«Birtutas tárbıe» – adal azamatty qalyptastyratyn baǵdarlama

Edil OSPAN:

– Sońǵy jyldary Oqý-aǵartý mınıstrligi bilim berý uıymdaryndaǵy tárbıe isine erekshe nazar aýdaryp, pedagogter men ata-analardy óskeleń urpaqtyń adal azamat retinde qalyptasýyna jumyldyrýǵa basa mán berip otyr. Oqý-aǵartý mınıstrligi qoǵam ókilderi, sala mamandary, bilikti pedagogter men tárbıe salasynda eńbek etip júrgen bilim qyzmetkerleriniń qatysýymen «Birtutas tárbıe» baǵdar­lamasyn ázirledi. Bul jumystardy júıe­li túrde uıymdastyrýǵa tikeleı jaýapty mınıstrliktiń Tárbıe isi jónindegi departamenti quryldy. Baǵdarlama 2023 jyly qanatqaqty rejimde engizilip, 2024 jyly mazmuny tolyqtaı jańartylyp, barlyq bilim uıymynda iske asyryla bastady. Bul jumystarǵa elimizdegi Bala quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil Dınara Zákıeva, júıelengen tárbıe jumystarynda ózindik tájirıbesi bar «Bilim-ınnovasııa lıseıi» mektepteriniń jelisi belsendi qatysty. Qazir elimizdegi 20 myńǵa jýyq balabaqsha, 7000-nan asa mektep, 700-den asa kolledj osy baǵdarlamany júzege asyryp keledi.

Baǵdarlamanyń ózegi «Ádiletti Qazaq­stan – Adal azamat – Ozyq oıly ult» ıdeologııalyq úshtaǵanymen astasyp jatyr. Onyń mazmuny el Prezıdenti atap kórsetken, ulttyń jańa kelbetin qalyptastyratyn alty qundylyqqa sáıkes júıelendi. Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıdyń IV otyrysynda Memleket basshysy quryltaı músheleriniń baǵdarlamany «Adal azamat» dep ataýdy usynǵanyn, osymen tolyq kelisetinin aıtty. Aldaǵy ýaqytta «Adal azamat» tárbıe baǵdarlamasy elimizdegi barlyq memlekettik jáne jekemenshik bilim berý uıymyna en­giziledi. Bul baǵdarlamanyń túpki maqsaty – qoǵamnyń myzǵymas tiregi, otanshyl, bilimdi, jasampaz urpaq tárbıeleý, ádilettiliktiń, adamgershiliktiń, jaýap­kershilik pen eńbeksúıgishtiktiń aı­qyn beınesi bolatyn Adal azamat qa­lyptastyrý. Baǵdarlama mazmunyna sáıkes bilim uıymdaryndaǵy tárbıe úderisi qundylyqqa, quzyrettilikke baǵdarlanǵan tásilder arqyly iske asa­dy. Qundylyqtardy bala boıyna sińirý olardyń jas erekshelikterine saı tanymdyq, tájirıbelik, emosıonaldy komponentterdi qamtıdy. Tanymdyq komponent árbir qundylyqtyń máni men mazmunyn uǵynýdy qamtamasyz etedi. Tájirıbelik komponent balalardyń osy qundylyqtardy is júzinde naqty áreketter boıynsha iske asyrýyna múm­kindik beredi. Al emosıonaldy komponent qundylyqtardyń ómirlik ádetke, kún­delikti daǵdyǵa aınaldyrýǵa yqpal etedi. Osy maqsatta qundylyqtar pán mazmunyna, synyp saǵattary men synyptan tys tárbıe sharalaryna júıeli túrde ıntegrasııalanǵan. Jańadan bekitilgen Jalpyǵa mindetti bilim berý standartynda baǵdarlama qundylyqtary bazalyq qundylyqtar retinde aıqyndalǵan. Búginde bizdiń mınıstrlik mádenıet jáne aqparat, týrızm jáne sport, densaýlyq saqtaý, tótenshe jaǵdaılar, ishki ister mınıstr­likteri, t.b. memlekettik organdar usy­natyn sharalardyń barlyǵyn tárbıe baǵdar­lamasyna sáıkestendirip, júıelep jatyr.

