Sýretter «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
– Al kettik, Ákish! – dep kóligin kóldeneń tartyp turatyn. Muńaıǵan sátterin de, qýanǵan sátterin de menen jasyrmaıtyn. Nurǵısa týraly maqalalardy oqyǵanda «áttegen-aı, men jazsam múlde bólek, erekshe shyǵar edi-aý» dep kijinip te otyratynmyn. Biraq, biraq... Oqtalamyn. Otyramyn. Aq qaǵaz ben qara qalamdy áýreleımin. О́nbeıdi. Aq qaǵaz qalady jumyrlanyp, qara qalam qalady shaınalyp...
Sóıtip júrgende Jambyl aýylyna jol tústi. Jyr alybynyń 154 jyldyǵy edi. Ylǵı yǵaı men syǵaı. Jazýshylar. Jazǵyshtar. Ylǵı sen tur, men ataıyn. Aıaǵymyz tıgen jerdiń beli qaıysady. Kózimiz ejireıip ketken. Aqyn kúmbezinen aspandata qaraımyz. Tý syrtymda turǵan eki myqtynyń biri:
– Jákeńniń zamanynda óleń jazý ońaı edi ǵoı, – dep qaldy. Ekinshisi myrs-myrs kúldi. Burylyp qaraýǵa uıatym jibermedi. Daýystarynan-aq tanyp turmyn ǵoı, degenmen... Burylyp qaraý kerek edi. Kókeıge túıdektelip úlgergen ashy sózdi aıtyp ta tastaýǵa bolatyn edi. Sypaıylyq. Baıaǵy sol sypaıylyq.
«E, qurysynshy, aýyz óziniki ǵoı!»
Áýlıe babaǵa taǵzym etken soń syqyrlaǵan top, isip-kepken keýdeler Nurǵısaǵa qaraı bet aldy. Taǵy da jer jaryqtyqtyń belin qaıystyryp kelemiz. Appaq qar basqan shaǵyn jotanyń ústinen kári tomardaı áldekim qaraýytyp kórine berdi. Aq otaýdyń túndiginen kóterile bastaǵan qoshqyl tútin tárizdi. Sál ıilip, sál buralyp birin-biri tunshyqtyryp, aıqasyp-siresip qalǵan kári tomardyń butaqtary. «Áttegen-aı» degen óksik sezim soǵyp ótti. Júregim dir etti. Janym qabyldaǵysy kelmedi. Bul Nurǵısa emes qoı. Nurǵısa bundaı emes edi ǵoı. Men biletin Nurǵısa taý bókterinde uıalap qalǵan shuǵylaly shýaq edi ǵoı. Men biletin Nurǵısa Alataý jotasynan esilip soqqan tańǵy samal edi ǵoı. Men biletin Nurǵısa qoıý túndi qaq jaryp, syzattanyp, endi-endi kóterilip kele jatqan tań shapaǵy edi ǵoı. «Kýá bol, aıym, kýá bol, juldyz, kýá bol, Alataýym!» – dep sybyrlaǵan jumbaq ún edi ǵoı.
Baltyq elderinen kelgen bir top kınogerdi «esinen tandyra» kútip júrgenbiz. Qazaqstannyń soltústigine de, ońtústigine de alyp barǵanbyz. Endi «sońǵy soqqy» retinde Esentaı ózeniniń jaǵasyna appaq kıiz úıler tigip, uzatylatyn qyzdyń jasaýyndaı asyl buıymdarmen ishi-syrtyn áshekeılep, dastarqandy tańsyq taǵamdarǵa toltyryp, óz elimizdiń ańyzǵa aınalǵan qonaqjaılylyǵyn jáne bir ret dáleldemek bolyp, sarsylyp júrgenbiz.
Álgi aıtqannyń barlyǵy oryndaldy. «Artyǵymen oryndaldy». Tún ortasy aýa Nuraǵańnyń ánderine, Nurǵısanyń kúılerine ǵashyq bolyp qalǵan Baltyq boıynyń qyz-jigitterin mashınalarǵa súıemeldep mingizip, qushaqtasa súıisip, súıise qushaqtasyp alyp kettik qalaǵa.
