ASPAN О́ZIN BIIKPIN DEP AITPAIDY

Dostyq týraly sóz bola qalsa, oıyma kórnekti jazýshymyz Ábdijámil Nur­peıisovtiń “Qan men ter” romanyndaǵy myna bir joldar orala ketedi. “– Balam, sen osy bizge hat jazǵan saıyn Bedir degen dosym bar dep jarııaǵa jar salyp jatýshy eń ǵoı? Elaman qysylyp qap, qozǵalyp qoıdy. – Áli dossyńdar ma? – Dospyz... – Osy keıde typ-tynysh úıge úlekteı aqyryp keletin sol ma? – ... – E, degendeı, degendeı! – dep qarııa basyn ızep, taǵy bir kez oılanyp qaldy. – Baıaǵy kezde ákem marqum “atty syrtyna, adamdy ishine qarap bilem”, dep otyrýshy edi. Kisi syryn uǵý qıyn ǵoı. Túrine qarap dos tańdaý da qıyn. O da beıne minezin bilmeıtin atqa mingendeı, qaı jerde túsirip ketedi dep qylpyldap, taqymyńdy qysyp alǵandaı senimsiz kúıde bolatyn shyǵarsyń, – dep taǵy myrs-myrs kúldi. – Tilekpen dos bolmaıdy, teń kisilerge dos ózi keledi. Ondaı dos qaıda! Onyń orny bólek qoı. О́z basym eshkimmen dos bop kórgem joq, teń adam kezdespegendikten emes. Onyń bir pálesi – dos kisilerdiń arasynda da birdeılik bola bermeıdi. Olardyń da arasynan artyq-kemi shyǵyp, kemi kishi ornyna júredi. Qıyny osy”. Esbol qarııanyń dalalyq danalyǵy dos tańdaýda asyqpa, jeti ret ólshep, bir ret kes, óıtkeni Dos degen uly sezimdi qoljaýlyqqa aınaldyrýǵa bolmaıdy dep otyrǵan joq pa?!. Kirpııaz keıipkerdiń taǵy bir qaýpi – mynaý Allasy bir, aılasy bólek qaýymnyń, qym-qýyt aıǵaıynyń arasynan Dostyq atty degdar sezimge etalon bola alatyn adal adamdy izdep tabý qumnan altyn aıyr­ǵandaı óte qıyn sharýa ekenin túkpish­tep túsinýinde jatqan sııaqty. Shy­nynda, “dosym” degen jampozyńnyń bir jerde bolmasa, bir jerde bir satyp ketpesine kim kepil?.. Jazý degen de bir sıqyr. Ásirese, Dostyq týraly taqyryp qaranyń qoly jete bermeıtin hansha sekildi tym tákap­par. Tym kisikıik. Oıyńdy on-san qylǵan taqyrypty taýsap, sońǵy núktesin qoıyp, “bitti-aý, áıteýir” degendeı belińdi ja­zyp, qoldaryńdy kerip, emin-erkin demala bergenińde, “meni nege umytasyń” degendeı ekinshi bir oqıǵanyń qulaǵyn qyltıtady. “Jazǵan qulda sharshaý joq”. Onyń da “kóńilin” qaldyr­maısyń. Biraq osy kezde... úshinshisi, tórtinshisi “ba­la­laı­dy”. Sonda baryp Dostyq degen uǵymdy ulyqtaý úshin oǵan tamyzyq bola­tyn mysaldy tym bıikten emes, ómirdiń ózindeı qarapaıym adamdar arasynan izdegen durys-aý dep oılaısyń. Mysaly, Marat Aqmataıulyn alaıyq. Ulty – qyrǵyz. Iá, irgemizdegi ishinen búlinip jatqan aǵaıyndardyń ókili. Biraq búginde Qazaq elinde turady. Qazaq eli bolǵanda qyrǵyzdarmen aýyly aralas, qoıy qoralas kádimgi Qordaı aýdanynyń ortalyǵyn meken etedi. Sol Mákeń bıyl kóktemde 70 jasqa toldy. Jetpis – jelekti, jemisti jas. Al­pysqa tolǵan aǵalarymyz ázil-shyny ara­las “alpys – tal tús” dese, jetpisti kórý baqytyna jetken jákelerimiz jet­pisti “jet... pis!” degen