Foto: Ashyq derekkóz
«Ǵylymdy damytý – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar basymdyq. Ásirese daryndy, qabiletti jastardyń ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaý óte mańyzdy», dep atap ótti Memleket basshysy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńeste.
Mınıstrliktiń málimetinshe, ǵylymdy memlekettik qarjylandyrý 2025-2027 jyldarǵa 531,1 mlrd. teńgege deıin ulǵaıtylǵan.
«Ǵylymdy damytýǵa jáne satyp alý rásimderin jeńildetýge baǵyttalǵan zańdar qabyldandy. Sonymen qatar QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń joǵary ǵylymı uıym túrindegi jańa mártebesi anyqtaldy. Innovasııalyq ınfraqurylymdy qoldaý úshin biryńǵaı tereze bolatyn jáne venchýrlik qarjylandyrýdy tartatyn Ǵylym qorynyń mártebesi keńeıtildi», delingen habarlamada.
Sonymen qatar ǵylymı qyzmetkerlerdiń mártebesin arttyrý úshin ǵylymı uıymdar qyzmetkerleriniń jalaqysy 18%-ǵa ulǵaıtyldy, al ǵylymı ataqtar úshin qosymsha aqylar 50 AEK-ke deıin ósti.
«Jalpy, elde ǵylymı zertteýlermen 425 uıym aınalysady, bul 2022 jylmen salystyrǵanda 11-ge kóp. Ǵylymı qyzmetkerler sany 25,4 myń adamǵa jetti, onyń 46%-y jas ǵalymdar. Memleket ǵalymdarǵa, onyń ishinde jas ǵalymdarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha olardyń áleýmettik mártebesin arttyrý jáne ǵylymǵa jas kadrlardyń kelýin yntalandyrý maqsatynda 2024 jyly 315 jas ǵalym páter aldy. Onyń 290-y «Otbasy bankimen» birlesip iske asyrylatyn arnaıy ıpotekalyq baǵdarlama aıasynda, al 25-i óteýsiz negizde turǵyn úı aldy», dep habarlady mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti.
Aıta keteıik, 2025 jyldyń basynan bastap 36 jas ǵalym tegin negizde páter alǵan.
Memleket basshysynyń álemniń jetekshi zertteý ortalyqtarynda 500 ǵalymnyń jyl saıynǵy taǵylymdamadan ótýin qamtamasyz etý týraly tapsyrmasyn oryndaý úshin shetelde ǵylymı taǵylymdamalar baǵdarlamasy iske qosylǵan. Búgingi tańda osy tapsyrmany iske asyrý aıasynda 1475 taǵylymdama berilgen.
Sondaı-aq «Jas ǵalym» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. 2021-2024 jyldar aralyǵynda granttyq qarjylandyrýǵa 16 konkýrs ótkizildi, sonyń nátıjesinde 2 myńnan astam ǵylymı joba iske asyrylǵan.
Jyl saıyn ǵylymǵa qosqan úlesi jáne ǵalymdardy yntalandyrǵany úshin 2000 AEK mólsherinde 50 «Úzdik ǵylymı qyzmetker» syılyǵy beriledi.
Doktorlardy daıarlaýǵa memlekettik bilim berý tapsyrysy ósip jatyr. Máselen, eger 2022 jáne 2023 jyldary doktorantýraǵa beriletin granttar sany tıisinshe 1815 jáne 1919 grantty qurasa, 2024 jyly 2919 grant bólingen.
«Ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý mańyzdy baǵyt. Mundaı ózara is-qımyldyń sátti mysaly – ǵylymı-tehnologııalyq sessııalar. Búgingi tańda Qazaqmys, Qazatomónerkásip, ERG, Qazmınerals, Qarmet, QazaqOılAqtóbe, Qazmyrysh sııaqty iri kásiporyndarmen birlesip el óńirlerinde osyndaı 9 sessııa ótkizildi. Ǵylymı-tehnologııalyq sessııanyń qorytyndysy boıynsha QR Úkimeti janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııanyń otyrysyna 11 tehnıkalyq tapsyrma usynyldy. Osylaısha ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrmalardyń jalpy kóleminiń 10%-y iri kásiporyndarmen naqty jumys nátıjelerine negizdelgen», delingen habarlamada.