– Nuraǵań qaıda? Nuraǵa minbepti ǵoı mashınaǵa? – dep elirip júgirip kelgen resmı qyzmetkerge Kamal (Smaıylov) sybyrlap jeký aıtty:
– Dabyrlama. Nuraǵań osynda. Osynda qalady. Ol kisi otyrǵan aq otaýdyń syrtyna syralǵy jigitterden qaraýyl qoıyńdar. Syr shyqpasyn. Demderiń ishińde bolsyn!
Nuraǵań otyrǵan aq otaýdyń syry Kamal ekeýmizge ǵana belgili edi. Ýf degen lepke ushyp ketetin aq shaıy oramal… Taýdan aqqan asaý ózenniń jaǵasynda ıilip turǵan sámbi tal… Sámbi taldyń názik butaǵy… Darıǵa jeńgemiz ol kezde sondaı edi ǵoı!
Sáske tús kezinde Kamal, Turar (Dúısebaev) úsheýmiz Májıt Begalın aǵamyzdyń «Alataý» (qazirgi «Jetisý») qonaqúıinen alǵan nómirinde Baltyqtan kelgen qonaqtarymyzdy endi nemen tańǵaldyramyz dep, endi nemen «uryp jyǵamyz» dep keńesip otyrǵanbyz. Esikti laqtyryp ashyp Nuraǵań kirip keldi. Etek-jeńi dalıyp ketken, kózderi shapyrashtanyp ketken. Bet álpeti «órt sóndirgendeı» deıtinniń ózi.
– Án týdy, jigitter, – dedi Nuraǵań aı-shaı joq. – Án týdy! Sózi áli tolyq emes! Jazdyram ǵoı aqyndardyń birine. Sazy mynaý! Tyńdańdarshy! Kýá bol, aıym, kýá bol, juldyz, kýá bol, Alataýym!..
– Sózi joq deısiz, sózi bar eken ǵoı, – dep qaljyńdaǵan boldym. Nuraǵań meniń daýsymdy estimegen tárizdi. Betime qarady, biraq eshteńe uqpaı qarady.
– Bul sóz emes, Ákish. Sózin jazdyrý kerek áli, – dedi. Dedi de qarlyǵyńqy daýyspen daryldaı jóneldi.
Nurǵısa aǵamyz óz ánderin aıta almaıtyn. Qojyratyp, shashyratyp jiberetin. Keıinirek qoı, ol ánniń búkil Qazaqstandy baýrap alǵany. Al sol kúni, dál sol sátte Májikeń (Májıt Begalın) de birden uǵa almady-aý deımin, áldebir qatqyldaý ázildi Nuraǵańa kóldeneń tartty:
– Seniń qulaǵyń ǵana úlken emes, júregiń de úlken ǵoı. Sulý qyz kórseń júregińniń shetinen kesip berip júre beretin ádetiń emes pe! – dedi. – Túndegi aq boz úıde júregińniń jáne bir jartysy qaldy deseńshi!
Nuraǵań qaljyńǵa joq edi, Májikeńe de túsinbeı, tasyraıa qarady.
– Qaıta tyńdańdarshy, qaıta aıtaıyn!
Úshinshi, tórtinshi ret qaıtalaǵanda Nuraǵań bizdi jeńdi. Dálirek aıtsam, Nuraǵań emes, jańa saryn, tyń saryn jeńdi bizdi. Á degende tosyrqaı, seziktene bergen kóńil shirkin, eligip, eltı berdi. Kýá bol, aıym, kýá bol, juldyz, kýá bol, Alataýym!
Medeý saıynyń ústinde tóńkerilip túsken qara kók aspan, badanadaı samsaǵan iri-iri juldyzdar, sámbi taldyń shybyǵyndaı ıilip turǵan appaq aıdyń jińishke tiligi, ǵashyqtyq dertine dýshar bolǵan talaı-talaı urpaǵynyń sıqyrly syryn keń moınyna saqtaı bilgen Alataý jaryqtyq... Kóńil tórine kúmbirlep, syrly saryn jeńdi bizdi. Qonaqúıdiń biz otyrǵan shaǵyn bólmesin kerip ketkendeı boldy.
