* Qazaq handyǵy-550
«Jigittiń jolbarysy, arlany bar, Aqıyq, arǵymaǵy, tarlany bar, jutasa mal-dáýleti, oqasy joq, Tatıtyn mal-dáýletke armany bar», dep jyr dúldúli Qadyr Myrza Áli aıtqandaı, mal-dáýletten buryn, halyqtyń armanyn, ulttyń erkindigin alǵa shyǵaryp, osy joldan ómir boıy tanbaǵan arystarymyz týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Abylaı ańsaǵan azattyq» («Egemen Qazaqstan» 2 qazan, 2013 j.) atty maqalasynda «Qazaq halqy talaıly taǵdyrynda ultqa ustyn bolǵan handardan, el qorǵaǵan batyrlardan, kemel bılerden kende bolmaǵan», dep taıǵa tańba basqandaı etip jazǵan edi. Solardyń biregeıi Abylaı han desek, ótken aptanyń sońynda Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı «Abylaı hannyń armany» atty tarıhı dramanyń tusaýy kesildi. Atalmysh qoıylymdy kórýge Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqovamen birge Mádenıet jáne sport mınıstri A.Muhamedıuly, elordadaǵy zııaly qaýym ókilderi keldi.
Shyǵarmanyń avtory – belgili jazýshy, daryndy dramatýrg Dýman Ramazan bolsa, rejısseri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri talantty azamat Bolat Uzaqov. Osy arada avtor men rejısserdiń budan buryn da «Kenesary – Kúnimjan» degen tarıhı dúnıeni sahnalap, kórermenderdiń yqylasyna bólengenin aıta ketýdi paryz sanaımyz. Jalpy, sóz ustap, óner qýǵan jigitter tyń izdenisterimen qazaq degen jurttyń arǵy-bergi tarıhyn qozǵaı otyryp, alasapyran zamandardaǵy ultymyzdyń uly qasıetterin, bereke-birlikterin, aldyńǵy tolqynnyń aıtqanyna kónip, aqylmandardyń degenine ılanýdyń jol-joralǵysyn búgingi urpaqqa taǵylym etip júr.
Jańa qoıylymdaǵy oqıǵa da oı-sanańa tyń serpin beredi. Shymyldyq túrilgende, tórden oryn alǵan qazaqtyń qazynaly qarııasy men nemere qysqa da nusqa Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy bıyl toılanǵaly jatqanyn, oǵan uıytqy bolǵan Elbasy ekenin áńgimeleıdi. Odan keıin Abylaı hannyń jońǵar tutqynyna túsken kezinen bastap, halqy aq kıizge otyrǵyzyp han kótergen sáti kóz aldyńnan ótedi. Tutqynǵa túsken Abylaıǵa qoqańdap qyr kórsetken qalmaq batyry Jalbynyń «Mynaý Sharysh aǵamdy óltirgen qandy qol qaraqshy!», dep qoqańdaǵanda, Qaldan Seren qontaıshynyń qyzy – Topysh sulý «Bilem, biraq erlik jasap, batyrlyq tanytatyn jer bul emes. Bunyń endigi taǵdyry uly mártebeli patshamyzdyń qolynda», dep toıtarys beredi. Osy sát syrttan Qaldan keledi. Abylaı odan aıylyn jımaı qasqaıyp qontaıshynyń qataryna bet alady. Jalby (Qasymhan Buǵybaı) bastaǵandar Abylaıdyń basyn ımekke tyrashtanady. Ol «Dushpanyma bas ımeımin!» degende, jalpyldaǵan Jalby «Iilmeıtin bas kesiledi» dep túsin sýytqanda, «Bastyń ıilgeninen, kesilgeni jaqsy» dep qasqaıyp turady. Budan keıingi jerdegi Abylaı men Qaldan Serenniń arbasatyn tusy «Aıtshy, qane, bas batyrym, Sharyshty qalaı óltirdiń?». «Qaldan, men Sharyshty jekpe-jekte óltirdim... Sen sekildi qapyda qolǵa túsirip, ordamda qan qaptyrǵan joqpyn! Bulaı isteý han túgili qaraǵa da jaraspas. Men sııaqty qapııada qor bolmaı, jekpe-jekte jan tapsyrǵan Sharyshta ne arman bar?!» deıdi de, mysqylmen «Sen armanyńdy ózińmen birge alyp barady