sóz dep qaljyń­da­sady. Alpys – almaǵan asýymyz, jet­pis jetpegen jeruıyǵymyz bolǵandyqtan, “kim biledi, ras bolsa ras shyǵar” dep bas shulǵyp qoıamyz. Bas shulǵymaıyn deseń, ońtústiktegi jasy jetpisti jelkelegen keıbir kókelerimiz birinen keıin biri kishkentaıly bolyp jatyr. Osydan keıin álgi “tal tús” pen “jet... pis” týraly ázildi “beker” dep kór. Jetpisinde bópeli bolmady demeseńiz, bizdiń qyrǵyz qaharmanymyz da myǵym. Oı-pikiri ornyqty. Onyń ústine otba­sy­lyq qýanyshyna anaý-mynaý emes, Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi quttyqtaý je­delhatyn jiberipti. Iá, ıá, jaqyn-jýy­ǵynan ózgege beımálim qyrǵyzǵa Qa­zaq­stan sııaqty alyp eldiń ıesi Astanadaǵy Aqordasynan arnaıy jedelhat joldapty. “Myń ret estigennen, bir ret kórgen artyq”, káni, jedelhat mazmunymen siz de tanysyp kórińiz. “Jedelhat Qymbatty Marat! Seni tamasha mereıtoıyń – 70 jasqa tolýyńmen shyn júrekten quttyq­taımyn. Sen azamatqa laıyq abyroıly joldan óttiń. Týystaryń men biz sııaqty dostaryń seniń eńbegiń men ómir jolyńdy maqtan tutamyz. Ekeýmiz osyndaı úlken ómir jolynda tanysyp, tabystyq. Sol jastyq shaǵymyz, tatý-tátti dostyq kúnderimiz meniń jadymda. Aman-saýlyqta ómir súrip jatqanyńa qýanamyn. Jumys baby moıyn burǵyzar emes, osyndaı qýa­nysh­ty kúnderińde janyńda bola alma­ǵanyma ókinem. Biraq men árdaıym ózińmen birgemin. О́zińe zor densaýlyq, baqyt, ıgilik tileımin. Sara men ekeýmizdiń atymyzdan týǵan-týystaryń men jaqyndaryńa izgi tileýlestigimdi jetkizgeısiń! Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev”. Kórdińiz be, Astanadan alysta, Bishkek­ten syrtta, Almaty men Tarazdyń ortasyndaǵy Qordaı dep atalatyn taýdyń qyltasyndaǵy aýylda, qyr qazaǵynsha aıtqanda, “qoıyn qurttap, aıranyn urttap” júrgen qarapaıym ǵana qyrǵyzǵa alys-jaqyndaǵy memleket basshyla­rynyń bárin moıyndatqan Qazaqstandaı eldiń Prezıdenti júregimen jarylyp, kóńilimen qýanyp quttyqtaý jedelhatyn joldap otyr. Qalaı desek te, Marat baıkeń baqyt­ty eken. Jo-joq, Prezıdentten quttyqtaý jedelhatyn alǵany úshin ǵana emes. Olaı dep ushqary oılasańyzdar, qatelesesizder. Gáp basqada. Basqada bolǵanda “...Ekeýmiz osyndaı úlken ómir jolynda tanysyp, tabystyq. Sol jastyq shaǵymyz, tatý-tátti dostyq kúnderimiz meniń jadymda. Aman-saýlyqta ómir súrip jatqanyńa qýanamyn. Jumys baby moıyn burǵyzar emes, osyndaı qýanyshty kúnderińde janyńda bola almaǵanyma ókinem. Biraq men árdaıym ózińmen birgemin” degen sózderdi úlken basyn kishireıtip, aq jarylyp aıta bilgen jaqsy adammen dos bolǵany úshin baqytty da baıkeń. Nege deseńizder, ózderin ıgi jaqsy­lardyń sanatyna qosyp júrgen búgingi kóptegen basshylar alysta qalǵan balalyq shaǵy turmaq, myna turǵan stýdenttik ómirlerinde qara nandy qaq bólip jegen dostarynyń qýanyshtaryn bólisip, jedelhat