Qystyń shytyrlaǵan saryshunaq aıazynda, jazdyń shilińgir aptabynda qara bazarda, qurylysta júrgen óndirdeı qaragózderdi kórip, nege jastarymyz túrli kásipti ıgermeıdi deıtin oı kóbimizdiń basymyzǵa kelgen. О́zge ulttyń jigitterinen turatyn, barmaǵynan bal tamǵan aspazdy, sheber shashtarazdy, aǵash ustalaryn kórgende nege bizdiń balalar boıynda bar qabiletke emes, jurtqa qadirli bolyp kórinetin mamandyqtarǵa qaraı júgiredi degen suraq sózsiz kóldeneńdeıdi.
Sol sııaqty, ózge aǵaıyndar fotoónerdi túpkilikti ıgerip júrgende, tońdyrmaıtyn, ash qaldyrmaıtyn osyndaı kásipterdi kásipqoılyq turǵyda ıgerýge qazaq balasyna ne kedergi dep talaı oılaǵanbyz. Bas basyna bastyq bolý qaıda? Degenmen, basshy da, qosshy da bolmaı-aq óz isiniń maıtalmanyna aınalǵan abyroıly zamandastar bar.
«Jigitke jeti óner az» degendi kásipqoı fototilshi Jeńis Ysqabaıǵa qaratyp aıtýǵa bolar edi. Eger ol ózi oıǵan aǵash tósek, óz qolymen qalpyna keltirgen jádiger jıhazdardy áleýmettik jelilerde kórsetpegende, onyń 2000-shy jyldary «Azııa daýysy» degen halyqaralyq baıqaýdyń bolǵanyn, shetelden kelgen ónerpazdarǵa, onyń ishinde, júldeli oryn alǵan jeńimpazdarǵa óz qolynan shyqqan ulttyq mýzykalyq aspaptardyń kishkentaı bir bólshegin syılap otyrǵanyn umytqan da ekenbiz.
– Eger men qazir aqsha qýsam – tek toılardy fotoǵa túsirip, soǵan toǵaıyp júre berýime bolar edi. Men úshin fotoóner, aǵash oıý, sýret – munyń bári de shyǵarmashylyq, kúndelikti izdenis pen oqýdan turady. Bir buıymdy jasaýǵa keıde bir aı, keıde eki aı ketedi. Eski jumystaryma qarap, keı dúnıelerdi durys jasaǵanyńdy túsinesiń. Biraq, tirnektep jınaǵan bilimniń arqasynda ǵana sapaly dúnıeler shyǵyp jatyr. Stýdent kezimde jáı fotoapparatqa sýret túsirip júrdim. Áke-sheshem bergen qarajattyń teń jartysyn osyǵan jumsaıtyn edim. Kele-kele áskerde júrgenimde qolyma «Zenıt» fotoapparaty tústi. Onyń sapasyn kórip, foto túsirýge odan da qatty qyzyǵa bastadym. Bul is meni «Almaty aqshamy» gazetine fototilshi etip alyp keldi. Sol jyldardaǵy tájirıbem meni Serik Úmbetovteı el aǵasymen tabystyrdy. Men ol kisiniń jeke fotografy bolyp júrgende, osy kásipti tereń meńgerýge kóp múmkindik aldym. Serik Ábikenuly maǵan eń bastysy shyǵarmashylyq erkindik pen jeke kabınet berdi. Búkil fototehnıkamen qamtamasyz etti. Osydan keıin jumysym nátıjeli bola bastady. Fotoshyǵarý isinde joǵary sapaǵa kóterile bastaǵan tus ta osy. Qur fotoǵa túsirip qoımaı, jumystaryma ulttyq naqysh berip, fotony árleýdiń sońǵy jetistikterin úırendim. Sýret betin aqyndardyń óleńderimen, jýrnalısterdiń maqalalarymen tolyqtyryp árlesem, avtorlaryn tastamaı kórsetip, fotoalbomdardy tolyq málimet beretindeı etip jasadym.