«Adal azamat» uzaqmerzimdi birtutas tárbıe baǵdarlamasyn damytý birneshe kezeńnen turady. Osy jyly baǵdarlama aıasynda barlyq qatysýshyny tartyp, jekemenshik mekteptermen jumysty kúsheıtemiz. 2026 jyly baǵdarlamany qoǵamǵa keńinen taratý úshin pármendi sharalar qabyldanady. «Adal azamat» tujyrymdamasynyń qundylyqtaryna saı mektepterdiń biryńǵaı dızaın-kody ázirlenedi. Synyp jetekshileriniń biliktiligin arttyra otyryp, oqýshymen, ata-analarmen jumysty odan ári nyǵaıtý qolǵa alynady. Bul rette ata-analarmen jumys mańyzdy ról atqaratynyn atap ótý qajet. Qazirgi tańda 6 800 mektepte ata-analardy pedagogıkalyq qoldaý ortalyǵy ashylǵan.

Erlan QALMAQOV:

– Baǵdarlamanyń negizgi tetigi – kúndelikti, apta jáne aı saıyn júıeli iske asyrylatyn qadamdar. Mysaly, bilim alýshylardyń úzilis kezindegi bos ýaqytyn asyq, toǵyzqumalaq, bes tas oınap ótkizýin uıymdastyrý, qońyraýdy kúımen kúmbirletý mádenı murany sezinýge jol ashady. Al «Únemdi tutyný» jónindegi kúndelikti jadynamalar bilim alýshylardyń ekologııalyq mádenıetin damytady. Ár oqý aptasyn Ánuranmen bastaý táýelsizdik pen otanshyldyq rýhyn bekemdeı túsedi. Apta dáıeksózderi bilim alýshylardy naqty qundylyqqa úndep, sabaqtan tys ýaqyttaǵy áreketin soǵan baǵdarlaıdy. Sondaı-aq ár synyp saǵatynyń 10 mınýty bilim alýshylardyń jeke qaýipsizdigine arnalyp, «Qaýipsizdik sabaqtary» aıasynda tehnogendik, tabıǵı apattardan, ınternet, basqa da densaýlyqqa tónetin qaterlerden qorǵaný daǵdylaryn damytady. Aı saıyn zııandy ádetterdiń aldyn alý sharalary uıymdastyrylady.

Sabaqtan tys tárbıe jumysy júıele-nip, 6 jobany iske asyrýǵa baǵyttaldy. Bilim alýshylardy jaýapkershilik pen meıirimdilikke baýlıtyn «Qamqor» jobasy sheńberinde elimizdiń 3 mln-nan asa oqýshysy «Taza Qazaqstan» aksııasyna belsene qatysyp, 2,1 mln-ǵa jýyq kóshet otyrǵyzdy. Shyǵarmashylyq pen ónerdiń áleýeti arqyly tárbıeleýdi kózdeıtin «Shabyt» jobasymen 1 mln bilim alýshy dombyrada kúı kúmbirletse, 6–18 jas arasyndaǵy 13 myńnan kóp bala «Ánshýaq» festıvaline qatysty. Jetkinshekterdi túrli mamandyqqa baýlyp, eńbeksúıgishtik daǵdylardy qalyptastyratyn «Eńbegi adal – jas óren» jobasy aıasynda
1,3 mln shákirt qatysqan «Mamandyqtar álemi», «Mamandyqtar marafony» baı­qaýlary uıymdastyryldy. Sondaı-aq 719 myń oqýshyny qamtyǵan «Kúzgi asar» jármeńkesi ótkizildi. Jańashyldyqqa jetelep, ınnovasııaǵa yntalandyratyn «Smart bala» jobasy boıynsha bilim alýshylar ınnovasııalyq ónimder ázirlep, usynyp júr. «Balalar kitaphanasy» shákirtterdiń oqý saýattylyǵy men oqyrman mádenıetin qalyptastyryp, rýhanı kemeldikke bas­taıdy. Joba aıasynda jas oqyrmandarǵa usynylatyn 2 580 kitap iriktelip, tizimi bekitildi. Qazirgi ýaqytta osy tizimge saı kitaphana qory tolyqtyrylyp jatyr. Baǵdarlama sheńberinde mektep kitaphanasynyń qoryn jyl saıyn 2 mln danaǵa ulǵaıtý kózdelip otyr (2023 jyly 131 mln bolsa, 2024 jyly 139 mln, 2025 jyly 141 mln danaǵa arttyrý josparlandy). Byltyrdan bas­tap balalar kitaphanasy portaly iske qosyldy. Kanıkýl ýaqytynda mektepterde úıirmeler men seksııalar jumys istep, qosymsha sharalar ótkiziledi. Balalar ár aıdyń úshinshi jeksenbisi men kanıkýl ýaqytynda mýzeılerge tegin bara alady. Oǵan qosa, teatrlarda balalarǵa arnalǵan qoıylymdar qoıylady. Osy kóktemgi demalystyń basty ereksheligi – «Qazaqfılmniń» altyn qoryndaǵy fılm­der, anımasııalyq fılmderdi mádenıet, bilim uıymdarynda tegin tamashaılatyny.