jazbaıdy ǵoı. Jazýǵa nıet te tanytpaıdy emes pe áýelim. О́ıtkeni ózi – “bıikte”, ol – “tómende”. Esbol qarııa aıtqandaıyn, “onyń bir pálesi – dos kisilerdiń arasynda da birdeılik bola bermeıdi. Olardyń da arasynan artyq-kemi shyǵyp, kemi kishi ornyna júredi. Qıyny osy” degenińizdiń aıdaı aqıqaty men aına-qatesiz mysaly da osy emes pe. Jedelhat joldaýdy aıtamyz, búginde “astanalyq” nemese “almatylyq” degen atqa ıe bolǵan jáne kishigirim laýazymǵa qoly jetken kýrstasyńa ózimsinip bara qalshy, baıaǵy “qandykóılek” dosyń “osy seni buryn qaıdan kórip em” degendeı basyńnan aıaǵyńa deıin synaı qarap turmasa maǵan kel. Sonysyna qaramaı, solar taǵy adamgershilik týraly aıtady, eldiń serkesi men erkesi bolǵysy keledi. Biraq adamgershilik týraly aramter bop aıtqan myń sózi alystaǵy aýylda turatyn qarapaıym adamǵa qolyna qalam alyp hat jazǵan Elbasynyń bir aýyz sózindegi taza tilekke, shyn nıetke jetpeıdi. Elbasynyń jany da, jóni de bólek! Merkide turatyn Gena aǵaıdyń, ıaǵnı Gennadıı Ivanovıchtiń de áńgimesin tyńdap kórelik. Eki dos balalyq shaǵyn Shamalǵanda ótkizedi. Elbasynyń Shamalǵandaǵy hám odan keıingi taǵdyryn qalyń kópshilik jatqa biledi desek qatelespespiz, al qarapaıym Gena aǵaıdy she? Oblys túgili, aýdannyń tizginin ustap kórmegen adamdy kim tanıdy? Muny keıbir menmen mansapqorlardyń túsinigimen tujyrsa, “kim tanıdy?”. Taǵdyr ony erjetken soń áýeli Qordaıǵa, odan Merkige “laqtyrdy”. Jetken bıigi óz uǵymynda jaman emes – jyljymaly mehanıkalandyrylǵan kolonnanyń bastyǵy. Mine, osy kezde oblysqa Elbasy Nursultan Nazarbaev kele qalmasy bar ma. Shamalǵannan keıin shurqyraspaǵaly qashan. Úlken qyzmettegi úlken kisi umytyp ta ketýi múmkin ǵoı. Qasynda ylǵı yǵaı men syǵaı, oblys, aýdan basshylary. Joǵarǵy jaqtyń tapsyr­masymen Qaratuma degen jerden keńshar ashý bastamasy kóterilip, Gena aǵaı soǵan kanal qazý, sý jetkizý sharýasymen shuǵyldanyp júr eken, qalyń toptan syrtqarylaý turypty. Osy kezde jumyspen muqııat tanysqan Nazarbaev: – Bul sharýany kim, qaı mekeme júrgizip jatyr? – dep suraıdy. Aýdan basshysy Genany kórsetedi. Kórsetýdiń de túr-túri bar ǵoı, sonyń nemkettileýi bolypty bul kórsetý. Gena osy kezde Elbasyna qaraıdy. Elbasy... Genaǵa qaraıdy. Balalyq shaqty birge ótkizgen eki janar jarq etip, bala kezde áke-sheshelerine ataqty jazýshylardyń kitaptaryn daýystap oqyp beretin eki til sart etip sózge keledi. Birinshi til qatqan kim deısizder ǵoı. Árıne, Nursultan Ábishuly! Onda da qasyndaǵy kástóm-shalbarlaryna qyl jýytpaıtyn syqıǵan sypa basshylardy tańǵaldyryp: – Gena, bul sen be?!. – dep, alystaǵy aýdandaǵy qurylysshylardyń bárekeldi, qurylysshylar sııaqty qarapaıym basshysyn qapsyra qushaqtaı alady. Mine, keńdik! Mine, kishilik! Mine, bala kezdegi dostyqqa, joldastyqqa adaldyq! Mine, keıbir adamdar