– Ǵylymǵa qalaı keldińiz, sonyń ishinde qyz-kelinshekter bara bermeıtin kúrdeli baǵytqa bet burýǵa ne túrtki boldy?
– Ǵylym oqýǵa degen tereń qushtarlyqtan bastalady. Ǵylymǵa adamdy mahabbat jeteleıdi. Úıdiń kenjesimin, 4 jasymnan anam meni kitaphanadaǵy jumysyna ertip baratyn. Túrli-tústi, sýretti kitaptardy oqı almasam da qyzyǵa paraqtap, ıisin ıiskep otyratynmyn. Osylaısha, kitap ıisi maǵan erte sińdi. Áli kúnge deıin balalyq shaqty saǵynǵanda kitapty ıiskep maýqymdy basamyn. 5 jasymda mektepke bardym. Jasóspirim kez ult tarıhyndaǵy rýhanı jańǵyrý kezeńine sáıkes keldi. Halyqtyń qaıta oralǵan Naýryz merekesin dúrkirete toılaýy, 1989 jyly «Qazaq tili» qoǵamynyń qurylýy, 1990 jyldary táýelsizdikpen qatar «Ana tili» gazetiniń shyǵýy, «Jas Alash», «Parasat», «Zerde» sekildi merzimdi basylymdardyń aty jańaryp, tyń tarıhı-mádenı materıaldardy kóptep jarııalaýy dúnıetanymymzdy keńeıtti. Munyń bári ulttyq mádenıet baǵytynda kóp izdenýge yqpal etip, ǵylym-bilimge umtylystyń negizi boldy. 13 jasymda arab grafıkasymen jazylǵan tóte jazýdy óz betimshe úırenip, «Shalqar» gazetin oqyp júretinmin. Aýylda arab tili úıirmesiniń ashylyp, 14 jasymnan ómirlik ǵylymı baǵytym bolǵan arab tilin meńgerýdi bastadym. Bir kezderi astronom bolýdy armandadym. 6-synypta júrip 10-synyptyń «Astronomııa» oqýlyǵyn oqyp, tapsyrmalaryn oryndap, aspan álemine qatysty qolǵa túsken materıaldardy jınap júretinmin. Máskeýdegi Astronomııalyq ınstıtýtqa túsýdi josparladym. Biraq ózimmen teteles baýyrlarym birinen soń biri qaıtys boldy da, ata-anama qaraılap, «jerdegi juldyzdardan» nesibem buıyryp, qalyp qoıdym. Sodan ómir boıy aınalysatyn isim Allamen baılanysty bolsyn dep, arab tilin ıslam dinine barar jol retinde tańdadym. 15 jasymda mektepti altyn medalǵa bitirip, Túrkistandaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń Shyǵystaný fakýltetine oqýǵa tústim. Ǵylymǵa barar dańǵyl jol osy shańyraqta ashyldy.
– Kandıdattyq dıssertasııańyz qandaı taqyrypqa arnaldy?
– Qoja Ahmet Iаssaýı hıkmetteriniń kórkemdik jáne qurylymdyq erekshelikterine arnaldy. О́zimiz Iаsaýıdiń bosaǵasynda ósip, abyzdar men ańyzdardyń tárbıesin erte kórgendikten, bul taqyryp maǵan bala shaqtan jaqyn bolatyn. Biraq stýdent kezimde ózimdi Iаsaýı taqyrybyna daıyn emespin dep oıladym. О́ıtkeni ıasaýıtaný bakalavrıatta, magıstratýrada zerttegen qurantaný taqyrybynan kúrdelirek edi. Qurantanýmen dendep aınalysýǵa arab tili men ıslam dinin jetik bilý jetkilikti bolsa, ıasaýıtaný ilimine boılaý úshin osy atalǵandarǵa qosa parsy, túrik tilderin de bilý mindetti edi jáne Iаsaýıdiń janyn sezinetin aqyndyq, san ǵasyrlyq ádebı úderisterdi zerdeleı biletin telegeı-teńiz bilim kerek boldy. Iаsaýıtanýmen túbegeıli aınalysýdy 26 jasymda bastadym, daıyn ekenimdi sol kezde túsindim. Ýnıversıtette ekinshi shyǵys tili retinde eki jarym jyl boıy parsy tilin úırendik, al túrik tilin óz betimizshe qyzyǵyp, jeke kýrstarǵa baryp, túrikshe ádebıetti kóp oqyp úırendik. Bul tilderdi bilgen janǵa ejelgi túrki – shaǵataı tiline (ǵylymdaǵy shartty ataýy) dańǵyl jol ashylady. Iаsaýı hıkmetteriniń negizi de sol tilde qalanǵan. Buǵan qosa men bala kezimnen ózbek tilin jaqsy bilip, ádebıetimen keńinen tanys boldym. Ana tilimizdiń qunaryna qanǵanymyz taǵy bar. Osynyń bárin ıgergen kisi kez kelgen túrki tektes tildi ońaı ıgeredi. Sondyqtan Iаsaýı hıkmetterin túpnusqadan oqyp-taldadym, ekinshiden, 12 tildegi ǵylymı, ózge de ádebıetterdi túpnusqadan aýdardym.
