Ýran óndirisiniń órkendi jobasy

3 myń tonna ýran óndirdi

«Inkaıdyń» qos birdeı quryl­taıshysy bar, biri «Qazatom­ónerkásip» bolsa (úlesi – 60%), ekinshisi – kanadalyq «Cameco» (40%). Bas-aıaǵy 811 adam 350-500 metrden astam tereńdikte jatqan ýrandy óndirý, óńdeý jáne eksporttaý baǵytynda eńbek etedi. Bizdi árıne, óndiris úderisi, eńbek qaýip­sizdigi, kompanııanyń eksport­tyq múmkindikteri men jumysshylar jaǵdaıy qyzyqtyrdy.

«Inkaıdyń» alǵashqy tehno­logııalyq blogi 2002 jyly naýryzda iske qosyldy. Sodan beri jer astynan 39 myń tonna ýrandy alyp shyǵypty. Birlesken kásiporynnyń bas dırektory Birjan Jylqaıdarovtyń aıtýynsha, kompanııa 2024 jyly 3 myń tonnaǵa jýyq ýran óndirdi. Bıylǵy meje – 3,2 myń tonna. О́ndiris órisin keńeıtip, jumysshylarǵa jan-jaqty jaǵdaı jasaý biz úshin bas­ty mindet deıdi basshy. Kompanııa «Qazatomónerkásip» uıymdastyratyn «Izbasar» baǵdarlamasyna belsendi qatysady. 2021–2024 jyl aralyǵynda 12 jas maman tájirıbeden ótse, sonyń beseýi turaqty jumysqa shaqyrtylǵan. Byltyr 766 qyzmetker oqýǵa qatysyp, biliktilik arttyrǵan.

Tehnologııalyq ádistiń tıimdiligi nede?

Shymqalada kóp aıaldamaı, ertesine negizgi nysandarǵa qaraı attanyp kettik. Tumsyq tiregen tusymyz – Taıqońyr aýyly mańyndaǵy kenish. Munda bir uńǵymadan kúnine 200 kıloǵa deıin ýran shyǵarylady. Uńǵyma sany 2 000-ǵa jýyq. О́ndirý úshin jerasty uńǵymalyq shaımalaý tásili qoldanylady.

«Qazirgi óndirý ádisimiz bizdi kóp shyǵynnan saqtap otyr. О́ıtkeni ýrandy alyp shyǵý úshin úlken qazandyqtar qazbaımyz. Eger tereńdigi 500 metrge deıin baratyn karerlerdi qazyp tastaıtyn bolsaq, bul ýrannyń ózindik qunyna da áser eter edi. Sondyqtan shaımalaý ádisi eń tıimdi, eń ekologııalyq jáne eń arzan nusqa sanalady. Ýran eritindi kúıinde bolady. Barlyq tehnologııalyq úderis jer astynda júrip jatady. Ken gorızontymyz sýǵa tózimdi qabatpen jabdyqtalǵan, onda saz jáne gıps bar. Uńǵymalardy tehnologııalyq baqy­laýshylar búkil úderisti udaıy qada­ǵalaıdy. Qubyrlar men uńǵymalar jer ústinde tur. Iаǵnı ýran qorshaǵan ortamen baılanysqa túspeıdi. Ony joǵaltyp alý, baqylaýdan shyǵaryp alý múmkin emes. Sondyqtan alańdaýǵa negiz joq», deıdi О́ndiris bóliminiń bastyǵy Stepan Tretıakov.

«Inkaı» kenishiniń dırektory Álibek Asaýovtyń aıtýynsha, jer astynan shyǵarylǵan ýran ónimdi eritindilerdi óńdeý sehyna jóneltiledi.