joǵaltyp alyp, sony qaı jerde joǵaltqanyn, qaı jerde umyt qaldyrǵanyn esine túsire almaı sharq uryp izdep júrgen Uly Mártebeli Qarapaıymdylyq! Nurekeńdeı bir eldiń Prezıdenti emes, qarapaıym bir aýdannyń ákimi bir kezde qulyn-taıdaı tebisip birge ósken dosyn jumys saparymen júrip kezdeısoq jolyqtyra qalsa, “aý, bul senbisiń?” dep qushaqtaı ala ma, joq pa? Daýysqa salsańyz, “joq” deýshilerdiń úles salmaǵy basym bolyp shyǵa keledi. О́ıtkeni, bul dáleldeýdi qajet etpeıtin aqıqat. Bar bolsa, neken-saıaq. Ásirese, búgingi elıta arasynda qarapaıymdylyq qasıet áýes astaı tym tapshy. Muny olarǵa Elbasynyń ózi de talaı ret ǵıbrat etip aıtyp júr. Elbasynyń uly qarapaıymdy-lyǵynyń, el ishinde eleýsiz qalyp qoıǵan eski dostaryna degen adaldyǵynyń syry nede? Basqalar nege osyndaı aqjarqyn, aqkóńil bola almaıdy? Tótesinen qaıyrsaq, eski dostaryna nege salqyn? Kezdeısoq kezdesken sátte qushaqtaı alýdyń ornyna, nege saýsaǵynyń ushyn usynady? Ańqyldaı amandasýdyń ornyna nege ernin jybyrlata salady? Osy syndy saýaldar adamdy kóp oılantady... Munyń jaýaby, sirá, Elbasynyń qarapaıym halyqtyń qaq ortasynan jaryp shyqqan halyqtyń ulyna tán minezi men bolmysynda bolsa kerek. Qarapaıym sharýanyń otbasynda tálim alyp, qarapaıym jumysshylar ortasynda tájirıbe jınap, bılik dálizderindegi jany jaısań, júregi keń aǵalary men zamandastarynyń úlgi-ónegesin kórip óskendiginde jasyrynyp tursa kerek. Odan keıin Shamalǵandaǵy orys, ýkraın jáne basqa da ulttar men ulystardyń salt-dástúri men halyqtyq qalpyn óziniń qazaǵynyń tanym-túsinigimen aralastyra tel emgen tekti tárbıesinde jatsa kerek. Bul kemdik emes, keńdik. Al keńdik keńseniń qytymyrlaý tártibine qashanda bas ımegen. Keńdik pen keńse demekshi, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qazaq halqynyń Aqseleý Seıdimbekov (12.HI.2002 j.), Ázilhan Nurshaıyqov (6. I. 2003 j.), Tursynhan Ábdirahmanova (11. III. 2003 j.) sııaqty talaı tamasha ul-qyzdaryna óz qolymen jazǵan hattaryna kóp úńilgenim bar. Bul úshin “Elin súıgen, eli súıgen Elbasy” atty kitapty (“Elorda”, 2005 j.) jaryqqa shyǵaryp, Elbasynyń epıs­tolıarlyq murasyn jarııaǵa usynǵan Prezıdent Keńsesiniń bastyǵy Mahmut Qasymbekovke myń márte rahmet aıtqan lázim. Elbasynyń kisiligi men kishiligin, syry men jyryn, óneri men óresin tany-tatyn hattary men jyrlarynan túzilgen kitapty oqyp otyryp rıza bolǵanym, segiz qyrly, bir syrly Elbasynyń epıs­tolıarlyq janrda da eshkimniń kómegin qajet etpeıtindigi boldy. Eń bastysy – júrektiń qylyn qozǵaǵan shynaıy sezim­derin qaǵazǵa óz qolymen túsirgendi qa­laı­dy eken. Adam balasyna degen shy­naıy sezim men qurmet te júrekten shyq­qan sózdi óz qolyńmen jazýda emes pe! Gennadıı Ivanovıchtiń basyndaǵy jaǵdaı jýrnalıst, búginde ortamyzda joq Qasyqbaı aǵa Asaýbaevtyń da