Anar TÁŃIRBERGENOVA:

– «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasynyń qurylymy, mazmuny, iske asyrý tetikteri tárbıeniń ekojúıesine negizdeledi. Baǵdarlama úsh deńgeı arqyly, ıaǵnı bilim berý uıymy, pedagogter jáne otbasy yntymaqtastyǵymen iske asyrylady. Mysaly, 2013 jylǵy «Groff, J.» zertteýlerinde mektep ómirine otbasy, qoǵamdyq qaýymdastyqtyń qatysýy qundylyqqa negizdelgen bilimdi kúsheıtip, etıkalyq minez-qulyq pen áleýmettik jaýapkershilikti arttyrady dese, bul tujyrymǵa qaıshy pikirdi «Van den Akker, J.» óz zertteýlerinde otbasy men mektep arasyndaǵy qundylyqtardyń (mádenıetaralyq, konfessııaaralyq, áleýmettik ártúrlilik, t.b.) ózara sáıkes kelmeýi, ıaǵnı qundylyqqa negizdelgen bilimniń tolyqqandy júzege asýyna qıyndyq keltiretinin eskerýdi usynady. Bala tárbıesinde ortaq ustanym bolý úshin 2023 jyldan beri barlyq bilim uıymynyń janynda «Ata-analardy pedagogıkalyq qoldaý ortalyqtary» ashyldy. Qazirde jeti myńǵa jýyq mektepte tabysty qyzmet etip tur. Halyqaralyq zertteýlerde mektep pen otbasy arasyndaǵy yntymaqtastyq, ata-anany mekteptegi tárbıe jumysyna tartý balanyń akademııalyq úlgerimine oń yqpaly bar ekeni aıtylady. Mysaly, «PIRLS-2016» halyqaralyq zertteýiniń nátıjelerine sáıkes ata-analary balalarymen júıeli túrde aınalysatyn oqýshylardyń baly ata-analary balaǵa sırek kóńil bóletin oqýshylarǵa qaraǵanda 24 balǵa, onyń oqýyna qatyspaǵandarǵa qaraǵanda 110 balǵa joǵary boldy. «PIRLS-2021» zertteýinde mektep ómirine belsendi aralasqan ata-analardyń balala­rynyń kórsetkishi 16 balǵa joǵary bolsa, «TIMSS-2023» 37 balǵa joǵary ekenin kórsetedi.

Birtutas tárbıe baǵdarlamasynyń iske asyrylýyn júıeli baǵalaý maqsatynda pedagogter men ata-analar arasynda saýalnama júrgiziledi. Birinshi jáne ekinshi toqsan qorytyndysy boıynsha saýalnamaǵa 270 myńǵa jýyq ata-ana men 50 myń pedagog qatysty. Saýal­namaǵa qatysqan pedagogterdiń 82%-y – baǵdarlama synyp jetekshisi retinde kásibı damýyna oń áserin tıgizetinin atap ótken. 84%-y baǵdarlama oqýshylar belsendiliginiń artýyna yqpal etkenin, 71%-y mektep pen ata-analar arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń nyǵaıa túskenin kórsetken. Al saýalnamaǵa qatysqan ata-analardyń 67%-y baǵdarlamaǵa oń kózqarasy qalyptasqanyn, 89%-y baǵ­darlamanyń bala minez-qulqyna jaǵymdy áser etkenin aıtqan. Jalpy, saýal­namaǵa qatysqan ata-analardyń 61%-y
baǵdarlamany tıimdi júzege asyrý úshin mekteppen birlesip áreket etýge yntaly ekenin kórsetti. Osy ýaqytqa deıingi zertteýlerge qaraǵanda ata-analardyń mekteppen birlesip áreket etýi 20%-ǵa artqan.

