Mektep dırektorlary Á.Jylqyaıdarov, T.Ysqaqov (Sarysý aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi), Q.Ilıasov, Sh.Dáýirbaev, T.Áýbakirov, J.Ýyzbaev, B.Bekmaǵanbetov.
Biz sóz etkeli otyrǵan Shahabala Dáýirbaev 1921 jyly Sarysý aýdanynda, Shabaqty ózeniniń boıyndaǵy Jamantas degen shaǵyn aýylda Dáýirbaıdyń shańyraǵynda dúnıege kelgen. Osy jerde sál artqa sheginip, aldymen Shahabalanyń ákesi Dáýirbaı Naýryzbaev jaıynda az-kem derek keltire ketsek.
Kezinde eskishe hat tanyp, saýatyn arttyrǵan Dáýirbaı Talas ózeni alabyndaǵy, Qarataý betkeılerindegi bulaqtardan bastalatyn Aqtoǵaı, Taldybulaq, Shabaqty ózenderiniń boıyndaǵy aýyldardyń balalaryn sol mańdaǵy ózi ashqan alǵashqy bilim uıasyna jınap, shamamen 1928 jylǵa deıin oqytqan eken. Al oǵan jergilikti baılar qarjylaı da, malmen de kómek berip otyrǵan.
Tóńirektegi sholaq belsendilerdiń kesirinen Dáýirbaı Naýryzbaev ókimettiń kózine túsip, qýǵynǵa ushyrapty. Aýyl balalaryn oqytýǵa kirisip, el men jerdi qorǵaýǵa úndegen otanshyldyq, qazaqı rýhta tárbıe bergeni úshin ony organdaǵylar «halyq jaýlarynyń» qataryna qosyp, sońynan sham alyp túsken. Jendetterdiń jolǵa sýyt shyǵyp, ózin alyp ketýge kele jatqanyn Dáýirbaı kún ilgeri bilip qoıyp, irgedegi qyrǵyzǵa qashýǵa májbúr bolypty. О́zimen birge eki balasyn mińgestire ala shyǵyp, atqa syımaǵan ortanshy uly Shahabala aýylda qalyp qoıǵan eken. Keıin asharshylyq qatty qysyp bara jatqan soń ony Dáýirbaıdyń inisi kórshi elge ketken ákesine jetkizipti. Dáýirbaı ol kezde qyrǵyz jerinde aýyl-aýyldy aralap, bala oqytyp, jasyryn janaza shyǵaryp kúneltip júrgen eken. О́zimen ala kelgen eki balasy sııaqty Shahabalany da keıin Jıenbek degen qyrǵyz tanysyna tapsyryp, ózi jol júrip ketedi. Sol sapardan oralmaǵan ákesin sarǵaıa kútken Shahabalany ómir erte eseıtipti...
HH ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtary halqymyzdyń basyna náýbet bolyp kelgen qanquıly kezeń edi ǵoı. Uzaq jyldarǵa sozylǵan ult-azattyq kóterilis, azamat soǵysy, asharshylyq, saıası repressııa syndy ózegimizge balta shapqan qasiretti shaq talaı taǵdyrdyń túbine jetti emes pe? Tutas ulttyń basyna tóngen aýyr kezeń segiz-toǵyz jastaǵy Shahabalany da aıamady. 1929 jyly ákesin kúte-kúte jat jurtta jetimsirep, jyraqta qaldy. Keıin belgili bolǵany, elde qalǵan sheshesi de sol kezdegi ashtyqtan ajal qushqan eken. Qazaq jerinde Goloshekınniń genosıdi oıran salǵan ol kúnde Qyrǵyzdyń da turmysy qaıbir ońdy deısiń. Qıynshylyq qysyp, jaǵdaıy nasharlaǵan Jıenbek te qudaı aıdap ákelgen balany aıdaladaǵy japan túzge jalǵyz qaldyryp, qudaıdyń ózine qaıta tapsyrady. Onsyz da týǵan jerinde taǵdyrdyń tepkisin az kórmegen Shahabala jat jurtta da tiri jetim qalady. Sóıtip eki jyl boıy kóshe kezip júrgen jerinen jurt ony jetimder úıine ótkizgen. Týmysynan zerek bala ınternattaǵy eki synypty úzdik bitirip, tórtinshi synypqa birden sekiredi, ıaǵnı 1932–1935 jyly Qyrǵyz eliniń Pokrovka aýylyndaǵy «Balasary» jetimder úıinde 4 jyldyq mektepti úsh jyldyń ishinde úzdik úlgerimmen oqyp shyǵady. Orta mektepte de synyptan-synypqa ótip, 1937 jyly bes jyldyq bilimmen on bes jasynda ustazdyq jolyn bastaıdy.