basynan ótken bolatyn. О́zi aıtyp berip edi, jaryqtyq. Prezıdenttiń toqsanynshy jyldardaǵy sol saparyna oblystyq radıodan Qasyqbaı aǵa da ilesedi. Aǵamyzdyń atyn Qordaı aýdanynyń Qasyq degen aýylyna baılanysty qoıǵan. Sol aýylda turatyn naǵashylaryna jas kezinde qonaqqa kelgen bolashaq Prezı­dentpen bolashaq jýrnalıst aǵamyzǵa tanysýdyń sáti túsipti. Biraq odan beri otyz jyldaı ýaqyt ótti, qaıtyp kezdesken emes. Sondyqtan Almatydan kelgeni bar, oblystan ileskeni bar bir top basshylardyń qasynda ádep saqtap, Elbasynyń kózine túskisi kelmepti. Biraq egis alqabyndaǵy bir aryqtan attaı bergende: – Oý, Qasyqbaı, bul sen be? Qalyń qalaı? – degen Elbasynyń ózimsingen qamqor únin estip, júregi eljirep ketedi. Mundaıda aýyzǵa sóz de túspeıdi ǵoı: – Jaqsy! – deıdi Qasaǵań tolqyp. Júregi aýrýshy edi óziniń. Osy kezde ásheıinde Qasyqbaıǵa kóziniń qyryn da salmaıtyn oblystyń birinshi, ekinshi hám úshinshi basshylary jýrnalıstiń otbasyna barlyq jaǵdaıdy jasap qoıǵandaı al kep bóse jónelsin. Minekı, Uly Mártebeli Qarapaıym­dylyqtyń taǵy bir úlgisi. Áıtpese bala kezinde kim qaı aýylǵa baryp, kim qaı balamen tanys bolmady deısiz. Tanystaryn este saqtaı da bermeıdi ǵoı, tipti. Keıde tanyp tursa da ótirik tany­maǵansyp, syrǵaqtap óte shyǵatyndar qanshama. Al qazaq kóshbasshysy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń bolmysy týraly bulaı dep aıta almaısyz. Sóz basynda tilge tıek bolǵan Prezıdenttiń qyrǵyz dosy týraly támsil de osynyń mysaly. Sonaý elýinshi jyldary egiz qozydaı eki eldiń malshylary Úshqońyr men Kók-Oırok jaılaýyn tel jaılaıdy eken. Beınelep aıtsaq, qyrǵyz aǵaıyndardyń – Kemin, qazaq baýyrlardyń – Jambyl aýda­nynyń aýyly aralas, qoıy qoralas bolyp ketken. Marattyń ákesi Aqmataı “Ekpın” ujymsharynyń ozat jylqy­shysy. Sosıalıstik Eńbek Eri! Al Nursultannyń ákesi Ábish Shamalǵan aýylynan kóship kelgen malshylardyń ferma meńgerýshisi. Sóıtip qyrǵyz-qazaqtyń aqylmany atanǵan Aqmataı men Ábishtiń arasyndaǵy syılastyq olardyń balalaryna juǵysty bolady. Bul syılas­tyq dostyqqa ulasyp, ekeýi Temirtaýǵa birge attandy. Odan Ýkraınaǵa sapar shekti. Orysshaǵa jetik, tilge sheshen, oqyp-toqyǵany mol, saz aspaptarynda sheber oınaıtyn Nursultan ýchılıshede bedeldi bolady. Onyń osy bedeli birge barǵan basqa jigitterge “Qytaı qorǵanyndaı” berik qamal boldy. Keıde Marattyń saýyq-saıranǵa ańsary aýatyn. Sonda Nursultan Ábishuly dosyna: – Ne bar jeligip, odan da kitabyńdy oqy. Sonsha jerden nege keldik, – deıdi eken ózimsinip. Al ózi oıyn-saýyq qýǵandarǵa ilespeı, jataqhanada qalyp, kitap, gazet-jýrnal oqyp, bilimin jetildiredi eken. – Namysqoı edi, tek qana “beske” oqyp, bárimizge úlgi kórsetetin. Sodan beri, mine, biri bıikte, biri etekte júrse de, bir-birinen kóz jazyp, qol úzgen emes. 1961 jyly 7 qazanda