Ulystyń uly kúnin tek túrki halyqtary ǵana emes, parsylar, grekter de atap ótedi. Kóktem merekesin 3000 jyldan beri Balqan túbegi, Qara teńiz aımaǵy, Kavkaz, Ortalyq Azııa men Taıaý Shyǵysta 300 mıllıonǵa jýyq adam toılap keledi.
Iá, Áz-Naýryzdy álemniń ár túkpirindegi qazaqtar da asyǵa kútedi. Qıyrdaǵy qazaqtar óz topyraǵynyń dástúrine saı Naýryz naqyshtaryn jasaıdy. Máselen, Iran Islam Respýblıkasy ulyq merekeni toılaýǵa resmı túrde sheshim qabyldaǵan. Olar Naýryzdy memlekettik deńgeıde atap ótedi. Tarıh betterine úńilsek, Naýryz – Jańa kún, Iran jerinde ejelden ulttyq mereke ráýishinde «Naýryz sultanı» dep atalyp kelgen. Iran patshalary naýryzdyń alǵashqy bes kúnin «Áleýmet, Naýryz» dep, jurtshylyqty saraı saltanatyna shaqyryp, tilekterin oryndaıtyn bolǵan. Al naýryzdyń altynshy kúnin «О́zgeshe Naýryz» dep atap, saraı mańyndaǵylar men qyzmetkerlerge syı-syıapat kórsetip, toı-dýman ótkizgen desedi.
Naýryzdyń eki halyqqa da ortaq tustary jaqsylyqqa bastaý, adamgershilikke baýlý ekenin baıqadyq. Tabıǵat, maýsym aýysqanda keletin merekeniń negizgi fılosofııasy – ózgerý, jańarý. Irandyqtar Jer-ana oıanyp, tabıǵat shattyq pen jaryqqa bólengendeı «meniń de bolmysymdy jaqsyǵa ózgert, meırimdilikke, súıispenshilikke toltyr» dep tilek aıtady. Eń qyzyǵy, Iranda jańa jyldyń aýysý ýaqyty arnaıy belgilenedi. Bul astronomııalyq zertteý jasalyp, arnaıy uıymmen qarastyrylady. Máselen, 1397 jyldan 1398 jylǵa aýysý Tegeran ýaqyty boıynsha 21 naýryzda saǵat birden 25 mınýt 27 sekýnd ketkende júzege asady. Osy kezde otbasynyń músheleri túgel dastarqanǵa jınalady. Otyrysta parsynyń uly aqyny Hafızdiń óleńderin oqıdy. Otbasynyń úlkenderi kishilerge syılyq syılaıdy. Odan keıin aǵaıyn-týys bir-biriniń úıine qonaqqa barady. Osylaı 13 kún boıy mereke jalǵasady. Elimizde Naýryz qoǵamdyq jerler men kóshelerde de toılansa, ırandyqtar merekeni tek otbasy múshelerimen qarsy alady.
Ulttyq merekege aınalǵan bul kúndi Iran qazaqtary «Naýryz aıt» dep te ataıdy. Meıramdy asqan shattyq, jyly júrek, shyn yqylaspen kútedi. Úsh kún boıy qazaqtardyń úılerinde dastarqan jaıýly turady. Mereke qarsańynda bir apta buryn barlyq úıdiń ishi-syrtyn tazalap, úı ishi túrli ulttyq naqyshpen áshekeılengen buıymdarmen ásemdelip, aıt kúni kóztartarlyqtaı jaınap turady. Balalar jańa kıimderin kıedi. Qyz-kelinshekter de ulttyq kıimderin zamanaýı sánge laıyqtap kıedi. Ásirese sholpy taqqan qyzdardyń kerbez júrisi, syńǵyrlaǵan shashbaý úni aınalanyń nazaryn ózine aýdarady.
Iran Islam Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Álı Akbar Djoýkar ulyq merekeniń tarıhı-mádenı mańyzy tereńde ekenin aıtady.
– Irannyń kóne dáýirinde paıda bolǵan Naýryz meıramy BUU men IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı mura tizimine engizilgen. Qazirgi ýaqytta Naýryzdy 14-ten astam el men 400 mıllıonnan astam adam toılaıdy. Iranda Naýryz meıramynyń ózindik ereksheligi bar, ol – jańa jyldyń bastaýy. Ulyq meıramdy toılaýdyń ádet-ǵuryptary men rásimderi ózindik sulýlyǵymen erekshelenedi. Irannyń Gúlistan oblysynda qazaqtar Naýryzdy basqa ırandyq ulttarmen birge atap ótip, qazaq mádenıetiniń ádemi kórinisterimen tanystyrady. Irannyń basqa turǵyndary bul kórinisterdi kórý úshin qazaq aýyldaryna saıahattaıdy, – deıdi Álı Akbar Djoýkar.
Sondaı-aq Almatydaǵy Iran Islam Respýblıkasy Bas konsýldyǵynyń mádenı attashesi Aǵazade Hosseın de Irandaǵy qazaqtardyń Naýryzdy toılaý amaldaryna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Jańa jyldyń aldynda eski jyldyń sońǵy aptasynyń aqyrǵy sársenbi kúnin ırandyqtar «Charshánbe sýrı» (Sársenbilik mereke) dep ataıdy. Bul kúni keshkisin ortaǵa ot jaǵylyp, onyń ústinen attap, sekirip ótý rásimi men oıyndary bastalady. Bul mereke ejelden Iran jerinde, Samanıd zamanynda «Sýrı» dep atalǵan.