Kúndiz ózi oqıdy, al keshkisin ákesimen jasty adamdarǵa qalam ustatyp, qara tanytady, saýatyn ashady. Kóp uzamaı, 1939 jyly alty jyldyq bilimmen Bishkektegi orys tili páninen muǵalim daıarlaıtyn kýrsqa qabyldanyp, ony úzdik oqyp shyǵady. Sóıtip sol jyly-aq ókimettiń joldamasymen Qyrǵyzstannyń Jalal-Abad oblysyna qarasty Ketmentóbe aýdanyndaǵy Jańaryq aýyldyq bastaýysh mektebine jumysqa ornalasyp, kelesi jyly qatarynan eki birdeı mektepte – «Jańajol», «Aral» ujymsharlaryndaǵy bastaýysh bilim ordalarynda orys tili pániniń muǵalimi bolyp eńbek jolyn jalǵastyrady. Al soǵys oty tutanar tusta, 1940 jyly ol Jańajol bastaýysh mektebiniń meńgerýshisi bolyp qyzmeti joǵarylady. Sebebi sol jyly mektep meńgerýshileri áskerge alynyp, keıbiri syrqattanyp, kadr tapshylyǵy týyndapty. Nebári 20 jastaǵy saýatty da bilikti, elgezek er jigittiń maıdanǵa jiberilmeı elde qalǵany da túsinikti. Tylǵa da tirek, aýyldaǵy turmysqa da ıe bolar azamat elde qalý kerek shyǵar. Mektep meńgerýshiligi men ustazdyqty qatar alyp júrgen Shahabala Dáýirbaıuly 1943 jyldyń 22 shildesine deıin «Jańajol» ujymsharynda oqýshylar brıgadasyn basqardy.
Sol kúni ol Jalalabadtaǵy áskerı komıssarıatqa baryp, ózi suranyp, Otan qorǵaý úshin ásker qataryna alyndy. Alǵashynda áskerı ýchılıshede kýrsant boldy, keıin maıdandaǵy atqyshtar polkyna tústi, 1945 jyldyń maýsymyna deıin 156-erekshe konvoı batalonda áskerı mindetin ótedi. Jeńisten keıin de Qarýly kúshter qatarynda áskerı mindetten bólek, keńse qyzmetterin de tııanaqty atqardy. Shahabala Dáýirbaıuly Qarýly kúshter qataryna qajet bolǵan soń, áskerden toǵyz aı keshiktirilip bosatylypty.
Sóıtip, 1946 jyly qysta partııa qataryna kandıdat bolyp qabyldandy. 1947 jyly elge oralyp, «Kommýnar» ujymsharynda muǵalimdik eńbek jolyn qaıta jalǵady. 1950 jyly Shymkenttegi pedınstıtýtqa túsip, 1953 jyldan bastap Sarysý aýdanyndaǵy birqatar mektepte muǵalim, oqý meńgerýshisi, dırektor bolǵan. 1954–1983 jyldar aralyǵynda Aqtoǵaı aýylyndaǵy S.Ordjonıkıdze atyndaǵy mekteptiń dırektory qyzmetin atqaryp, sol jerden 1983 jyly zeınetke shyǵady.
Dese de zeınetke shyqtym eken dep qarap otyrmaı, Shahabala Dáýirbaıuly 1993 jylǵa deıin ustazdyǵyn jalǵastyryp, aýyl mektebinde qazaq tili men qazaq ádebıeti páninen bilim berip kelgen.