«Ol jerde satyly tehnologııalyq úderister ótedi. Jer astynan shyqqan, mıllıgramm bolyp esepteletin suıyq kúıindegi ýran sol sehta satylaı óńdelip, taýarly dıservant túrinde gramm lıtrge, odan keıin «sary kek» túrinde daıyn ónimge aınalady. Daıyn ónim bolǵan soń kılomen ólshene bas­taıdy. Kenishte táýligine 10 tonnaǵa deıin ýran óndiriledi. Aldaǵy ýaqytta óndiris qýattylyǵyn 20%-ǵa arttyramyz degen josparymyz bar», deıdi Álibek Asaýov.

Uzyndyǵy – 25, eni 15 km bolatyn geotehnologııalyq polıgonnyń ár-ár tusynda uńǵymalar men olardy jal­ǵaı­tyn qubyrlar sozylyp jatyr. О́ndi­rilgen ýran tap sol qubyrlar arqyly zaýytqa tikeleı jetkiziledi. Kásiporynda jyl saıyn 30 mln tekshe metr ýran óńdeledi. Daıyn ónim alyp bóshkelerde saqtalady.

Qaraýyldyqtan sýpervaızerlikke deıin

Geotehnologııalyq polıgonda 100-den astam adam jumys isteıdi. Solardyń biri – Pernebek Daýylbaev. Ol «Inkaı» kásipornyna 2001 jyly qaraýyl bolyp qabyldanǵan. Sodan beri 24 jyl boıy taban aýdarmaı eńbek etip keledi.

«Osy jyldar ishinde biraz baspaldaq­tan óttim. 2002 jyly apparatshy-gıdrometallýrg boldym. Odan keıin po­lı­gondaǵy kompressor bólimine aýy­syp, jerasty óńdeý jumystaryna aralastym. Keıin polıgon masteri degen qyzmetke jiberdi. Keıin qaıta kompressorshylyqqa aýys­tym. Qa­zir­gi qyzmetim – qurylys bóliminiń sý­pervaızeri. Mindetim – jer astynan sorýshy uńǵyma jáne siltimen aıdaý uńǵymalaryndaǵy úderisti baqy­lap, toraptardy jasaý. Jumysym aýyr emes, ózime unaıdy», deıdi bilikti maman.

Jumysshylarǵa jaǵdaı jasalǵan

Kásiporyn basshylarynyń aıtýyn­sha, óndiris ornynda tehnıkalyq qaýipsizdikke erekshe mán beriledi. Beıneanalıtıka júıesi qaýipsizdikti qadaǵalap, oqys oqıǵalardyń aldyn alýǵa jaǵdaı jasaıdy. Ýchaskede ornatylǵan 39 kamera yqtımal táýekelderdiń aldyn alýda taptyrmas kómekshi. Bas dırektor Birjan Jylqaıdarovtyń sózinshe, «Qazatomónerkásipke» qarasty enshiles kompanııalardyń 70%-ǵa jýyǵy osyndaı júıemen jabdyqtalǵan.

Jumysshylar 14 kúnge eseptelgen vahtalyq aýysym tártibimen jumys isteıdi. Olarǵa qajetti barlyq jaǵdaı jasalǵan. Nómiri birinshi rasıonmen tamaq beriledi. Jatyn bólmelerin de óz kózimizben kórdik. Janǵa qajettiniń bári tabylady. Jumystan keıin boı sergitip, sportpen aınalysamyn deýshilerge de múmkindik qarastyrylǵan. Jattyǵý zalynda sport qurylǵylary túgel ornatylypty. Budan bólek, ústel tennısi, bılıard zaly, Play Station bólmesi de bar.

116 adam, 11 myń bóshke

О́ndiris tizbegine qaıta oralar bolsaq, álgi kenishterde ıgerilgen eritindiler endi sol kúıinde zaýytqa jetkiziledi. Ony biz joǵaryda aıtyp óttik. Ári qaraıǵy jumys – kásiporyn ishinde ornalasqan bólimderdiń enshisinde. Iаǵnı ýrandy aıy­rady, óńdeıdi, ony daıyn ónimge aınaldyryp, eksportqa ázirleıdi.

