Baǵa treıderlerdi esten tandyrdy
Tórtkúl dúnıeni tumshalaǵan daǵdarys dúrkin-dúrkin aınalyp soǵyp, jahandyq ekonomıkanyń tynysyn taryltyp-aq tur. Sonaý 2008 jyly bastalǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń salqyny báseńsip baryp, qaıtadan qarqyn ala bastaǵan sııaqty. Ekonomıkany turalatqan bul daǵdarystyń beti qaıtar kún bola ma? Keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta álemdik-ekonomıkalyq daǵdarystyń beti qaıtpaq túgili, burynǵydan da kúsheıe túspek. Onyń basty sebebi, jahandyq ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi bolyp kelgen kapıtalızmniń endi odan ári damýǵa qaýqary kelmeı, kúni ótip bara jatqanynda bolsa kerek. Kapıtalızmniń kúıreý úrdisiniń taǵy bir kórinisi quldyraı qubylǵan munaı baǵasynan da kórinis tabýda.
Bırjalyq treıderlerdi esinen tandyryp, birneshe aıdyń ishinde 1 barreli 110 dollardan 40 dollarǵa deıin quldyraǵan munaı baǵasy ótken seısenbi kúni aıaq astynan kóterilip shyǵa keldi. Bul kúni bırjalyq saýdada Brent markaly munaı baǵasynyń 1 barreli 57 AQSh dollarynan assa, WTI markaly munaı baǵasynyń 1 barreli 50 dollardan asyp tústi. 7 aı boıy úzdiksiz tómen quldyraǵan munaı baǵasy sońǵy tórt kún ishinde 20 paıyzǵa deıin kóterildi. Álemdik rynokta aıta qalarlyqtaı erekshe qubylys bolmasa da, munaı baǵasynyń munsha qubylýyn dýaly aýyz sarapshylar san-saqqa júgirtýde.
Seısenbi kúni birqatar bedeldi basylymdarda munaı baǵasynyń kúrt kóterilýin dúnıejúzindegi keıbir iri munaı jobalaryna ınvestısııa salýdyń tejelýi men birqatar munaı ken oryndarynda shıkizat óndirýdiń azaıýymen túsindirdi. Al naqty derekter boıynsha, álemdik rynokta munaı qory tym kóbeıip ketken. Máselen, AQSh-tyń munaı saqtaý qoımalaryndaǵy bul shıkizattyń kólemi sońǵy 84 jyldyń ishinde bolmaǵan eń joǵary deńgeıge jetken. «Foreın polısı» jýrnaly munaı baǵasynyń munshalyqty qubylýyn AQSh-taǵy munaı uńǵymalarynyń qysqarýymen baılanystyrady. «Ýoll strıt djornal» gazetiniń málimdeýinshe, ótken seısenbide dúnıejúzindegi eń iri munaı óndirý kompanııasy «Brıtısh Petroleým» óziniń jańa jobalardy qarjylandyrýdan bas tartyp, josparlanǵan ınvestısııalardyń bir bóligin qysqartatynyn jarııa etken. Onyń sebebi, ótken jyldyń tórtinshi toqsanynda munaı baǵasynyń kúrt tómendeýinen bul kompanııa úlken shyǵyn shekken. Sondaı-aq, AQSh-tyń birneshe munaı óńdeý zaýyttarynda oryn alǵan jumysshylardyń ereýili de álemdik munaı baǵasyna áserin tıgizbeı qalǵan joq.
Alaıda, birqatar sarapshylar munaı baǵasynyń sońǵy tórt kún ishinde birshama kóterilýin álemdik baǵadaǵy oń betburys dep sanamaıtyndyqtaryn alǵa tartady. Munaı salasynda óndirilgen munaı kóleminiń artyp ketýi, ekonomıkadaǵy bul shıkizatqa degen suranystyń azaıýy baǵany odan ári tómendetedi. Bul týraly «Barklaız bank» sarapshysy Mashvın Manesh «Blýmberg» telearnasyna bergen suhbatynda bylaı dedi: «Biz munaı baǵasynyń aldaǵy ýaqytta bir barreliniń otyz dollarǵa deıin tómendeıtinin joqqa shyǵarmaımyz. Qazir rynok qandaı munaı baǵasynyń tıimdi bolatyndyǵyn tańdaý ústinde. Osy ýaqytqa deıin dúnıejúzinde óndirilgen munaı kólemi suranystan birneshe ese artyp ketken. Bizdiń oıymyzsha 2016-2017 jyldary munaı óndirý salasyndaǵy qoldanystaǵy jobalar qysqarmaıdy. Sondyqtan, munaı baǵasynyń áli de tómendeıtini sózsiz. О́ıtkeni, álemdegi óndirilgen munaı qory shekten tys kóbeıip ketken».