ekensiń ǵoı! Olaı bolsa, armanda ketpeı, keýdeńnen janyń shyǵar aldynda aqyrǵy aryzyńda aıtyp qal!» dep Qaldan sus kórsetkende «Iá, Sharyshsha qan maıdanda mert bolsam, armanym ne?! Qaıran kúshtiń qyzyǵyn kóre almaı, qapylysta qolǵa tústim. Bul arman emeı nemene?! Keń-baıtaq jerime qala saldyryp, qazaǵymdy otyryqshy elge aınaldyrsam dep edim. Ol oıymdy oryndaı almaı, halqymdy ańsha josyǵan kúıinde qaldyryp baramyn. Bolmasa, ózekti janǵa bir ólim, ajal asa qorqynyshty emes! Taǵy da arman eterim – tórt atadan beri jalǵyz em, urpaǵym joq edi. Bir ózimniń ǵana emes, tórt atanyń tuqymy tuzdaı qurıtyny janymdy jegideı jep, ózegimdi órtep turǵany», dep bir qaıyrǵanda Qaldannyń susty júzine qan júgirgendeı bolyp «Sen-daǵy meniń Ejen qaraǵymdaı jalǵyz ekensiń ǵoı», deıdi. Keskin-kelbetine kózi toıyp, sózi et júregin eljiretken Qaldan: «...ólimge qımaıtyn anyq bekzat... Jeke kıiz úı tigip, sonda aparyp ustańdar» dep buıyrady. Buǵan Jalby jar salyp qarsylyq kórsetedi. Biraq Qaldan adýyndy aqylsyzdyń sózine ılige qoımaıdy. Qaıta qazaq jurtynyń batyrlyǵyna tánti ekenin tilge tıek etedi.
Abylaı men Topysh arasyndaǵy kóńil qusyn ańǵarmaǵan bolyp ushyratyn qysqa áńgime, Topysh pen Jalbynyń sóz qaǵysýy áserli shyqqan.
Abylaı men Ámirsana arasyndaǵy alma-kezek sóz biraz qupııanyń betin ashady. Ekeýi qylyshpen alaqandarynan qan shyǵaryp turyp serttesedi. Bul atam qazaqtan qalǵan óz qolyńdy óziń kespeısiń degendi bildirgendeı. Qaldan Serenniń ordasyna qazaq elshilerin Qazybek bı (Amanjol Moldahmet) bastap keledi. Alǵashqy sóz saıysy qatqyldaý bastalyp, artynan júzderine jylý júgiredi. Ásirese, Qazybek bıdiń «...biz qazaq degen mal baqqan elmiz. Eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz, jaılap jatqan mekenimiz, qasıetti qazaq dalasy. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdi jaýlar baspasyn dep, naızaǵa úki taqqan elmiz. Dám-tuzymyzdy aqtaı bilgen, dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz...», dep tegeýrindi sózderin termeleı kelip, «...Shymyrmyn deme, shynyńdy aıt, shymshýyrmen qaıyrylar. Qasarysqan han bolsań, qarysqaly kelgenbiz. Sen – qalmaq bolsań, biz – qazaq, qarpysqaly kelgenbiz. Sen – temir bolsań, biz – kómir eritkeli kelgenbiz... Qane, qontaıshy, tyńdaıyq, qaıtarasyń ba hanymyzdy, bitimiń men jónińdi aıt!» deıdi qatýlanyp. Myna sózdiń zoryna, bıdiń almas qylyshtaı jarqyldap turǵan túr-tulǵasyna súısingen Qaldan «Qasaryssań, handy da jeńetinińe kózim jetti», dep biraz talaptaryn aıtyp, Abylaıdy tutqynnan bosatady.
Tarıhı dramadaǵy taǵy bir nazar aýdaratyn kórinis Topysh qyzdyń ákesine júrek qalaýyn aıtýy der edik. Ishten shyqqan «shubar jylannyń» arbasyp turǵan jurtqa bet burǵanyn alǵashynda er toqymyn baýyryna alǵan attaı týlaǵanmen, artynan «Kóz jasyńa qalmaıyn! Berdim tileýińdi», deıdi.
Osyndaı qarym-qatynas Abylaı men Qaldan Seren arasynda jymdasa kelip, Qytaı men Reseıge baılanysty oılaryn ortaǵa salady. Totydaıyn taranǵan Topysh sulýdy senip tapsyrǵany úshin Abylaı alǵysyn bildirip, «Jaqsylyqty bilmeıtin teksiz emespin!» dep attanady. Topysh Abylaıǵa Qasymdaı ul syılaıdy.