Ǵajap ándi birden qabyldaı almaǵan men ǵana edim. Endi moıyndaımyn. Nurǵısanyń qoladan quıǵan eskertkish músinin de birden qabyldaı almaı daǵdaryp turmyn.
- Tas músindi jebep jan bitirý
Á degende oǵashtaý kóringen eskertkishke bir aıdan soń qaıta izdep bardym.
– Bala kezimde Jambyl atamnyń tizesine talaı-talaı otyrǵanmyn! – deıtin Nuraǵań. Bul sózderdi erekshe maqtanyshpen aıtatyn: haq patshanyń altyn taǵyna talaı-talaı otyrǵanmyn degendeı... Jambyl babaǵa, aýyz ádebıetiniń haq patshasyna taǵzym etken soń mýzykanyń muzartyna qaraı bet aldyq.
Jasyl alańqaıǵa tigilgen aq otaýdyń túndiginen jańa ǵana kóterile bergen qoıý qoshqyl tútindeı áldekimniń beınesi jaqyndaǵan saıyn aıqyndala berdi. Sál ıilip, sál shalqaıyp, birin-biri qushaqtaı qabysqan, qabysa qushaqtasqan tas tomardyń tentek butaqtary... Bir qolynda dombyra, álginde ǵana «Aqqý» kúıin qutyrta tartyp bolyp, «endi seniń kezegiń!» degendeı, salaly saýsaqtary tarbıyp ketken, sol qolymen orkestrdiń asaý aǵysyn aǵytyp jibergen sáti. Áne-mine degenshe, kúmbirleı bastalyp, kúı daýyly kóterilip ketetin sáti.
Máskeýde Shota Rýstavelıge qoıylǵan eskertkish bar. Syptaı túzý jas jigit «meni kórdiń be?» dep aspan kóz orys qyzdaryna qyryndap tur. Kók mármárdan jonylǵan «gımnast» Rýstavelıdiń músininde symbatty tán bar da, qupııa syrly jan joq eken.
– Qalaı deısiń, qazaq dosym? – dep lepirip turǵan grýzın joramnyń kóńilin qımaı yrjıyp kúle bergenim esimde. Músinshiniń maqsaty tasty sheber joný emes, tasty jebep jan bitirý emes pe?
Serik ekeýmiz (Ábdiraıymov) sál ıilip, sál búgilip, buryla qushaqtasqan, qushaqtasa qabysqan tas tomardyń tentek butaqtaryn aınala qarap, úńile qarap uzaq júrdik. «Kúı sandyqtyń kilti» bolsa kerek edi ǵoı. Ony qalaı tabarsyń?
Sóıtip, dal bolyp turǵanymyzda ádeıi qudaı aıdaǵandaı Darıǵa jeńgemiz ben qyzy Dinzýhra kelsin; qastarynda Toqqoja bar, Darıǵa jeńgemiz el dástúri boıynsha áýeli Jambyl babasynyń basyna taǵzym etti, sodan keıin Nurǵısasyna qaraı oza berdi. Ozyp bardy da ıile túsip, burala túsip, bir-birimen aımalasa órilgen, birine-biri qabysa oralǵan qola tomardyń tentek butaqtaryna qos alaqanyn basty...
Sol sátte kóńil kókjıegi alystaı qashyp, qasha keńip sala berdi. Medeý saıynyń ústine túnere tóngen qara kók aspan san-san juldyzdy lezde jınap ala qoıypty. Múlgip turǵan kereń shatqal tabanynda syldyrap aqqan ózen sýy, tastan tasqa sekirip, kúmis qońyraýdaı syńǵyr-syńǵyr etti.
Kúmis qońyraýdyń sulý syńǵyry jańa sarynnyń kúmis kilti eken. Kúmis syńǵyrdan shoshyp oıanǵan qońyr dombyra menmundalap atoılap, kómeı kúmbirine basty. Sál keshigip baryp, óz kezegin kútip turǵan qylqobyz jaryqtyq alystan syńsyp, asyqpaı jaqyndap keledi.
