyldar ótti. Ásirese, bas gazetimiz – «Egemende» osy taqyryptyń úzdiksiz jarııalanyp júrgeni jalpaq jurtqa belgili. Rasynda da, árkim aǵzanyń tutynýy boıynsha tamaqtanady. Árıne, únemi shekten tys iship-jeý meshkeılikke, semizdikke soqtyrady. Negizi adam qaı jerde ómir súrse jáne sol eldegi ǵasyrlar boıy qalyptasqan óziniń ulttyq mázirindegi azyq-túlikti paıdalanǵany oryndy da qa­lypty. О́ıtkeni, aǵza soǵan oraı qalyp­tasqan jáne atadan balaǵa beriletin tabıǵı daǵdy sondaı. Marjan (Taraz qalasy):– Men myna tanymdyq suhbatty qazaq qoǵamyna óte qajetti materıal dep bilemin. Tamaqtaný tártibin asa meńgere qoımaǵanymyz ras. Sonyń saldarynan bolatyn aýrýlarmen kúndelikti kezdesip jatamyz. Ásirese, jas balalardy durys tamaqtandyrý máselesin únemi nazardan tys qaldyrmaý kerek. О́ıtkeni, olardy osy bastan durys baǵyttap, durys tamaqtanýǵa daǵdylandyrǵanymyz abzal! Tólen Ramazanuly (Qostanaı qalasy): – Maqalada kóterilgen másele ózekti. Suhbat alǵan Gúlzeınep Sádirqyzyna kóp rahmet! Halyq densaýlyǵyn, ulttyń qamy, elimiz­diń táýelsizdiginiń máselesi dep aıt­sam, artyq bolmas. Sebebi, aýrý adamnan Otan qorǵaýshy shyq­paıdy. Tabıǵı azyq-túlikke esh nár­se jetpeıdi. Bul turǵydan Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezı­denti, akademık Tóregeldi Shar­manovtyń sózin tolyq qoldaımyn. Jasulan (Taraz qalasy):– Dál qa­zir álem halqyn soǵys, kek alý, ózgege esesin jibermeý, álsiz­derge kúshtiligin kórsetýden góri, durys tamaqtaný máselesi kóp tolǵandyrǵany jón. О́ıtkeni, Jer turǵyndary qazir ne jep júrgenderin, nemen qorektenip júrgenderin qaperine de almaıdy. Ashtyqtyń, qala berdi, durys tamaqtanbaýdyń saldarynan qanshama adam zardap shegip júr. Soǵyssyz-aq qyrylyp jatyr. Tóre­geldi atamyz Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń keremet málimetterin keltiripti. Máselen, qan aınalymy júıesiniń aýrýlary jáne qant dıabetiniń zardaby memlekettiń ishki jalpy ónimin 7 paıyzǵa deıin azaıtady eken. Al, osy atalǵan qaýip-qateri mol, júrek-qan tamyrlary júıesiniń aýrýlarynan bolatyn ólimdi ıntervensııalyq kardıo­hırýrgııalyq ádister tek 7 paıyz kemitse, adamzat asa mán bermeı júrgen durys tamaqtaný tásilderin qoldaný 24 paıyz azaıtady eken. «Aýyryp em izdegenshe aýyrmaýdyń jolyn tap» degen babalarymyzdyń ósıeti osy jerde ómirsheńdigin dáleldep tur. Gúlfaırýz Túletaeva (Jam­byl oblysy, Asa aýyly): – Tóregeldi aǵanyń barlyq maqala, jazbalaryn túrli basylymdardan kórsem, jibermeı oqıtyn edim. Myna «Egemende» jarııalanǵan suhbattan tamaqtaný týraly tolyqqandy habardar bolyp otyrmyn. О́te jaqsy eken. Nurlygúl S. (Oral qalasy): – Suhbat kóptiń oıynda júrgen máse­lege qozǵaý salyp otyr. «As –adam­nyń arqaýy» degen dana halqymyz urpa­ǵynyń saý-salamat ósýiniń basty kepili adam aǵzasyna paıdaly, qunary mol tabıǵı ónimderde ekenin jaqsy túsingen. Ata-babalarymyzdan qalǵan ulttyq taǵamdarymyzdy kúndelikti dastarqanymyzdyń kórkine aınaldyrý árbir qazaq otbasynyń ózine baılanys­ty.Urpaǵymyzdyń saýlyǵyn oılasaq, ǵasyrlar boıy synnan ótken tórt túligimizdiń ónimin óndirip, ulttyq maq­tanyshymyzǵa aınaldyrý kerek. Shynar (Taraz qalasy): – Búgingi qoǵamdaǵy eń ózekti taqyryp durys tamaqtaný desek, qatelespeımiz. Sebebi, kúnde­likti qarbalas tirshilikte fastfýd ónimderin kóbirek qoldanyp kettik. Elimizde et, sút ónimderi qol­je­timdi bolsa da ony kóp qol­danbaı, sheteldiń syrty jyltyraq qaǵazben qaptalǵan, ishi kúmándi ónimderine qyzyǵyp, sony tutyn­ǵanǵa máz bolamyz. Suhbatta óte oryndy jáne dáleldi nárseler kóterilgen. Muny ár qazaq bilýi tıis! Durys tamaqtanaıyq jáne óz tabıǵatymyzda jasalǵan otandyq tabıǵı ónimderdi tutynaıyq. Deni­mizdiń saý bolýy úshin, urpaǵy­myzdyń saý bolýy úshin.  Daıyndaǵan Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».