Sonymen qatar 2024 jyldyń basynan bastap jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń ǵylymy men tehnologııalaryn damytýǵa kúrdeli salymdardan 1% aýdarýdyń jańa tetigi engizildi.
Baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý sheńberinde JOO bazasynda ǵylymı ınfraqurylymdy kúsheıtý jáne kásiporyndarmen áriptestikte zamanaýı zerthanalarmen tehnologııalyq parkter, ınjınırıngtik ortalyqtar qurý boıynsha jumys júrgizilip jatyr.
Osy ǵylymı jobalardy iske asyrý kezinde 10 zerthana ashylyp, 5 spın-off sehtary, 3 startap iske qosylǵan. Sondaı-aq 468 mln teńgege jeke uıymdarmen ǵylymdy qajetsinetin qyzmetter shyǵarýǵa 14 shart jasalyp, 788,9 mln teńge jeke qosa qarjylandyrý tartylǵan.
Sonymen qatar elimizdiń ýnıversıtetterinde (ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ, L.Gýmılev atyndaǵy EUÝ) kúrdeli ǵylymı mindetterdi sheshýge, ozyq zertteýlerdi damytýǵa jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa arnalǵan 3 sýperkompıýter bar. Akademııalyq klasterdiń jalpy ónimdiligi – 2 PFLOPS.
Qazaqstandyq ǵalymdardyń ǵylymı ázirlemeleri ártúrli salalarda qoldanylyp jatyr:
- Balqashta Satbayev University Metallýrgııa jáne baıytý ınstıtýtynyń qazaqstandyq ǵalymdary ázirlegen biregeı tehnologııa boıynsha tazartylǵan selenniń alǵashqy partııasy shyǵaryldy.
- Bıolog-professor Dos Sarbasov bastaǵan Nazarbayev University qazaqstandyq ǵalymdary qaterli isikke qarsy dári oılap tapty. DVC dep atalatyn dári-dármektiń quramyna S vıtamıniniń joǵary dozasy jáne tómen konsentrasııadaǵy myshıak kiredi. Preparat glıýkozany sińiretin rak kletkalaryna áser etedi.
Búginde qazaqstandyq ǵalymdardyń qaterli isikke qarsy preparaty pasıentterge oń ásermen klınıkalyq synaqtardyń eki bastapqy kezeńinen sátti ótti. Atap aıtsaq;
- D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary Qazaqstanda alǵash ret travmatologııa, neırohırýrgııa, jaq-bet hırýrgııasy, onkologııa jáne radıologııa úshin otandyq ımplantat daıyndady.
- Á.Saǵynov atyndaǵy Qaraǵandy tehnıkalyq ýnıversıtetinde ǵalymdar metallýrgııadaǵy korrozııamen kúresýdiń ınnovasııalyq ádisin – «Saqtaý» korrozııaǵa qarsy jabyn ázirledi.
- Qazaqstandyq ǵalymdar toby qazaq tilinde jasandy ıntellektti damytýǵa baǵyttalǵan KazLLM úlken tildik modelin ázirledi.
«KazLLM qazaq tilindegi mátindik aqparatty óńdeý, aýdarý jáne taldaý, sondaı-aq qazaq tilin zamanaýı tehnologııalarǵa ıntegrasııalaý úshin tıimdi sheshimder jasaýǵa yqpal etetin bolady. Memleketti qoldaý, jastardy belsendi tartý jáne ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý eldiń damýy úshin jańa kókjıekter ashady. Ǵylym ınnovasııanyń qozǵaýshy kúshine aınalyp qana qoımaıdy, sonymen qatar turaqty damý men órkendeýge baǵyttalǵan ulttyq strategııanyń mańyzdy elementine aınalady», delingen habarlamada.