– Ǵylymdaǵy ustazyńyz kim álde ǵylymnyń ózi sizge ustaz boldy ma?
– Rýhanııatta jandydan ustazym joq, al ǵylymda bar. Ol – belgili ádebıet teoretıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Temirǵalı Esembekov. О́te bilikti, talapshyl, talǵampaz, taza adam. Ǵylymnyń ózi ustaz bolatyny da – ras. Tereń taqyryp ómir boıy jeteleıdi, oqyǵan sansyz eńbektiń árbiri sanada iz qaldyrady.
– Osy ýaqytqa deıin jasaǵan qaı eńbegińizdi qundy, elimizdiń ǵylymı áleýetin arttyrýda orny bar dep aıtar edińiz?
– Birneshe janr qamtylǵan 31 eńbektiń avtorymyn. Degenmen «Segiz qyzym bir tóbe, Kenjekeıim bir tóbe» degendeı, «Iаsaýı poezııasy jáne túrki ádebıeti» atty monografııamdy barlyǵynan bıik qoıamyn. О́ıtkeni bul – on bes ǵasyrlyq ádebı úderisterdi taldap-tarazylap, jiktep, qorytyndylap bergen erek týyndy. Osy eńbekte alǵash ret barlyq túrki halyqtary ádebıetindegi Iаsaýıge deıingi, Iаsaýı kezeńindegi jáne odan keıingi poezııadaǵy mańyzdy ádebı úderister saralanyp, ózara sabaqtastyǵy men áserlesýi aıqyndaldy. Iаsaýı negizin salǵan «hıkmet» janry, Iаsaýıdiń aqyndyq mektebi týraly uǵym ǵylymı aınalymǵa engizilip, shákirtteriniń shyǵarmalaryna tolymdy taldaý jasaldy. Alǵash ret Iаsaýı poezııasyndaǵy arýzdyq óleń ólshemderi taldanyp, Iаsaýı stılin tanytýǵa baǵyttalǵan mátintanýlyq zerdeleýler júrgizildi. Iаsaýıdiń avtopsıhologııalyq tıptegi keıipkeriniń sıpaty aıqyndalyp, kórkemdik quraldarynyń qaıtalanbas erekshelikteri kórsetildi. Jetekshimniń «Úsh doktorlyqqa tatıtyn, úsh shıfrmen qorǵalatyn eńbekti bir ǵana kandıdattyq dıssertasııaǵa syıǵyzdyńyz. Siz – álemdik deńgeıdegi ıasaýıtanýshysyz» degen pikiri – men úshin eń shynaıy baǵa. Iаsaýı shyǵarmashylyǵy – barsha túrki halyqtary ádebıetinde, mádenıetinde, tarıhynda, dástúrinde eleýli iz qaldyrǵan kúrdeli qubylys. Muny zerttep-zerdeleý atalǵan salalardaǵy kóptegen úderistiń bastaýyn tanýǵa, ádebıet pen mádenıet tarıhyna tamasha tolyqtyrýlar engizýge, ortaǵasyrlyq mátinder bazasyna qaıtalanbas týyndylar qosýǵa, Iаsaýıdiń rýhanı-moraldik ilimimen halyqty sýsyndatyp, mańyzdy memlekettik-ıdeologııalyq baǵdarlar qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
– Qazir nemen aınalysyp júrsiz? Ǵylymnan qol úzip ketken joqsyz ba?