Marat úılengende dosy Nursultan Temirtaýdan Frýnzege (Bishkek) kelip, Vostochnyı kóshesindegi 63-úıdegi jaldamaly aıadaı páterde ótken kishigirim toıǵa qatysypty. Kisilik pen kishilikti qatar meńgergen Nurekeń sol jerde de Marattyń dostaryn úıirip áketken. – Aǵa, dosyńyz Elbasy bolǵan soń asyra maqtap otyrǵan joqsyz ba? – deımiz biz qaljyńdap. – Joǵa, basqany umytsań da jas kezdegi oqıǵany umyta almaısyń. Onan keıin Nurekeń orynsyz maqtandy o bastan jek kóredi. Shyn dostyń sezimi sýdan da móldir. Islam áleminiń bas kitaby Quran kárimge júginsek, rasynda, madaq Alla taǵalaǵa ǵana tán. Mysaly, Muhammed paıǵambar­dy (s.ǵ.s.) úmbetteri maqtaǵan saıyn ol kisi kúbirlep duǵa oqıdy eken. “Nege óıttińiz?” degenderge, “Madaq Allaǵa ǵana tán, sondyqtan úmbetterimniń kúnásin keshire gór dep Alla taǵalaǵa jalbary­nyp, duǵa oqyp otyrdym” deıtin kórinedi. Shynynda, Elbasy ásire dáripteýge jany qas ekenin Elbasy bolǵaly qanshama ret dáleldedi. Bizdiń biletinimiz bir toǵyz da, Elbasynyń biletini toqsan toǵyz. Áıtpese ol kisiniń keń júreginde Marat, Gena jáne marqum Qasyqbaı aǵa sııaqty bir kezderi birge ósken, birge oqyǵan, birge jumys istegen qanshama dostarynyń beınesi syıyp tur! Elbasynyń “Syndarly on jyl” atty kitabyn (Almaty, “Atamura”, 2003 jyl) oqyǵan adam, avtordyń álemdik aýqym­daǵy aqyl-oı ıeleriniń oı-tolǵam-darynan asyp túspese, kem soqpaıtyn pikirleri men paıymdaryna rıza bolary sózsiz. Aıtaıyn degenimiz, osy kitaptyń kirispesine “Jalynnyń jady” degen taqyryp qoıylyp, onda shyǵarmasyna arqaý bolar oıyn bastaý úshin ózi bir kezderi qasynda turǵan domna peshiniń ot-jalynynan mysaldar keltiredi. О́ıtkeni býyrqanyp, burqanyp jatqan otty metaldyń, abaılamasań, qaýpi de basymdaý bolady. Elbasy osyny sýretkerge tán túsinikpen tamasha baıandap keledi de: “Domna sehyndaǵy qaýipsizdik, eń aldymen, kúrdeli tehnologııalyq tizbektiń barlyq elementterin meılinshe qatań ári saıma-saı saqtaý arqyly qamtamasyz etiledi. О́kinishke qaraı, adamdar men qaýymdastyqtyń ózara qarym-qatynasynda kúıreýge soqtyrýdan saqtaıtyn qatań tártip jetise bermeıdi. Keı adamdardyń dostyǵy beıil emes, aldaný, al dushpandyǵy keıis emes, kelisimge kele almaǵandyq ekendigin kezinde qazaqtyń uly oıshyly Abaı aıtqan” dep, kúlli ǵalam basshylaryn úlken oıǵa jeteleıdi. Dostyq týraly bul oıdy aıtý úshin adamnyń ózi soǵan úlgi bolý kerek desek, Elbasynyń adamdardy alalamaıtyny, dostaryn shyqqan taby men tegine qaraı tańdamaıtyny dáleldeýdi qajet etpeıtini belgili. Dostyq týraly mynadan asqan mysal bolmas. Ibrahım (s.