Jas urpaqtyń tárbıesine jiti kóńil bólip, mektepke, turmysy tómen otbasylarǵa únemi demeýshilik, qamqorshylyq jasap otyrǵan. Aqtoǵaıdaǵy mekteptiń baqshasyn tal-daraqqa, jemis aǵashyna toltyryp, almanyń túr-túrin ektiripti. Jemisin balalarǵa jınatyp, Jańatas qalasyna saýdalap, túsken qarjyǵa mekteptiń jyrtyǵyn jamap, jóndeý jumystaryna jaratyp otyrǵan.
1993 jyly pedagogıkalyq mansabyn resmı túrde támamdasa da, taǵy eki jyldaı mektepke ara-tura kómek qolyn sozyp turǵan, ıaǵnı dekrettik demalysqa shyǵyp, ıa bolmasa áldebir jaǵdaımen, ne uzaq ýaqyt aýyryp, jumystan qol úzip qalǵan ustazdardyń ornyn joqtatpaı, arasynda oqýshylarǵa sabaǵyn berip kelipti. Kózin kórgender ol kisiniń eńbekqorlyǵymen, adaldyǵyn, adamgershiligimen qasyqtap jınaǵan abyroı-bedeli aýdan asyp, aımaqqa taraǵanyn únemi aıtyp júredi. Bir sózben aıtqanda, Shahabala Dáýirbaevtyń aýyldyń qamy úshin mekteptiń otymen kirip, kúlimen shyǵýǵa janyn aıamaı eńbek etken perzent ekenin uqtyq.
Marapattary da – bir tóbe. Qazaq KSR halyq aǵartý isiniń ozat qyzmetkerinen bastap, pedagogterdiń esil eńbegin elep, yntalandyryp, qanattandyryp turatyn tósbelgi, marapat ataýlynyń ár jyldary talaıyn enshilegen. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy kezinde de, odan keıingi eńbek maıdanynda da keýdesine taqqan orden, medaldary da eldikinen kem emes. 2001 jyly 2 qazanda Shahabala Dáýirbaıulyna jerlesteri «Aqtoǵaı aýylynyń qurmetti azamaty» ataǵyn beripti. Bárinen joǵary turatyny – aýyldastarynyń ustazǵa degen shynaıy alǵysy, aıryqsha qurmeti. «Alash balasy bas qossa, tór – muǵalimdiki» dep, alash qaıratkerleri Shahabaladaı atpal azamatqa qarap aıtsa kerek. Al aýyldas el-jurt ta Shahabala dese jany qalmaı, qolǵa alǵan tirliginiń tóńiregine toptasyp, qashanda qasynan tabylǵan. Aıtpaqshy, Shahabalany kópshilik negizinen atyn atamaı, asqaqtatyp «aǵaı» dep atap ketken eken.
Sarysý aýdanynyń qurmetti azamaty, Taraz qalalyq ardager keńesiniń tóraǵasy Kúlásh Ábdikeshova Shahabala Dáýirbaıulynyń asharshylyq pen soǵystan keıingi azapqa toly aýyrtpalyqpen arpalysa júrip órilgen ómir joly, sanaly ǵumyry keıingi tolqynǵa úlgi de, ónege de bolarlyq aıtýly azamat ekenin rııasyz kóńilmen jetkizdi.
«Ult danalyǵyn jadyna túıip, tereń oıly tulǵalar qatarynan ózine laıyqty oryn tapqan, talaby taýdaı, kókiregi oıaý, óskeleń urpaq úshin úlgi-ónege bolarlyq azamattar ómirden ótse de, sońynda óshpeıtin iz qaldyrady. Sondaı jannyń biri de biregeıi – Sarysý topyraǵynda týyp-ósken, soǵys jáne eńbek ardageri, búkil sanaly ǵumyryn ustazdyqqa arnaǵan, kesek minezdi, bolmysy bólek, eńbegi eren, halyqtyń, aǵaıyn-týǵannyń, dos-jarannyń júreginde jarqyn isterimen saqtalyp qalǵan asyl azamat Shahabala aǵa Dáýirbaev desem, qatelespes edim.