Medeý shatqalynyń qarakók aspan shúpirlep turǵan kóp juldyz quty qashyp, bozara bastady.
«Basy baldy» degen altyn sary qaýyn bolady. Sol altyn sary qaýynnyń juqa tiligin qazaq «qyztilik» dep ataıdy.
О́r keýde Talǵar shyńynyń kúmis jotasynan syǵalaı kóterilgen altyn sarǵysh qyztilik Aı aspan tórine ózine ǵana tıesili ushan bıikke jalǵasty.
Bir qolynda dombyra, tozǵan júıkeniń tarmaqtaryndaı bes saýsaǵy bes jaqqa qashqan alaqanyn siltep qalyp, siltideı tynyp turǵan orkestrge «endi seniń kezegiń!» degen ıshara bildirdi.
Kýá bol, aıym, kýá bol, juldyz, kýá bol, Alataýym!
Dúnıe áýenge toldy. Keýde kókjıegin keńeıtken sol sıqyrly saz áli qulaǵymda tur.
Nurǵısa týraly tek qana mýzyka tilimen aıtý kerek. Meniki jaı, áýreshilik qoı...
- Jumbaq joryq
Nuraǵańnyń ózi aıtatyn.
Qaıratty kisi bolǵan eken anasy. Atqa minip bir aýyldan shyqsa kerek sáske kezinde. Jol-jónekeı tolǵaq qysypty. «О́ı, myna neme qaıtedi-eı?» – depti de, attan túsipti. Sol arada bosanypty. Kindigin ózi tistep kesipti de, shyryldaǵan náresteni etegine orap, atqa qaıta otyrypty.
Tegin kisi bolmaǵan anasy.
...Kúnderdiń kúninde, «Almaty orynǵa otyra» Nuraǵań úıge kirip kelsin.
– Júr, Ákish, kettik! – dedi.
Syrtta bir mashına tur eken. Eski bolǵanda eski! «Moskvıch», qaıdan tapqanyn!
Júrip kelemiz. Rýlde otyrǵan qara jigitte ún joq. Anda-sanda Nuraǵań:
– О́ı, sen! – dep qoıady.
– Qup bolady, kóke, qup bolady! – dep qoıady qara jigit.
Ekeýiniń arasyndaǵy odaǵaı sózderde ne syr baryn uqpaı men kelemin. Asfalt jol taýsyldy. Tasjol da támamdaldy. Dalanyń shoqalaq soqpaǵyna túsken tárizdimiz. Áli kelemiz, áli kelemiz. Adastyq bilem, qara jigit «júırigin» toqtatyp, faryn óshirip, tysqa shyǵyp biraz turdy. Tumsyǵyn jelge tósep, ańnyń qaıda ekenin ańlaǵan ákki tazy sııaqty.
– Áı, sen! – dedi Nuraǵań.
– Túsindim, kóke, túsindim! Endi týra tabamyn! – dedi qara jigit. Qala qaıda qalǵany belgisiz, dala qaıda aparary beımálim, qaıtadan shoqyraqtap kelemiz. Tún ortasy aýdy-aý deımin, álde tań syz berdi me? Qalyń qorymǵa kirip kettik pe, álde qalyń zırat pa? Uıyqtap jatqan aýyldyń tamdary sııaqty, áldebir dýaldarǵa, áldebir qorshaýlarǵa tumsyq tireı toqtadyq.
– Keldik, kóke! – dedi qara jigit. Dedi de faryn óshirdi. Qarańǵyǵa kóz úırengenshe mashına ishinde otyrdyq. Endi ǵana qalǵyp-múlgı bastaǵan ekenmin, Nuraǵań «tulpardyń» qanatyn syndyra laqtyryp teýip jiberdi de syrtqa shyqty, shyqty da ókire jylap, qaraıǵan qara tómpeshikti qushaqtaı qulady. Qara jigit te basyn jerge urdy. Eshteńeniń parqyna barmasam da tize búktim.