ǵ.) halıl, ıaǵnı dos bolǵany úshin óte aýyr jaǵdaıda bolsa da, dostyqtyń sharty retinde úlken bir baǵynyshtylyq pen táýekel ishinde edi, kóńilinde azǵantaı da bolsa esh qorqynysh pen úreı joq edi. Otqa tastalatyn kezinde oǵan kómektesýge usynys jasaǵan perishtelerge: – Dos pen dostyń arasyna kirmeńder! Rabbym neni qalasa, men soǵan razymyn, qutqaratyn bolsa – syıy, órteıtin bolsa – kemshiligim. Inshalla sabyr etýdemin,.. – dep jaýap beripti. Sosyn: – Ol jaǵdaıymdy biledi. Sosyn aıtyńdarshy, ot kimniń ámirimen janady, ony jaǵý kimniń isi? – dep surapty. Aqyry Uly dostan, ıaǵnı Alladan kelgen ámirmen ot Ibrahımge (s.ǵ.) salqyn ári qaýipsiz bolady. Osylaısha ılláhı dostyq kórinis tapty. Alla taǵala Ibrahımdi (s.ǵ.) adaldyǵy úshin aıat kárımde: “О́te adal (ýádesinde turatyn) Ibrahım...” (Nájm súresi, 37-aıat) degen sózdermen qurmet pen madaqtaý kórsetken. Prezıdenttiń dostaryna degen adaldyǵy týraly oılanǵanda osy mysal esime orala beredi. Uly halqymyzda “Bir dos bar qazandaǵy asyń piskenshe, bir dos bar aýzyńdaǵy jaǵyń túskenshe” degen ǵajap sóz bar. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryn eske alyńyzshy. Nemese sol jyldardaǵy baspasóz tigindilerin paraqtap kórińizshi. Prezıdent júrgizip otyrǵan ishki jáne syrtqy saıasatty synap-minep júrgenniń bári Elbasyna adal dos, joldas, baýyr ekenderin aıtyp, jalpaq jurtqa jar salǵan jandar emes pe edi. Biraq kóp uzamaı solardyń kóbisi sózderinen tandy, ýádelerinen taıdy. Elge jaqsy atanýdyń jóni osy eken dep josyqsyz sóıleıtin boldy. Syndy qoıyp, tabalaýǵa shyqty. Mysaly, “laýazymdy qyzmetke qolymyz jetpeı qaldy” nemese “ornymnan alyp tastady” dep te dos degen uly uǵymǵa kir keltirýge bola ma? Memleket múddesi jolyndaǵy qıyndyǵy kóp qyrýar isterde birge bolýdyń ornyna úrkek maldaı jalt beretini qalaı? Uly halyq, qarapaıym halyq osynyń bárin kórmeı-bilmeı otyr deısizder me? Ábilqaıyr hanǵa satqyndyq jasap, Otyrardyń qaqpasyn ashyp bergen opasyzdy Shyńǵyshan da madaqtap, marapattaýdyń ornyna, basyn shaptyrǵan joq pa edi. Endeshe Elbasy laýazymdy qyzmet berse dos sanap, al kemshiligine baılanysty qyzmetinen alsa nemese basqa qyzmetke jumsasa “kóshke bergen taılaǵyn” daýlap júrgen túlkibulań dýaıpattarǵa halyq qalaı senedi? Qalaı basshylyqqa saılap, qalaı tóbesine kóteredi? Ibrahım (s.ǵ.) paıǵambardyń “Dos pen dostyń arasyna kirmeńder! Rabbym neni qalasa, men soǵan razymyn, qutqaratyn bolsa – syıy, órteıtin bolsa – kemshiligim. Inshalla sabyr etýdemin” degen sózinen nege sabaq almaıdy. Nege ózi emes, tek qana ózge kináli bolýy kerek? Elbasynyń ómir jolyndaǵy alǵashqy soqpaqtardyń birinde dámdes-tuzdas bolǵan aǵalardyń biri – Rahymjan Myrzahmetov. Bul sonaý 1958 jyl eken. Komsomoldyq joldamamen Temirtaýǵa barǵan ońtústiktiń bir top jigitteri, ishinde Nursultan Ábishuly bar, Dneprodzerjınskiden bir-aq shyǵady. Bul, árıne, qalyń qazaqqa belgili jáıt. Belgisizi – 1964 jyly 6 shildede búkil brıgada bolashaq Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 24 jasqa tolǵan týǵan kúnin