Men Shahabala aǵaımen 1970 jyldan bastap qyzmet babynda aralasa bastadym. Sonda baıqaǵanym Shahabala aǵaı ómirde kórgeni, kókeıge toqyǵany kóp, óte kishpeıil, eńbekshil, meıirimdi, adamgershilik, iskerlik qasıetterimen erekshelenip turýshy edi», deıdi K.Ábdikeshova.
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, eńbek ardageri Aqdilda Dıhanbaı da kezinde ózine sabaq bergen aǵaıymen, Shahabaladaı atpal azamatpen keıinirek áriptes bolǵanyn úlken baqytqa balap, únemi maqtan etip aıtyp júredi. Ol 1982–1983 oqý jylynda S.Ordjonıkıdze atyndaǵy segiz jyldyq mektepke tarıh pániniń muǵalimi bolyp jumysqa turǵan eken.
«Mektep basshysy retinde Shahabala aǵaıymyz kópke úlgi bolarlyq dárejede eńbek etti. Aýyl mektebin otyz jylǵa jýyq basqardy. Mektep aýdandaǵy bilim ordalary arasynda tálim men tárbıe berý sapasy boıynsha únemi aldyńǵy qatardan kórinip júrdi. О́ıtkeni Shahabala aǵaı basshy retinde óte talapshyl, jaýapkershiligi mol, batyr Baýyrjan ósıet etken «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen qaǵıdany qatań ustandy. Tapsyrylǵan isti oryndalǵanǵa deıin tynym tappaı qadaǵalap, aqyl-keńesin aıamaıtyn. Aǵaı jumys aptasynyń qaı kúni, qaı ýaqyty bolsyn mektepten tabylatyn», dep eske aldy eńbek ardageri Aqdilda Dıhanbaı.
О́miriniń 60 jylyn bilim salasyna arnaǵan Shahabala Dáýirbaıulynyń armany aýyl mektebine úsh qabatty jańa ǵımarat turǵyzý bolǵan eken. Táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy toqyraýǵa tap kelgen turalaǵan turmys endi ǵana bastalǵan mektep qurylysyna da soqqy bolyp tıgen. Áıteýir el eńsesin tiktegen 2000 jyldary mektep qurylysy qaıta jandanyp, 2003 jyldyń qara kúzinde esigin elge aıqara ashypty. Onda da Shahabala aǵaıdyń ákimshiliktiń tabaldyryǵyn tozdyryp, aýdan, oblys ákimderine ótinip, aqyr aıaǵy Prezıdentke qaıta-qaıta hat jazýynyń nátıjesinde qurylysqa jan bitken eken. Sol kúnniń kýágerleri jańa mekteptiń lentasy qıylǵan sátte Shahabala aǵaıdyń qatty tolqyp, júregi qars aırylardaı qýanǵanyn kórip, qosyla shattanypty. Bul onyń ustazdyq ǵumyryndaǵy aqtyq armany bolǵan eken.
Shahabala Dáýirbaev 2005 jyly 5 shildede 84 jasynda dúnıe saldy. О́zinen taraǵan urpaǵy búginde máýeli báıterekteı japyraǵyn jaıyp, ósip-ónip otyr. Aıaýly jary Marjankúl áje ekeýi 5 ul, 4 qyz tárbıelegen úlgili otbasy boldy. Olardan órbigen urpaq – joǵary oqý oryndaryn bitirip, biri ınjener, dáriger, biri muǵalim mamandyqtaryn ıgergen elge, halyqqa syıly azamattar.
Aqtoǵaılyqtardyń endigi maqsat-muraty – elge qadirli tulǵanyń esimin máńgi este qaldyrý. Sarysý aýdany Aqtoǵaı aýylyndaǵy orta mektep Shahabala Dáýirbaıulynyń atymen atalsa, naǵyz ádiletti, saýapty is bolar edi degen aqtoǵaılyqtardyń bastamasy rasynda qoldaýǵa turarlyq. Ol mektep – aýylda «Aǵaı» atalyp ketken azamattyń taza eńbegimen, perzenttik peıilimen aıalaǵan altyn uıasy.