Ábden maýqy basylǵan soń Nuraǵań, ornynan turyp: «yh!» dep keýde jara kúrsindi, meniń janyma keldi. Úlken bir rásmı tirlikke kýá bolǵanymdy endi-endi túsinip, áli júginip otyrǵanmyn. Nuraǵań ıyǵyma qolyn salyp:
– Solaı, Ákish! – dedi. – Solaı! Bul jatqan seniń ápkeń ǵoı!
Nuraǵań óz anasy týraly sóz qozǵalsa, «seniń ápkeń» dep bastap, «seniń ápkeń» dep aıaqtaıtyn. Bizdiń rýdy meńzegeni. Ishten uǵyp, bas shulǵyp otyra beretinmin.
Almatyǵa biz qaıta oralǵanda tań atyp qalǵan.
– Sondaı kisi edi! – dep Nuraǵań maǵan aıtpaǵan oılaryn, ishine túıgen tolǵanystaryn kúrsine qorytty. – Sondaı kisi edi seniń ápkeń!
Ár múshesi bólek-salaq, shashylyp qalýǵa Nuraǵańnan ǵana uıalyp kele jatqan kóne «Moskvıch» ah uryp baryp, dińkelep baryp toqtady.
Rýlde otyrǵan kónbis qara jigittiń óńi endi qýqyl tartypty. Úlken bir tarıhı is tyndyrǵanyn túsinip, jany jaıbaraqat tapqandaı.
Keıin túsindim. Nuraǵań jyl saıyn dál sol kúni jáne dál sol túni anasynyń basyna barady eken. Sol jyly saparlas bolý meniń enshime buıyrypty. Taǵdyrdyń onysyna da rızamyn. Biraq nege tún ishinde barý kerek? Nege sonshalyqty kóterem «Moskvıchpen» barý kerek. Nuraǵańda kólik degen problema joq edi ǵoı. Sheshilmeı ketken jumbaq bul.
Nuraǵańnyń jer qusha qulaǵanyn jáne bir márte kórgenim bar. Ońtústik Qazaqstandy aralap júrgenbiz. Qajymuqan babamyzdyń murajaıyna jol túsken. Araladyq. Kórdik. Uly qazaqtyń arýaǵyna bas ııý úshin zıratyna bet aldyq. Qorym basyna jetip, kólikten túse bergende ańǵardym: Nuraǵańnyń kózderi shatynap, óńi qýqyl tartyp ketken eken. Aıaǵy jerge tıer-tımeste yshqynǵan bir odaǵaı ún shyǵardy da, kúmbezge qaraı eńkeńdeı júgirdi. Qasymyzda aýdan basshylary bar edi. «Úkeń men Pikeńniń zamany» (Úkimet pen partııany solaı deıtin edik qoı), yzdıǵan, ústerin qylaý shalmaǵan nomenklatýra, olar yzdıǵan qalpy maǵan qarady, olar maǵan túsinbeı qarady, men olarǵa túsinip qaradym, túsindirip qaradym: saspańdar!
Nuraǵań júrgen jerde senderge bále juqpaıdy degendi bildirýge tyrysqan bolarmyn.
Nuraǵań sol entelegen qalpy toptan ozyp bardy da, uly babamyzdyń qabirin qushaqtaı qulady. Eńkildep jylap jiberdi.
– Men ǵoı, men! Nurǵısa balań!
Basqalardan góri batyldaý bolsam kerek, men de tize búktim. Partııa, keńes qyzmetkerleri «Biz eshteńe kórgemiz joq! Keıin daý shyqsa, zııalylar, ózderiń jaýap beresińder!» degendeı kúmbezdiń tóbesine qarap kegjıisip qalypty.
- Erkeleı bilseń, erkelete bil
Nuraǵań halqyna qatty erkeleıtin. Biz, inileri Saıyn (Muratbekov) ekeýmiz Nuraǵańa qatty erkeleıtin edik. Meni Ákish deıtin, Saıyndy Saǵı deıtin, talaı márte «túzetip», ol olaı emes, bylaı ǵoı dep aıtyp júrdim, biraq jaryqtyq, sol qısaıtyp aıtqan qalpynan ózgermeı ketti.