Endigi bir nazar aýdaratyn nárse, Abylaı han ordasyndaǵy han keńesi. Keńes ústindegi Tóle bı, Buqar jyraý, Áıteke bı, Qazybek bı, Jánibek tarhan, Qabanbaı batyr arasyndaǵy yrǵasýlar, Abylaıdyń shamyrqanyp, aıǵa shapqandaı minezben sóıleýine ákeledi. «Men kimmin? Iá, qanisher Abylaıdyń Ýálıinen qalǵan jalǵyz tuıaq – Ábilmansurmyn!», dep ótken jolyn tarata aıtyp, eldiń jaıyn qozǵaıdy. Entelegen jaýdan yǵyp-buǵý qater ekenine kóz jetkizedi. Sózge toqtaǵan ıgi jaqsylar bura tartqan oılarynan qaıtip, jumǵan judyryqtaı birigip jaýǵa attanady. Jeńis tuǵyrynan kórinedi.
Shyǵarmadaǵy taǵy bir eleýli kórinis Qytaı men Reseı elshileriniń Abylaı han aldyna alma-kezek kelýi edi. Alǵashqy tusta Qytaı elshisi Na-Vang (Dastan Álimov) jorǵalaı basyp kelip, óziniń joralǵysyn uranqaılar men torǵaýyttarǵa shabýyl jasap, maldaryn aıdap ketip jatyr ekensizder dep ishki qyl-qybyr oıyn jetkizgende Abylaı: «Biz eshqandaı da uranqaılar men torǵaýyttardyń jerine basyp kirgemiz joq, tek kezinde solar ıelenip ketken qazaq jerin ózimizge qaıtaryp aldyq. Tarbaǵataı ólkesi, Ertistiń joǵary alqaptary, Ileniń boıy qazaqtardyń ejelgi mekeni. Biz ol jerlerge qazaqtardy qonystandyramyz. Osyny ımperatordyń nazaryna jetkizińiz», degende elshi «Jońǵarlar jaılaǵan jerdiń barlyǵy da bizdiń ıeligimiz. Al sizder óz elderińizdiń topyraǵyn qapysyz qorǵańyzdar... Sózbuıdaǵa salsańyzdar, uly patshamyzdyń qaharyna ushyraısyzdar!» dep qyr kórsetkende Abylaı Sın ımperııasy ózin Jońǵar handyǵynyń quqyq murageri sanaıtynyn, shyndyǵyna kelgende, ol jerler qazaqtyń atamekeni ekenin, bir kezderi qalmaqtar kúshpen basyp alǵanyn aıtyp, «Qandaı kúshi asqan memleket bolsa da, eger bizge qoqan-loqy jasasa, tabandap qarsy turamyz! Altaı men Atyraýdyń, Ertis pen Edildiń, Arqa men Alataýdyń arasyndaǵy ulan-ǵaıyr atyrap, kóshpeli qazaq jurtynyń baǵzydan bergi irge tepken ataqonysy, altyn besik ata jurty», deıdi de tıimdi usynysqa qarsy emes ekenin jetkizedi. Qytaı elshisi ımene basyp, ıilip kelse, al orys elshisi Ivan Ýrakov (Keńes Nurlanov) osqyrynyp, orta júzge han bolyp saılanǵannan keıin Peterbýrgke baryp, kýálandyrylǵan belgi alý qajettiligin eskertkende: «Meni halqym han saılady, endeshe buǵan qosa aıryqsha bir kýálik alýdyń qajeti qansha?» dep onyń jer týraly pikirine «Jer – bizdiki. Oǵan eshkimniń daýy bolmasa kerek. Sondyqtan bas jaqqa baryspaıyq, elshi myrza», dep qaıyryp tastaıdy. Qytaı men Reseı arasyndaǵy jaıdy qozǵap baryp, kim jaǵyna shyǵasyz degendeı emeýrin tanytqanda Abylaı: «Bizge bárinen de tynyshtyq qymbat. Qudaı qosqan kórshilerimizben tatý-tátti ǵumyr keship, beıbit ómir súrgimiz keledi», dep sóz aıaǵyn túıedi.
