Otandyq ǵalymdardyń oljasy

Sý súzgilerin ázirledi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aǵyndy sýlardy tazartý ınfraqurylymyn jańǵyrtý jáne sý aıdyndarynyń lastaný máselesin sheshý qajettigin birneshe ret atap ótken edi. О́ıtkeni aýyzsý tap­shylyǵy – ózekti másele. Osyǵan oraı S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń ǵalym­dary turmystyq jáne óndiristik maq­sat­ta qoldanatyn ınnovasııalyq otan­dyq ­sý súzgilerin ázirledi. «Sý obektile­rin tazartý úshin kompozısııalyq súzgi materıaldaryn óndirý» jobasy aýyz­sý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttal­ǵan. ShQÝ ǵalymdary bıopolımerler, keramıkalyq jáne kómirtekti materıaldar negizinde grafıt oksıdimen modıfıkasııalanǵan súzgileýshi kom­pozısııalyq sorbentter óndirisin jolǵa qoımaq. Sondaı-aq olardy kartrıdj túrinde qurastyrýdy, korpýsyn daıyndaýdy ýnıversıtet bazasynda júzege asyrady.

Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstrliginiń taratqan aqparatyna súıensek, jaqynda S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ quny 125 000 000 teńge turatyn sý tazartqysh súzgini óndirý úshin L-BW 380 jabdyǵyn satyp aldy. Jańa tehnıka súzgilerge qajetti sapaly korpýstar jasaýǵa múmkindik beredi. Ǵylymı qyzmetkerlerdiń aıtýynsha, ónimdi naryqqa bir jyldyń ishinde shyǵarý josparlanǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda ǵalymdar toby tehnıkalyq bilim alyp, súzgi jasaıtyn jumys ornyn daıyndaýy qajet. Aldaǵy ýaqyt­ta elimizdiń aýyzsý tutynýshylary­na aýyr metaldardan, mıkroorganızm­derden jáne organıkalyq qosylys­tar­dan tazartylǵan sý jetkiziledi. Alǵash­qy otandyq súzgi reseılik balama­lar­ǵa qaraǵanda baǵasy arzanyraq. Al turmystyq súzgi 4-5 aı boıy qyzmet etedi.

Joba jetekshisi, ýnıversıtettiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Tilek Qýanysh­bekov bul týraly: «Eldegi jerústi sý aıdyndarynyń shamamen 70%-y las­tan­ǵan. Bul jaǵdaıdy, ásirese, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystaryn­da­ǵy ónerkásiptik kásiporyndar odan sa­ıyn kúrdelendirip otyr. О́ndiris­tik kózderden shyqqan aǵyndy sýlardyń shamamen 20%-y tazartylmaı, tike­leı sý aıdyndaryna jiberiledi. Biz usyn­ǵan tazartý qurylǵylary arqyly osy máseleni sheshýge bolady», dep túsindirdi.

S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıteti sý resýrstaryn qorǵaý isine aıtarlyqtaı úles qosyp jatyr. Eki jyl buryn «Gıdroekolo­gııa, menedjment jáne transshekara­lyq sý qaýipsizdigi» bilim baǵdarlamasy en­gizildi. Onyń basty maqsaty – gıdroresýrstar monıtorınginde geoaqparat­tyq ádisterdi qoldana alatyn, sý resýrstaryn ekologııalyq normalar men utymdy paıdalaný standarttaryna saı basqaratyn mamandar daıarlaý. Osylaısha, ShQÝ gıdrologter, gıdrohımıkter, sel mamandary, glıasıolog­ter jáne tabıǵatty paıdalanýda geo­aqparattyq júıeler mamandarynyń rezervin daıarlap keledi.

Túıetabannyń qaterli isikke qarsy qasıeti

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń ǵalymdary túıetaban ósimdiginiń qaterli isikke qarsy qasıetterin zerttep jatyr. Nátıjesinde, zertteýshiler qaterli isikke qarsy qoldanylatyn dárilik preparattardy ázirleý tásilderin jetildirip, Ile-Balqash óńirinde ósetin burshaqtústi túıetaban ósimdiginiń qaterli isik aýrýyna qarsy belsendiligin anyqtady.