Eldiń bári sol kezde maǵan «Sen jaqsy fotografsyń» dep maqtaý aıtyp júrdi. Biraq, men ózimdi áli kúnge deıin myqty fotografpyn dep eseptemeımin. Al negizgi mamandyǵym – sáýletshi. Biraq, men kóp ýaqytty sýretshi ustazym Gennadıı Paktyń sheberhanasynda ótkizdim. Inemen qudyq qazǵandaı ártúrli qolónerdiń qyr-syryn úırendim. Gennadıı Borısovıch «Adam qartaıǵansha oqý oqysa da, kóp nárseni bilmeı ketedi» dep aıtyp otyratyn. Sol ras eken. Sondyqtan, bárin bilý múmkin emes, tipti, keıde bilip turǵanyńdy da umyta bastaýyń múmkin. Al fotografııa qolmen salynatyn sýret ónerinen bir ǵana aıyrmashylyǵy bar. Ol – jyldamdyq. Qas qaǵym sátti tarıh qoınaýyna engizý. Jazýdy oqýǵa, beınebaıandy kórýge ýaqyt kerek. Al, fotografııanyń ereksheligi kózge túsken boıda kóz aldyńa ótken shaqty alyp keledi.
Al aǵash oıý ónerine qalaı keldim. Saqpaı atam sheber bolatyn. Ákem de, baýyrlary da bári ónerli. Biraq eshqaısysy kásip etip, damytpaǵan. Atam qyryq órme qamshy órgende kem ketiksiz óretin. Qamshylaryn neshe túrli temirmen áshekeıleıtin.
Sol Saqpaı atam jylqyshy boldy. Eshkimmen sharýasy joq, óz isin ǵana biletin adam edi. Oǵan qamshy kerek, er-turman kerek, sonyń bárin ózi aǵashtan oıyp jasaı beretin. Bul kisiniń qamshysyndaı qamshyny áli kórmedim desem de bolady. Bul óner sol Saqpaı atamnan juqqan shyǵar?! Aǵash jıhazdardy jasaýǵa shákirtim «Daryn» mektebiniń túlegi Beıbit Sársenbaıuly kómektesip júr.
Sonymen, biraz ónerdi boıyna jınaǵan qazirgi zamannyń balasyna tabys kózi qaıdan? Jeńisti qolynan keletin barlyq isi kezegimen asyrap otyr dese de bolady.
– «Jýsan» stýdııasy – meniń shyǵarmashylyq álemim. Munda kez kelgen adam kelip fotoǵa túse salmaıdy. Baǵasyna kónse – túsedi. Túsirgen sýretterdiń bárin shetinen qoldaryna ustata salmaımyn. О́zime unamasa, ol sýretti ıesine bermeımin. Kóńilimnen shyqqansha jumys isteı beremin. Keıbir fotolar bir aıǵa deıin daıyn bolmaıdy. Keı tapsyrysty tórt aı boıy jasaǵan kezim de boldy. Fotoóner de keıde jyldam, keıde baıaý júredi.
Qazir qazaqtyń kúres ónerin damytyp otyrǵan «Qazaqstan barysy» jobasymen kelisimshartpen jumys jasap júrmin. Úsh jyl boldy, jarystaryn túsiremin, fotoshejiresin, albomdaryn jasaımyn. Búkil Qazaqstannyń barlyq túkpirinen jınalǵan balýandar «Jýsan» stýdııasynda boldy.
Fotoóner – men úshin kásip, Qolóneri – atamnan qalǵan mura. Bul men úshin ermek. Onymen túpkilikti aınalysyp ketetindeı úlken kásipker emespin.
Árkim, óziniń kásibin súıip isteýi kerek. Aǵaıyn-týysty salyp alǵan mamandyqqa degen mahabbatyń bolmasa, ol isti sapaly atqara almaısyń jáne oǵan qulqyń da bolmaıdy. Alysqa barmaı-aq, osy fotografııa salasyn alsaq ta, shyrtyldatyp shetinen túsire bersem, fotograf bolyp shyǵamyn dep oılaıtyndar jetkilikti. Bul óner ekenin kóbisi túsine bermeıdi. Mysaly, músinshilikti, qala bezendirý isinde júrgen sapasyz jumystardy alaıyqshy. Kórkemdigi, tepe-teńdigi saqtalynbaǵan jumystardy kásipqoılar birden baıqaıdy. Keıbir eskertkishterdiń ansambliniń úılesim tappaýy, músinderdi anatomııadan múlde habary joq adamdar jasaǵandaı kórinedi. Bir túıir lırıkasy joq, sanany selt etkizbegen týyndylar – izdenbeýdiń, óz kásibine joǵary deńgeıde mashyqtanbaǵandyqtan.
О́zine esh kóńili tolyp kórmegen, únemi izdenis, udaıy jetilý jolynda júrgen Jeńis Ysqabaıdy fotoóner – elimizdegi eń aıtýly oqıǵalarǵa ortaqtastyrdy. Jaqsylarmen joldas etip, jaısańdardyń taǵylymymen qaýyshtyrǵany sózsiz. Fotoóner – bul da ónerdiń óneri.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