Dúnıejúzinde óndirilgen munaı kóleminiń shekten tys kóbeıip ketýi ymyrasyz kapıtalıstik júıeniń kúıreýiniń alǵysharty sııaqty. Qazirgi kapıtalıstik júıede, Marks tilimen aıtqanda, óndiristik kúsh óziniń damýyn tejegen óndiristik qatynastarmen bitispes kúres júrgizip jatyr. Sońǵy daǵdarystar anyq kórsetip otyrǵandaı, qalyptasqan óndiristik kúshter qazir rynoktyq basqarý emes, qoǵamdyq-josparlyq basqarýdy qajet etip otyr. Shyndyǵynda, josparly ekonomıka ústem bolsa, kapıtalıstik júıede dúrkin-dúrkin oryn alatyn ónimdi artyq óndirý kereǵarlyǵy bolmaıtyn edi.
Munaı baǵasyna boljam jasaý búginde sarapshylar úshin eń abyroısyz máselege aınaldy. Bolashaǵy bulyńǵyr «taqtatas tóńkerisi» degendi alǵa tartyp, jeti qat jer astyndaǵy taqtatas munaıyn óndirip jahandaǵy eń ozyq munaı derjavasyna aınalýdy mansuq etken AQSh-taǵy munaı kompanııalarynyń sońǵy ýaqyttaǵy áreketteri eshbir boljam jasaýǵa syımaıtyn sııaqty. Sońǵy jyldary «taqtatas tóńkerisine» jumyla kirisip, jańbyrdan keıin qaptaǵan sańyraýqulaqsha kúrt kóbeıip ketken AQSh-taǵy munaı unǵymalary ótken jyldyń jeltoqsanynan beri kúrt qysqarýǵa baǵyt aldy. Bıylǵy jyldyń qańtar aıynda ǵana munda 90 munaı uńǵymasy qysqartyldy. Al Kanadada ótken jyly 214 munaı uńǵymasy toqtap, qazir tek 394 uńǵyma ǵana jumys istep tur.
Qor bırjalaryndaǵy munaı baǵasynyń qubylýy treıderlerdi de esten tandyrýda. Tórt kún boıy ósken munaı baǵasy beısenbide taǵy da tómendedi. Beısenbi kúni bırjalardaǵy Brent markaly munaı barreli 54,68 dollar bolsa, WTI markaly munaı barreli 48,68 dollardy qurady.
Soltústik teńizindegi ahýal ýshyqty
Ulybrıtanııanyń munaı-gaz ındýstrııasynyń ókilderi úkimetti Soltústik teńizinde munaı óndirip jatqan kompanııalarǵa jedel kómek kórsetýge shaqyrdy. Munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi osy óńirdegi shotlandııalyq munaı óndirý platformalarynyń bolashaǵyna aıtarlyqtaı qaýip tóndirýde.
Munaı baǵasynyń tómendeýine VR, Shell jáne Chevron sııaqty energetıkalyq salanyń alpaýyttary da tótep bere almaı otyr. Bul kompanııalar Soltústik teńizindegi bólimsheleriniń júzdegen jumysshylaryn qysqartýǵa májbúr bolýda. Sonymen birge, atalmysh alpaýyttar aldaǵy ýaqytqa belgilegen iri jobalaryn da ýaqytsha toqtatyp, myńdaǵan jumysshylardy qysqartýdy oılastyrýda. Soltústik teńizinde munaı óndirý álemdegi munaı baǵasynyń barreli 60 dollardan asqanda ǵana tıimdilik bermek. Bul atyshýly iri kompanııalar tek paıdaǵa ǵana jumys isteıtindigin aıǵaqtap, munaı baǵasy kúrt tómendegen sońǵy 6-7 aıda bolashaqtaǵy iri jobalaryn toqtatatyndyǵyn jarııa etip, baıbalam salýda.
Soltústik teńizinde osydan qyryq jyl buryn ashylǵan munaı qory Aberdın qalasynyń ekonomıkalyq gúldenýine alyp keldi. Mundaǵy jumysshylardyń jalaqysy Ulybrıtanııadaǵy ortasha jalaqydan áldeqaıda joǵary. Anglııa bankiniń basshysy Mark Karnı jaqynda búgingi kúnde álemdik rynokta qalyptasyp otyrǵan munaı baǵasynyń shotlandııalyq ekonomıka úshin úreı týǵyzyp otyrǵandyǵyn atap kórsetti. Aberdın qalasyndaǵy Bıznes mektebi ýnıversıtetiniń professory Aleks Kemp «Shotlandııa ekonomıkasyndaǵy munaı-gaz salasynyń úlesi óte joǵary. Sonymen birge, Ortalyq Shotlandııanyń kóptegen turǵyndary munaı-gaz salasyna qatysty salalarda jumys isteıdi. Sondyqtan, shotlandııalyqtardyń basym kópshiliginiń turmys jaǵdaıy Soltústik teńizindegi ahýalǵa tikeleı táýeldi», dep atap kórsetti. Munaı-gaz salasynyń alpaýyttary úshin Soltústik teńizindegi munaı qory da, osyǵan baılanysty jasalǵan kelisimsharttar da aldaǵy talaı jyldar úshin tabysty bolatyndyǵyna senimdi edi. Sońǵy aılardaǵy álemdik rynoktaǵy munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi olardyń bul seniminiń tamyryna balta shapqan sııaqty.