toılapty. Arada alty kún ótkende Rahymjan aǵanyń úıindegi jeńgeı Sánııa qoshqardaı ul tabady. Rahańnyń shoıyn balqytýshy dostary náresteniń atyn “Shoıynhan” dep qoıaıyq dep shýlaıdy. Sol kezde osy qýanyshtyń basynda júrgen Nurekeń “Temirtaýdaǵy kúnderdi eske túsiretin at qoıaıyq degenderiń oryndy, sondyqtan bul náresteniń aty “Temirhan” bolsyn” depti. Bul esim Rahańa da, jary Sánııaǵa da unaıdy. Temirtaý qalasynyń 50 jyldyǵynda sol baıyrǵy dostardyń bas qosýy bolady. Dýmandy toptyń ortasynda ádettegideı Nursultan Ábishuly da júredi jaırańdap... Arqa súıeýge bolatyn dostan artyq pana joq. Júırik atqa shabandoz úıir, jaqsy adamǵa dos úıir. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń “Ǵasyrlar toǵysynda” atty kitabyndaǵy (Almaty, “Atamura”, 2003) “Maǵuryp pen mashyryq arasynda” degen taraýdyń basynda German Gesseniń “Shyǵys pen Batys danalyǵynan biz bir-birimen óshtesken kúshterdi emes, kúlli dúnıeni óz arasynda terbeltken eki polıýsti kórgendeımiz” degen sóz jazylypty. Túsine bilgen adamǵa bul da uly dostyqty ulyqtaǵan asyl sózderdiń biri. Elbasy ony epıgrafqa bekerge shyǵaryp otyrǵan joq. Ol táýelsiz eliniń bosaǵasy berik, keregesi keń, shańyraǵy bıik bolýy úshin toqsanynshy jyldary shyǵys pen batystan dostar izdedi. Sol úshin Turǵyt О́zalmen, Szıan Szemınmen, Margaret Tetchermen, Fransýa Mıtte­ranmen, Jak Shırakpen, Fahd Abdel Azızben jáne basqa da kóptegen memleket basshylarymen kezdesti. Barlyǵymen de dos, pikirles bolyp ketti. Sonda kim úshin? Árıne, eli men jeri úshin. Eli men jeri úshin bolǵanda burynǵy KSRO degen qyzyl ımperııanyń tasasynda qalyp qoıǵan Qazaq elin dúnıe júziniń jurtshylyǵyna tanytý úshin! Qazaq eline jaý emes, dos izdegen Elbasynyń sol izgi sapary men mańyzdy mıssııasy áli jalǵasyp keledi. Mynaý tanys – kóp, dos – az zamanda bul úlgili úrdis. Jaqsy dástúr. Sonyń arqasynda Qazaq elin Shyǵys ta, Batys ta tórine shyǵaryp, bedeldi uıymdardyń tóraǵa­lyq­taryn usynyp otyr. Ábdijámil aǵa romanyndaǵy Esbol qarııanyń “Onyń bir pálesi – dos kisilerdiń arasynda da birdeılik bola bermeıdi. Olardyń da arasynan artyq-kemi shyǵyp, kemi kishi ornyna júredi. Qıyny osy” degen qaýpi de qazaq kóshbasshysynyń sabyrly saıasatynyń arqasynda joqqa aınal­ǵandaı. Qudaıǵa shúkir, qazir burynǵydaı kishimiz, kembiz dep basqa elderdiń aldynda kúmiljimeımiz. Elbasynyń elder men elderdiń, adamdar men adamdardyń arasyndaǵy Dostyq degen degdar sezimge degen ińkárligi qazaqstandyqtardy osyǵan úıretti. Kim halyq úshin ómir súrse, ol máńgi ómir súredi. Qazaqstannyń baqytty baıany úshin Halyqtyq Prezıdentke aınalǵan kóshbasshy da halyq úshin, dostar úshin týǵan perzent. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy. *Nursultan Ábishuly men Marat Aqmataıuly (jas kezderi jáne búgingi ýaqytta).