– Qazirgi salam basqa bolǵanymen, ǵylymnan qol úzip ketken joqpyn. Suranystyń ózi oǵan múmkindik bermeıdi. Ǵylymı konferensııalar men suhbattarǵa jıi shaqyrady. Keıingi jumysym – HQTÝ rektory J.Temirbekovanyń ótinishimen bolashaq Iаsaýıtaný ortalyǵynyń 20 jylǵa jýyq atqaratyn jumystarynyń tujyrymdamasyn negizdep bergenim boldy. О́tken jyly ǵylymı-ádebı jáne ómirlik izdenisterimniń jemisi ispetti «Shaıhym – Ahmet Iаsaýı» atty tarıhı-tanymdyq pesam jaryqqa shyqty. Qazir sol pesany sahnalaý arqyly Iаsaýıdiń rýhanı-moraldyq ilimin halyqtyń júregine jetkizý baǵytynda jumys júrgizip jatyrmyn. Jalpy, belgili bir sharalardy támamdaǵan soń, ıasaýıtanýǵa birjola qaıta oralý nıetim bar.
– Ǵylymda áıelderdiń úlesi jaqsy, biraq olardyń qatary basshylyq qyzmetterde áli az. Ǵylymdaǵy jolyńyzda qandaı kedergiler kezdesti, jalpy ǵylymda áıelderge oryn bar ma?
– О́zim biraz júrgen memlekettik qyzmette birqatar satyǵa deıin áıel de, er adam da óz bilim-biligimen, qabilet-qasıetimen kóterile alady. О́ıtkeni jumys isteıtin adam barlyq salaǵa kerek. Al belgili bir bılik satysyna kelgende ári qaraı «úsh A»-sy (aǵasy, aqshasy, uly sózde uıat joq ashynasy) bar adam kóteriledi. Olar bolmasa, qaýipti básekeles sanap, ósirý emes, óshirý, qýdalaý bastalady. Munyń bárin bastan keshirdik, sonyń saldarynan memlekettik qyzmetten kettik. Mende joǵarydaǵy «úsh A» joq edi, mende basqa «A» – Alla ǵana bar bolatyn. Sondyqtan Haq jolyna aparatyn, burynnan baǵdar etken jeke salamyzǵa buryldyq. Al ǵylymda qaıta qabiletti janǵa jol ashyǵyraq der edim. Bul salada da kórealmaýshylyq kedergileri bar, taqyrypty bekitý, qorǵaý úderisterin qoldan qıyndatý kezdesedi. Biraq qabiletti adamǵa jazýǵa, qorǵaýǵa eshkim tyıym sala almaıdy. Ǵylymdaǵy basty kedergi – qarjynyń azdyǵy men darynsyzdardyń kóptigi, solardyń taqyryptardyń baǵyn baılaýy, daryndylardyń aldyn oraýy. О́zim osy kedergilerdiń barlyǵyn da basymnan ótkerdim, biraq aıqyn saldar týdyrǵan birden-bir kedergi – M.Áýezov atyndaǵy daryndy jas ǵalymdarǵa beriletin syılyqty Iаsaýı monografııasy úshin maǵan berýge Memlekettik komıssııa sheshimi shyǵarylyp turǵanda, bir bılik ıesi aǵamyz sol sheshimdi buzdyryp, óziniń úsh maqala jazǵan kóńildesine alyp bergeni boldy.
– Ǵylymmen aınalysatyn jáne osy joldy tańdaǵysy keletin ózińizben zamandas qyz-kelinshekterge qandaı keńes berer edińiz?
– Ǵylym jolyndaǵy qyz-kelinshekterge keńesim: súımegen taqyrypty tańdamańyz, taqyryptyń baǵyn baılamańyz, bilimdi shyn súımeseńiz, ǵylym jolyna qadam qoımańyz. Ǵylym ózińiz úshin emes, ǵylym – ǵylym úshin, ult úshin, bolashaq úshin. Baq pen taqty basqa saladan izdeńiz. Ǵylymǵa maǵyna izdeseńiz ǵana kelińiz. Kelgen ekensiz – antyńyzǵa adal bolyńyz! О́ıtkeni bul – rýhanııat aldyndaǵy ant.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