Sondaı-aq, Ulybrıtanııanyń eń iri VR jáne BG Group munaı-gaz kompanııasy óziniń shyǵyndaryn 21 mıllıard dollarǵa azaıtýǵa májbúr boldy. О́tken jyldyń sońyna qaraı kompanııanyń tabysy 9,3 mıllıard dollarǵa kemip ketken. Jyl saıyn 23,4 mıllıard dollar tabys tabatyn kompanııa bıyl da jaǵdaıdyń qıyn bolatyndyǵyn aıtyp, alańdap otyr. Aǵylshyn naryǵyndaǵy basqa da kompanııalar munaı baǵasynyń tómendeýine baılanysty etek-jeńderin jınaı bastaǵan syńaıly. Máselen, Royol Dutch Shell konserni aldaǵy úsh jylda ınvestısııa salýdy 15 mıllıard dollarǵa azaıtýdy kózdep otyr. Árıne, tabysy azaıǵan kompanııalar shyǵyndaryn qysqartatyny anyq. Sondyqtan sarapshylar aǵylshynnyń munaı-gaz salasyndaǵy kompanııalary aldaǵy ýaqytta myńdaǵan jumysshylardy qysqartatyndyǵynan qaýiptenýde.
Alpaýyttar urpaǵynyń murasy 16 trıllıon
«Bireý toıyp sekiredi, bireý tońyp sekiredi» demekshi, kapıtalızmniń kúıreý kezeńi aýylynyń alys qalmaǵandyǵyn dúnıejúzindegi baılar men kedeıler arasyndaǵy aıyrmashylyqtyń da jer men kókteı alystap bara jatqandyǵyn kórsetse kerek. Álemdegi eń baı adamdardyń jyljymaıtyn múlkiniń jalpy quny 3 trıllıon dollardan asty, dep habarlaıdy MarketWatch agenttigi.
Kapıtalızmniń bir kereǵarlyǵy ónimderdi suranystan tys artyq óndirý ekenin joǵaryda aıttyq. Bir jaǵynan Eýropada bastalǵan shómishten qysý únemshildigi, ekinshi jaǵynan, kúızelgen ekonomıkanyń ústinen bas aınaldyrar bonýstar jonyp qaltalaryn qalyńdatqan mıllıarderlerdi kórip, búginde ońshyldardyń ózi, artyq óndirý júıesiniń ózi osy at tóbelindeı baılar elıtasynyń múddesi úshin ádeıi jasalyp jatqan qubylys emes pe eken degen oıǵa qalýda. Osy rette Ulybrıtanııanyń parlamenttik konservatory Dýglas Karsýelldiń «erkin rynok óte jıi-jıi azattyǵynan aıyrylyp, qaltalylardyń qolyndaǵy korporatıvtik raketaǵa aınalyp barady», degen tujyrymy eriksiz oıǵa oralady. Bul tujyrymnyń astarynda úlken aqıqat jatqanyna tánti bolasyń. Qazirgi kezde álemniń mıllıondaǵan orta taby erkin rynokqa degen senimin joǵaltty.
MarketWatch agenttiginiń deregi boıynsha, dúnıejúzindegi 210 myń baılardyń qolynda jalpy quny Ulybrıtanııa, Fransııa nemese Úndistan sııaqty memleketterdiń ishki jalpy óniminen asyp túsetin jyljymaıtyn múlik shoǵyrlanǵanyn atap kórsetedi. Osy agenttiktiń aıtýy boıynsha, qazir álemde jyljymaıtyn múlikke salǵan aktıvi 30 mıllıon dollardan asatyn 210 myń mıllıoner bar eken. Olardyń 80 paıyzy ózderiniń jeke múddeleri úshin paıdalanatyn eki jáne odan da kóp rezıdensııalardy ıelenetin kórinedi. Bul mıllıarderler árbir 3 jyl saıyn jańa úı satyp alady eken.
Búginde álemniń asa baı adamdary ózderine tıesili baılyqtyń 30 paıyzyn jyljymaıtyn múlik retinde ustaıdy. Olardyń kópshiligi taýnhaýstardyń ıesi bolsa, baılardyń 30 paıyzy qala syrtynda salynǵan saraılarǵa ıelik etedi. Álemniń eń baı adamdary Nıý-Iork, London, Gonkong, Los-Andjeles jáne San-Fransısko sııaqty qalalardan sán-saltanaty jarasqan páterler men sáýletti úılerdi satyp alýǵa qumar kórinedi. Sonymen birge, búginde asyǵy alshysynan túsken alpaýyttar jıǵan-tergenderin urpaqtaryna muraǵa qaldyrýda da jarysqa túsken sııaqty. Agenttik sarapshylarynyń aıtýy boıynsha, aldaǵy 30 jyl kóleminde dúnıejúzinde 16 trıllıon dollardan asatyn baılyq mıllıarderlerdiń urpaqtaryna mura bolyp qalatyn kórinedi.
Daıyndaǵan
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