Darıǵa jeńgemizben jańa ǵana otaý qurǵan kezi. Krasın men Shevchenko kósheleriniń buryshynda bir bólmeli páterdi jalǵa alyp turyp jatqan. Qas qaraıa:
– Kesh jaryq! – dep ekeýmiz kirip keldik. Nuraǵań edende otyr eken, ushyp turyp:
– O-o, Ákish! O-o, Saǵı! Tórletińder! – dedi.
Aǵanyń tóri eden eken. Qut-mekenniń teń jartysyn temir tósek alypty, qalǵan jartysy Saıyn ekeýmizge tór de boldy, dastarqan da boldy.
Gý-gý áńgimemen tań atqanyn da ańǵarmaı qalyppyz. Bir kezde Nuraǵań jumbaq bir syrly jymııa qarady:
– Áı, eki kúshik! Júrińder, sýǵa túseıik!
Tańǵy eleń-alańda kishi Almaty ózenine shomyldyq. Sý sýyq, tastaı. Aǵa men inilerdiń bir-birine degen ystyq yqylasyn tastaı sý bir gradýs ta tómen túsire almady.
Tań bozaryp atqanda Nuraǵańnyń jumbaq bir syrly jymıyp qaraǵany, ádette qaljyńdamaıtyn aǵanyń: «Áı, kúshikter!», dep erkelete arqa qaqqany esimizge túskende Saıyn ekeýmiz keıin:
– Qandaı aqymaq bolǵanbyz! – dep kúletinbiz. – Darıǵa jeńgemizdiń aq shymyldyǵy jelbirep turǵan kezi edi ǵoı! Nuraǵańnyń «áı, kúshikter!» degeni – úılerińe qaıtpaısyńdar ma degeni eken-aý!
Nuraǵańnyń zııalylyǵyna bas ııý kerek.
- Qońyz tergizip jiberý
Nuraǵańnyń tózimsiz kezderi de kezdesetin. Sol Ońtústik Qazaqstanda Kıno kúnderin ótkizip júrgenimizde bir aýdannyń birinshi hatshysy kisimsip, syzdanyp, kınogerlerdi, óner qaıratkerlerin mensingisi kelmeı,júre sóılesip, júgensizdik tanyta berdi. Nuraǵańnyń jarylǵan sátin sonda kórdim.
– Kózińdi ashyp qara! – dedi. – Eki aıaǵyńdy bir etikke tyǵamyn! Erteń qońyz terip ketesiń! – dedi.
Nuraǵań aıtqanynda turdy. Baratyn jerine bardy, aıtatyn sózin aıtty. Álgi jetesiz bastyq aqyry «qońyz terip» ketti.
1994 jyly Nuraǵań egemen elimizdiń alǵashqy ordeni «Parasatqa» ıe boldy. Maǵan da «Qurmet» buıyrypty. Sol sııapatty Elbasynyń qolynan alýǵa barǵanymyzda «qazirgi zamanǵy» dep atalatyn pysyqaı kompozıtorlardyń biri sonda otyr eken, baspasóz betinde jarııalanǵan Prezıdent Jarlyǵynda álginiń aty-jóni atalmaǵan edi,«bul munda neǵyp júr?» dep tańǵalyp qana qoıǵanmyn, sol pysyqaı jigit bılep basyp kelip, Nuraǵańa qolyn usyndy. Nuraǵań oǵan taıaǵynyń ushyn ustatty.
– Saǵan osy da jetedi, Sekekbaı! Aman bol, jer basyp júre ber! Biraq qazaqtyń ánin kók esekke teris mingizýińdi qoı, Sekekbaı! – dep jekip tastady.
Keıin bildim, baspasóz betinde jarııalanbaı jasyryn ataq alatyndar da bolady eken,álgi Sekekbaı tárizdi...