Kezinde asyp-tasqan Jońǵar memleketiniń joıylýynyń «syr-sıpaty» tarıhı dramada jan-jaqty kórinis tapqan. Ásirese, Ámirsana men Topyshtyń arasyndaǵy qasiretti sózder jandy kúızeltedi. Bastaǵy baqty baǵalamaı, taq talasy osy kúıge túsirgenin Topysh kóziniń jasyn alty taram etip turyp, Jońǵar memleketin qulatyp, halqynyń moınyna qyl buraý salyp, aıaqqa taptatqandarǵa qarǵys aıtqan tus, otpen oınap opynǵan sát kimge de bolsa sabaq bolarlyq. «Ishimniń ýdaı ashyp, bara jatqany-aı! Eljiregen elim-aı, qaljyraǵan halqym-aı!» dep zar tógedi keshegi Topysh sulý.
Abylaı men súıkimdi balasy Qasymnyń (Aıbar О́mirbek) alma-kezek áńgimesi, ulynyń ákesine dýlyǵa men qylyshty usynýy – urpaq sabaqtastyǵyn kórsetip turǵany anyq. Sońynda han bastaǵan batyrlar men bıler sahna tórinen kóringende, búkil azat qazaq eliniń búgingi bereke-birligi kóz aldyńa kelgendeı bolady. Ásirese, basynda aıyr qalpaǵy men ıyǵyndaǵy aq shapany, belindegi kemer beldigi, ot shashqan janarymen astasyp ketetin han tulǵasy jurtymyzdyń judyryqtaı jumyr, bilekteı berik ekenin dáıekteıdi. Osy arada Shákárim aqynnyń «Qazaqqa Abylaıdan ókimetti han boldy ma? Alǵashqy han bolǵandaǵy armany – qala salǵyzbaqqa 70-ke kelgenshe jetpis úıdiń basyn bir jerge qosa aldy ma? Eli bilmeı, ózi bilgen er – darııanyń júzindegi janqadaı aǵynǵa amalsyz aıdalyp joǵalady da» degen sózi oıǵa oralady. Basy birikpegen Jońǵardyń joǵalýyn joǵaryda aıttyq. Tarıhı dramanyń ón boıynda Abylaı han bastaǵan batyrdyń, babalardyń qıyn-qystaý kezeńdegi aqyl-parasaty, kóregendigi ádemi baıandalǵan. Bylaıǵy kezde jeke júrgendeı kóringenmen, eldik iske kelgende uıysyp ketetin sáti shyqqan. «Aıbarly Abylaı ańsaǵan asqaq armanǵa, uly muratqa búgingi urpaq jetti» dep, Prezıdent Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, qazaqty búgingi kúnge jetkizgen osy bereke-birligi.
Birte-birte shırap, shıryqqan, shyńdalǵan Abylaı beınesin buǵan deıin Halyq Qaharmany Qasym Qaısenovtiń tulǵasyn kınoda somdaǵan, «Daryn» memlekettik syılyǵynyń laýreaty Qýandyq Qystyqbaev, Qaldan Serendi talantty akter, tiri Muqaǵalı atanǵan Janqaldybek Tólenbaev, bolmysy bólek Jolbarys sultandy Jánibek Musaev, Ámirsanany Erjan Nurymbet, Topysh sulýdy Aıman Qarpseıitova, bılerdi halyq ártisi Tilektes Meıramov jáne Bolat Ybyraev, batyrlardy Meıram Qaısanov jáne basqalar oınady.
Qoıylymnyń sońynda Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqova tarıhı taqyryptaǵy atalǵan spektakl Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn merekeleý jónindegi tapsyrmasy boıynsha qoıylyp otyrǵanyna rızashylyǵyn bildirip, biz joǵaryda dáıek keltirgen Prezıdenttiń Abylaı hannyń 300 jyldyǵyna arnaǵan maqalasynda atalyp ótilgen ishki yntymaǵymyzdy, sútteı uıyǵan tatýlyǵymyzdy aıtyp, osyndaı tarıhı dúnıeni shyǵarǵan ujymǵa iltıpat tanytyp, shańyraq keńeısin degen tilegin jetkizip, gúldestesin tapsyrdy. Teatrdyń kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi Talǵat Temenov, tarıhı dramany kórýge kelgen jurtshylyqqa rızalyǵyn bildirip, qazaq óneri týraly, ásirese, teatr jaıyna toqtalyp, elordada boı kótergen sáni men saltanaty kelisken eńseli úılerdi kóz aldyǵa elestetip, aldaǵy ýaqytta sondaı jańa ǵımarat Qazaq teatryna da buıyrady degen úkili úmitin alǵa tartty.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