Burshaqtústi túıetaban erteden halyq medısınasynda keńinen qol­danylǵan. Degenmen atalǵan ósimdik ǵylymı turǵyda tolyq zerttelmegen edi. QazUÝ ǵalymdary alǵash ret atalǵan ósimdik quramyndaǵy fıtohımııalyq jáne bıologııalyq belsendi zattardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan aýqymdy zertteý jumysyn júrgizdi. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, bul joba aldaǵy ýaqytta otandyq farmasevtıkany damytýǵa septigin tıgizbek.

Ǵylymı joba boıynsha qaýym­das­tyrylǵan professor Ásem Mamyro­va, PhD, Túrkııa professory Ahmet Beıatly, QazUÝ-dyń aǵa oqytýshysy jáne doktoranty Gúlzat Qaıranova ju­mys istep jatyr. Bolashaqta mamandar patent alýdy, joǵary reıtıngtegi ǵy­lymı jýrnaldarǵa maqala daıyndaýdy josparlap otyr.

Jobany júrgizýshilerdiń biri G.Qaıranova: «Joba nátıjesinde bur­shaqtústi túıetaban ósimdiginiń bıo­logııalyq belsendiligi joǵary ekeni anyqtaldy. О́simdik syǵyndylary antıoksıdanttyq, antımıkrobtyq jáne sıtoýyttylyq qasıetterimen erekshelendi. Máselen, etanol syǵyn­dysy kúshti antıoksıdanttyq belsen­dilik kórsetti, al etıl asetaty syǵyndysy bakterııalarǵa qarsy tıimdilik tanytty. Sondaı-aq ósimdiktiń belgili bir syǵyndylary leıkemııa jasýshalaryna qarsy tura alatyny dáleldendi. Muny bolashaqta qaterli isik aýrýyna qarsy daıyndalatyn dárilerge paıdalanýǵa bolady», dep pikir bildirdi.

Aýaǵa zııan zat jibermeıtin súzgi

Sońǵy jyldary túrli sozylmaly jáne qaterli isik aýrýlary kóbeıdi. Munyń bir sebebi retinde ekologııalyq máseleler, sonyń ishinde aýanyń lastanýy da aıtylyp júr. Otandyq ǵalymdar bul jaǵdaıdy da jaqsartýǵa jumys is­tep keledi.

Aıtalyq, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalym­dary atmosferaǵa zııandy shyǵaryn­dylardy azaıtatyn súzgiler jasady. EUÝ ınjenerlik zerthanasynyń qyz­metkerleri ázirlegen ónim atmos­fe­raǵa bólinetin kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryn azaıtýǵa kómek­te­se­di. Súzgilerdi elektr stansalary men zaýyttardaǵy shyǵaryndylardy baqy­laý úshin paıdalanýǵa bolady, bul kómir­tegini azaıtyp, ekologııany jaq­sar­tady. Zertteýlerdi sonaý 1957 jyly qurylǵan Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttik (IAEA – The Inter­national Atomic Energy Agency) qarjylandyrǵan.

Joba jetekshisi, PhD Ilıa Korol­kov: «Jobanyń maqsaty – kómirqysh­qyl gazyn alý tıimdiligin arttyrý úshin elimizde óndiriletin trek membranalaryn (súzgilerdi) metall-organıkalyq qańqaly qosylystarmen biriktirýge múmkindik beretin ınnovasııalyq tehnologııany ázirleý. Biz metall-organıkalyq jaqtaý qosylystaryn ustap turatyn, sol qosylystardyń qasıetterin arttyratyn jol membranalarynyń betinde, sondaı-aq arnalarynda arnaıy qabattar jasaý úshin jumys istep jatyrmyz.