«Jylyna 3 000 tonnadan astam ýran óńdeımiz. Olar 11 myńnan astam bóshkege quıylady. О́ńdeý basqarmasynda 116 adam jumys isteıdi», deıdi Qaıta óńdeý bas­qarmasynyń basshysy Aıbek Aı­dymbekov.

Kil jýrnalıster bir esikke kirip, bir esikten shyǵyp, sapyrylysyp júrmiz. Bárimizdiń kóksegenimiz – erekshe, este qalar derek jınaý. Sol derekti bizge túsinikti etip aıtyp beretin maman tabý. Olar kóp te. Solaı bola tura, óndiristik úderisti shemishkeshe shaǵatyn ondaı mamannan qajetińdi surap alý da ońaı sharýa emes. Sebebi olardyń ózderi úshin asa uǵynyqty sanalatyn sóz-sóılemderi bizdiń sanaǵa biraz salmaq túsiredi. Degenmen qaıta surap, anyq-qanyǵyna kóz jetkizip, jalpy ahýaldy bajaılaǵandaı bolamyz. Sóıtip júrip tapqanymyzdyń biri – zerthanashy Gúlnur Sándibaeva. Ol fızıkalyq-hımııalyq zerthanada uńǵymalardan ákelingen ónim sapasyn tekserip, quramynda ýrannyń bar-joǵyn anyqtaýmen aınalysady. О́ndiris táýlik boıy, toqtaýsyz júretindikten, zerthana esigi de eshqashan jabylmaıdy.

«Uńǵymalardan alynǵan ónim bizge suıyq túrinde jetkiziledi. Zerthanalyq tekseris aıasynda biz ónimniń ýranǵa jatatynyn nemese jatpaıtynyn anyqtaımyz. Polıgon jáne óndiristiń ózinen keletin synamalardy saralap, tolyqqandy taldaý júrgizemiz. Tal­daý nátıjesi shyqqan soń, ony baza­ǵa engizemiz. Keıin ár bólim bazaǵa kirip, qajet aqparatty alyp otyrady. Mindetimiz – ár synamany der ýaqytynda berý. Sondyqtan jumys bir sátke de kidirmeıdi», deıdi Gúlnur Sándibaeva.

Bas dırektordyń óndiris jónindegi orynbasary Anselm Dırakkanyń aıtýyn­sha, radıasııalyq qaýipsizdik tur­­ǵy­­synan alańdaýǵa negiz joq.

«Bir táýekel bolsa, ol – radon gazy. Alaıda zaýytta ony basqarý jaǵy qaras­ty­rylǵan, únemi jumys istep turatyn jeldetý júıesi bar. Radıasııa deńgeıi ólshenedi. Men ony kún saıyn baqylap otyramyn. Sondyqtan radıa­sııa táýekeli óte tómen dep aıta alamyz», deıdi.

Áleýmettik mindettemeniń mańyzy

Jer qoınaýyn paıdalanýǵa arnal­ǵan kelisimsharttyq mindetteme aıasynda kásiporyn jyl saıyn Túrkistan obly­synyń jergilikti atqarýshy organynyń bıýdjetine aýdarym jasaıdy. Byltyr áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa arnap 475,4 mln teńge bóldi. Taıqońyr kenti men Sholaqqorǵan aýyldyq okrýginde kóshelerge jaryqtandyrý júrgizdi. Asfalt tósedi. Balalar jáne sport alańdaryn salyp, aýylǵa Wi-Fi jelisin tartyp berdi.

Byltyr kenish aýmaǵynda 1 700 qara­ǵash otyrǵyzyldy. Aıtpaqshy, biz de sapa­rymyzdy tal egýmen támamdadyq. Kenish­tiń bas ǵımaraty mańyndaǵy alań­qaıda 30 jýrnalıst 30 kóshet ekti. Endi birer jylda bul mańaı da jaıqalyp turar degen úmitpen Astanany betke aldyq.

Astana – Taıqońyr – Astana