– Iran qazaqtary qanshama jyldan beri ulttyq dástúrlerin ulyqtap keledi. Olardyń Naýryzdy dástúrge saı toılap, ana tilinen ajyramaı, úlkenge qurmet syndy izetten aıyrylmaýy ata dástúrine adaldyq, beriktik ispetti. Olar ózge eldiń topyraǵynda da óz ustyndaryn joǵaltqan joq. Osyndaı myń boıaýly salt-dástúrine qarap, Iran qazaqtarynyń birligi bekem ekenin kóremiz. Olar dástúrin ǵana saqtap qoımaı, qazaq bolmysyn nyǵaıtty jáne basqa ırandyqtarmen tatý-tátti ómir súrdi, tegin umytqan joq.
Aıta keteıin, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ulyq merekeniń tarıhı-rýhanı mańyzyn eskerip, Naýryznama onkúndigin jarııalady. Bul kóktemniń aıtýly merekesiniń san qyryn kórsetip, ulttyq naqyshyn aıqyndaı túsedi, – deıdi Aǵazade Hosseın.
Naýryz meıramyn toılaýdyń Iran qazaqtaryna tán ózindik boıaýy bar. Atap aıtsaq, Ulystyń uly kúnin qarsy alý rásiminde dastarqan daıyndalyp, onyń ústine qasıetti Quran kitaby, sham, qurma, órik, meıiz, jańǵaq «S» árpimen bastalatyn jeti túrli taǵam qoıylady. Olar: somaq – júzim untaǵy, sázbe – bıdaıdyń jas órkeni, senjed – jıde, serke – júzim shyryny, sekke – temir teńge, sır – sarymsaq, sıb – alma. Bul dastarqan «háftsın», ıaǵnı jeti «S» dep atalady.
Osy oraıda Irandaǵy qazaqtardyń Naýryzdy qalaı merekeleıtini jóninde shyǵystanýshy ǵalym Islam Jemeneıden surap kórgen edik. Onyń aıtýynsha, Naýryzdyń bastalýyna oraı el basshylary, dinbasylar, ǵulamalar halyq aldyna shyǵyp quttyqtaıdy. Al jeke otbasy músheleri dastarqan basynda bas qosyp, Allaǵa shúkirshilik aıtyp, Jańa jyldy qarsy alady.
«Aǵaıyn-týystar men dos-joralar bul kúni bir-birin quttyqtap, qaýyshyp, máre-sáre bolady. Meshitterden bastap jaǵdaı-múmkindigi bar árbir otbasy meshit aldyna, kóshe-alańdarǵa, úı aýlasyna árli-berli ótip jatqan adamdarǵa arnap naýryz kóje ázirleıdi. Naýryz kóje quramyna jipke tizilip, túni boıy sýǵa salynyp qoıylǵan et, ádás, hálim sııaqty daqyl túrleri men sheker qosylady. Al Naýryz merekesin shyǵaryp salý kúni jurtshylyq azyq-túligin, qazan-aıaǵyn, kıiz-tekemetin, oıyn-saýyq quraldaryn ázirlep, tabıǵat aıasyna shyǵady. Jasyl shalǵyn men ashyq alańdarda túrli ulttyq oıyndar, sport jarystary ótkizilip, saýyq-saıran, sherý-serýen jalǵasady», deıdi Islam Jemeneı.
Sondaı-aq ol ulyq merekeni shyǵaryp salý kúni dastarqan dámi de ártúrli ulttyq taǵamdarmen tolyǵa-molyǵa túsetinin, balalardyń ý-shýy, shat-shadyman kúlkisi, boıjetkender men bozbalalardyń jarasymdy ázilderi, sybyrlasyp syrlasýy, jigitter men eresekter jaǵynyń márt-jomart is-áreketteri mereke-meıram mezetin odan saıyn árleı, áspetteı túsetinin atap ótti.
«Tolysqan qyzdar ishteı yrym jasap, ósimdik sabaǵyn bir-birine jalǵaı órip, «Ǵumyrly, súıikti, bilimdi, adal jardy násip qylǵaı» dep tilek tileıdi. О́ıtkeni ómir jolyndaǵy sheshimin tappaı kelgen túıinder tabıǵat aıasynda qalyp, olardyń baǵy ashylsyn degen yrymdy meńzeıdi. Naýryzdyń sońǵy kúni «Sızdá bedár» (on úshti shyǵarý) dep atalady. Bul 13 sannyń qutsyzdyǵyn joıýdaǵy yrym bolsa kerek», deıdi ǵalym.
Iá, professor Tursynbek Kákishuly da Iran qazaqtary qyz-kelinshekteriniń kıim kııýdegi ereksheligin ádemi sıpattaıdy. «Qyzdary burynǵysha ásem kıinip, moıyndaryna altyn alqa taǵady. Sholpynyń da kezdesip qalatyny bar. О́ıtkeni olar bizdegideı kúzelmegen, qos órimder kózge jıi túsedi. Iran, túrkimen, qazaq úlgileriniń bári de jeke-jeke emes, tutasa, boıjetkenniń ústinen kórgende kózdiń jaýyn alarlyqtaı sándikke aınalady eken. Bastaryna aqtan basqa tústegi oramal oranady, óıtkeni Iran elinde jalańbas júrý – eń úlken kúnániń biri» dep jazǵan-dy.
Ejelgi Iranda Naýryz merekesi bir aı toılanatyn. Qazirgi ýaqytta on úsh kún merekelenedi. Bilim ordalary osy on úsh kún boıy demalsa, basqa memlekettik mekemelerge bes kúnge demalys jarııalanǵan. Mine, parsy elinde Naýryz meıramy osylaı erekshe bir kóńil kúıde toılanady. Ulttyń rýhyn kóteretin ulyq mereke Naýryz degen.