2024 jyldyń sońynda IAEA jobany 5 jylǵa qarjylandyrýdy maquldady. Qazaqstan Parıj kelisimine qosyla otyryp, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý jáne ınnovasııalyq ekologııalyq tehnologııalardy engizý boıynsha óz mindettemelerin oryndaý úshin belsendi sharalar qabyldady. Osyǵan oraı bizdiń joba Parıj kelisimin oryndaý boıynsha da óz úlesin qosyp otyr», dep atap ótti.

Tóbet ǵylymı turǵydan zertteldi

Kóp ulttyq taǵam túrlerin nemese basqa da halqymyzǵa tán qundylyqtardy qazaqqa telý úshin de ǵylymı negiz kerek ekeni ras. Mysaly, tazy ıtin jeti qazynasynyń birine jatqyzatyn qazaq­tyki deımiz. Biraq soǵan ǵylymı dálel qaıda? Mundaı másele memlekettik minberde de kóterilip, «Biz tazy jáne tóbet tuqymdaryn halyqaralyq arenada nasıhattaýǵa tıispiz» dep atap ótken Memleket basshysy 2023 jylǵy 20 qańtarda «Qazaq ıt tuqymdaryn saqtaý jáne kóbeıtý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Sodan beri Genetıka jáne fızıologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary qazaqtyń tóbet tuqymdy ıtteriniń shyǵý tegin zerttep keledi. Zertteý nátıjesinde jazylǵan «Qazaqtyń tóbet tuqymynyń genetıkalyq ártúrliligi jáne shyǵý tegi» atty ǵylymı maqala 2024 jylǵy 4 qazanda álemdegi eń kóp silteme­ler jasalǵan bes ǵylymı basylymnyń qataryna kirgen «Scientific reports» jýrnalynda jarııalandy.

Instıtýt taratqan aqparatqa qara­ǵanda, ǵalymdar osy zertteýde ózde­rine úsh negizgi baǵytty anyqtap alǵan: tuqymnyń ártúrliligi, shyǵý tegi jáne kóneligi. Qazaq tóbeti – asyltuqymdy ıt. Olar ejel­den úı janýarlaryn qorǵaýǵa paıda­lanylǵan. Genetıkalyq zertteý osy tuqym týraly tyń faktilerdi ashty. Ǵalymdar Qazaqstan men Mońǵolııanyń túrli óńirlerinen 107 ıtti zerttep, DNQ-nyń tizbegindegi qysqa tandemdi qaı­talaýlardy (STR) taldaýmen shuǵyl­dandy. Sonymen qatar olar eki tóbettiń tolyq genomdyq sekvenırleý derek­terin paıdalanyp, bulardy basqa 24 jumysshy ıt tuqymynyń genomdarymen salystyrdy.

Zertteý nátıjeleri tóbettiń jeti túrli genetıkalyq klasterden tura­tynyn kórsetti. Bul tuqymnyń baı ári kúr­deli murasyn bildiredi. Tuqymnyń ejelden usaq malmen birge kóship-qonyp júrgendikten, birtekti bolmaýy men bir tekpen shektelmeýi qıynǵa soqqan. Sonymen qatar osyndaı genetıkalyq ártúrlilik atalǵan tuqymǵa basqa tuqym­­­dardan qannyń úzdiksiz berilip otyr­ǵanyn kórsetedi.

Erekshe qyzyqty jaıt, ǵalymdar tóbet tuqymynyń tıbet mastıfterimen týystyǵy týraly áli kúnge deıin keń taralǵan gıpotezany joqqa shyǵardy. Fılogenetıkalyq taldaý osy tuqymnyń túrik aqbasyna jaqyn ekenin, orta­azııalyq tóbetpen týystyǵyn jáne tıbet mastıfinen kem emes ejelgi ekenin kór­setti. Muny mıtohondrııa DNQ-nyń tizbegin taldaý da rastady. Eki tóbet ıtinde A18 gaplotıpi anyqtalyp, bul eń kóne jeti gaplotıptiń qataryna kiredi.

Zertteý nátıjeleri tek kóne tuqym­nyń qupııalaryn ashyp qana qoımaı, muny saqtaý men jaqsartý úshin alǵashqy ǵylymı negizdi qalyptastyrýda mańyz­dy ról atqarady.