Qazirgi ýaqytta bilim berý uıy­myndaǵy tárbıe jumysyn sapaly iske asyrý úshin baǵdarlamanyń mazmunyn ashyp kórsetetin ádistemelik usynymdar ázirlenip jatyr. Ádistemelik usynymdar mektep ákimshiligine, pedagogterge, ata-analarǵa arnalǵan. Munda baǵdarlamany naqty iske asyrýdyń tıimdi tásilderi usynylady, birlesken árekettegi rólder men jaýapkershilikti aıqyndaıdy. Mundaı quraldar ár qatysýshyǵa tárbıe úderisiniń maqsaty men mazmunyn ortaq túsinýge, ózara tájirıbe almasyp, ba­­la­lar­dyń jan-jaqty damýyna meılinshe qo­laıly jaǵdaı jasaýǵa múmkindik bere­di.

Bekdaıyr KÚZEMBAI:

– Baǵdarlama mektepterge engi­zildi. Shynynda bala tárbıesinde ár jaqqa tartýǵa bolmaıdy. Sheteldik táji­rıbelerge kóz júgirtsek, memleket deńgeıinde bekitilgen bala tárbıesine qatysty baǵdarlama bar. Munyń ár eldegi ataýy ártúrli, biraq túpki maqsaty – ónegeli urpaq tárbıeleý. Sol sebepti bizde osy baǵdarlama aıasynda birlesip áreket etýge, óz isimizben úlgi bolýǵa sheshim qabyldadyq. Sebebi baǵdarlamany tárbıe jumysynyń júıeli, maqsatty, uzaqmerzimdi strategııasyna aınaldyrsaq, bala tárbıesi jaqsarady.

Osy rette ákeler mekteptiń tárbıe jumysyna belsene úles qosa bastaǵanyn aıta ketkim keledi. Mysaly, biz 2024 jyldyń jeltoqsan aıynda «100 áke – 1000 bala» dep bastama kóterdik, mektep aýlasynyń qaryn kúrep, basqa óńirdiń ákelerin de osyǵan shaqyrdyq. Ákeler synyp saǵattaryn ótkizip júr, bul – keremet múmkindik. Buryn biz bir-birimizdi biletin ortada óstik, qazir elimizdegi balalardyń 57% qalalyq mektepte bilim alady. Al ata-analar – jumysbasty. Demek balamyzdyń aınalasyndaǵy dostaryn tanı bermeımiz degen sóz. «Dosyńnyń kim ekenin aıt, seniń kim ekenińdi aıtaıy­n» degendeı, men osy synyp saǵatynda balamdy basqa qyrynan kórdim, balam meni basqa qyrymnan tanydy ári ózara jaqyndyq paıda boldy. Jýyrda Astanadaǵy Almaty aýdanynyń ákeleri jınalyp, balalarymyzben birge voleıbol týrnırin ótkizdik, Esil aýdanynyń ákelerine joldadyq. Osylaısha, ákeler balany sportqa tartyp, bos ýaqytty tıimdi uıymdastyrýdyń úlgisin kórsetti. Taǵy bir mysal: ótken jyly bir ana Astana qalasy ákimdigi janyndaǵy jasóspirim balalar quqyǵyn qorǵaý komıssııasyna júginip, kómek surady. Biz jaǵdaıdy zerdelep, memlekettik baǵdarlama arqyly muqtaj anany oqýǵa jiberdik. Ol grant jeńip alyp, kásibı bilim aldy. Qazir óziniń perde salonyn ashýǵa daıyndalyp jatyr. Bul – memlekettik organdar, bıznes jáne qoǵamdyq uıymdardyń birlese jumys isteýi naqty adamdardyń ómirin qalaı ózgerte alatynynyń dáleli.

Danııar IHSAN:

– Abaı Qunanbaıuly atyndaǵy №87 mektep-gımnazııada júrgizilip jatqan tárbıe jumysy týraly baıandasam deımin. Mektebimizdegi tárbıe jumystary tárbıe baǵdarlamasyna negiz bolǵan «Tolyq adam» ilimimen, «Adal azamat» tujyrymdamasynyń qun­dylyqtarymen úndesip jatyr. Abaı mektebiniń mıssııasy – «bilimdi, tárbıeli «tolyq adam» qalyptastyrý». Mektep qundylyqtary: «Bes asyl is qaǵıdasy», ıaǵnı talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym. Ustaz ben shákirttiń boıynan, tutas bilimnen kórinýge tıis bes asyl is mektep qundylyǵyna aınalǵan. Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn nasıhattaıtyn «Abaı» mýzeıi bar. Ata-analardyń qoldaýymen toqsanyna bir ret «Abaı nury» gazeti jaryq kórip turady. Bul rette «Balalar kitaphanasy» jobasyn erekshe aıtqym keledi. Maqsaty – kitap oqýǵa, bilim alýǵa qyzyǵýshylyqty qalyptastyrý. Osy arqyly oqýshynyń kitap oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrdyq. Atalǵan joba aıasynda «8 mınýttyq oqýdy» da júıelep al­dyq. Astana qalasy mektepteriniń oqý­shylary sabaqqa deıin 8 mınýt kitap oqıdy. «Balalar kitaphanasy» jobasymen «Ǵıbrat» baǵdarlamasy, «Úzdik oqyrman» oqyrmandar klýby syndy is-sharalarymyz turaqty túrde iske asty. Áleýmettik jelilerge túrli kontentter ázirlep, oqyǵan kitaptaryn taldaıdy. «Shyn júrekten kitap syıla» chellendji boıynsha muǵalimder men oqýshylar bir-birine kórkem ádebıet syılap, erekshe kóńilge bólendi. «Kitaptar aınalymy» aksııasynda kitap almasatyn arnaıy burysh ashyldy. Abaı mektebiniń «Ándi súıseń, menshe súı», «Zerdeli zeıin», «Ǵıbrat», «Ustaz like», «46-sóz: óz sózim ózimdiki», «Abaı bol» debat fraksııasy, «10 mınýttyq án aıtý», «Abaısha oılan», «Abaı qundylyqtary negizinde oqytý jáne tárbıeleý», «Qunanbaı» ákeler mek­te­bi, «Zere» ájeler mektebi syndy jo­ba­lar osy tárbıe baǵdarlamasyna kirik­tirildi.

Arslanbek MARATULY:

– Osy múmkindikti paıdalanyp baǵdarlama aıasynda júzege asyp jatqan «Smart bala» jobasyna qatysyp, ózim úshin óte mańyzdy oqıǵany bóliskim keledi. Bir kúni ustazymyz bizge: «Eger sender ózderińe kómekshi tańdaı alatyn múmkindikteriń bolsa, ol ne isteı alar edi?», dep suraq qoıdy. Biz biraz oılanyp, «qazaq tilinde erkin jaýap beretin kómekshi kerek» degen ortaq pikirge keldik. Keıde ınternetten aqparat izdeımiz, oryssha nemese aǵylshynsha aqparattar jyldam tabylady. Al ana tilimizde suraq qoıyp, túsinikti jaýap alatyn kómek­shi bolsa jaqsy bolar edi. Sol kezde usta­zy­myz: «Nege sender osyndaı kómekshi jasap kórmeısińder?» dep, bizge robot jasaý ıdeıasyn usyndy. Alǵashynda bul óte qıyn bolyp kórindi. Biraq birtindep robottyń qalaı jumys isteıtinin zertteı bastadyq, oǵan sózder úırettik, qazaq tilinde sóıleı alatyn júıe jasadyq. Osylaısha «Temirbek» degen aqyldy robot dúnıege keldi. Qazir «Temirbek» ár dúısenbi saıyn synyp saǵattarynda aptanyń dáıeksózderin aıtyp, bizben pikir almasady. Biz onyń aıtqan sózin talqylap, oı bólisemiz. Ol tek sóılep qana qoımaı, bizge qosymsha suraq qoıyp, oılanýǵa múmkindik beredi. Bul joba IT-tehnologııaǵa degen qyzyǵýshylyǵymdy oıatty. Biz jasandy ıntellektini ana tilimizde damytýǵa úlesimizdi qosyp jat­qa­nymyzǵa qýanamyz. Men bolashaqta robottyń múmkindikterin keńeıtip, ony sabaq­tarda da paıdalanýǵa bolatyn deń­geıge jetkizgim keledi. О́ıtkeni bilim tek oqý­­lyqpen ǵana shektelmeýi kerek, ony jańa tehnologııalarmen ushtastyra bilý mańyzdy.

Daıyndaǵan –

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»