Nurlan (Orazalın), Temirhan (Medetbek) úsheýimiz Nuraǵańnyń kóńilin aýlaýǵa aýrýhanaǵa bardyq. Nuraǵań maǵan ókpeleıtin jóni bar edi (bir pendelik sebeppen), biraq syr bermedi, jarqyldap qarsy aldy. Meniń júzime synaı bir qarady da, syrymdy, qaımyǵyp turǵanymdy sezgendeı, qushaqtap baýyryna basty. Júregim eljirep ketti. Keńdigine tánti edim sol sátte.
– Úsh kún boldy, seni oqyp jatyrmyn, Ákish! – dedi. Darıǵa jeńgemiz de:
– Demalsańshy desem bolmaıdy, – dep kýágerlik bildirip jatyr. – Seniń eki kitabyńdy Serik (Ábdiraıymov) ákelip bergen…
Esime tústi: baıaǵyda (Jaratqanǵa myń táýbe! «Baıaǵyda»dep sóıleýge jarap qaldyq emes pe!), «Bultqa salǵan uıasyn» degen romanym jaryq kórgende, tańǵy saǵat altylar shamasynda Nuraǵań telefon shalǵany bar.
– Jurt meni kitap oqymaıdy dep oılaıdy. Al men seniń romanyńdy túnimen oqyp, jańa álginde aıaqtadym. Rahmet, saǵan! Al uıyqtaýǵa kettim!» – dep telefon qulaǵyn tastaı bergen.
Já! Meniń aıtaıyn dep otyrǵanym – Nuraǵańnyń keshirimshildigi emes, Nuraǵańnyń tastaı qatqan qataldyǵy.
Biz palataǵa kirip barǵanda dombyrany qushaqtap bir jigit otyr eken. Nuraǵań tanystyrmady. Biz de jón suraı qoımadyq. Nuraǵańnyń densaýlyǵy týraly úreıli sybys estip, úrkip barǵanbyz ǵoı, jarqyn júzin, jadyrańqy qabaǵyn kórip, qýanyp qalǵanbyz. Dárigerler «bes-aq mınýt!» degenimen, Nuraǵań bizdi jarty saǵattan asa jibermeı ustady. Meniń Qasym degen aǵamdy eske alyp, uzaqtaý bir áńgimeni bastap ketti. Kúlip otyryp, jaırańdap otyryp sóıledi. Eki betiniń ushyna qan júgirgenin kórip biz de máz.
Bir kezde álgi dombyrasyn qushaqtap otyrǵan jigit sypaıy jótkirinip ún berdi. Ún berdi de:
– Nuraǵa, men sizge arnap bir kúı shyǵaryp kelip edim! Myna aǵalar da synasyn, sony oryndap bereıin! – dep qolqa saldy.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Kúı tym uzaq eken. Tym bir saryndy eken. Tym reńsiz eken. Ne bolsa da shydaıyn dep otyrmyn. Kúı Nuraǵańa arnalǵandyqtan aıaqtaǵan sátte (áıteýir bir aıaqtaldy-aý!) qol soǵyp, qurmet kórsete salsam nem keter dep otyrmyn... Bir-birine jaqyndaı bergen eki alaqanym, sol qalpynda qatsyn da qalsyn. Nuraǵańnyń qabaǵyna kózim túsip ketken. Kirjıip, qınalyp otyr eken.
– О́zińizge arnalǵan bul kúıime bata berińiz, aǵa! – dep umsyna túsken qara jigitti Nuraǵań jalpaq alaqanymen jasqap toqtatty.
– Áı! Mundaı kúıińniń maǵan qajeti joq! Munyń aty plagıat deıdi qalqam! Anaý kúıden, anaý kúıden, anaý kúıden! – dep Nuraǵań úsh belgili shyǵarmanyń atyn atady. – Bul kúı seniń janyńnan shyqpaǵan! Urlaǵansyń!
Júregim qan jylady: qara jigitke janym ashydy… Biraq osy kúnderi oılaımyn: ne degen qaısarlyq. Ne degen beriktik! Shyn ónerge solaı ǵana qamqorshy bolý kerek qoı. Haltýrany azaıtýdyń (toqtatý múmkin emes, árıne!) birden-bir joly tas qataldyq qoı! Taǵdyr maǵan sol qataldyqty qımapty, talaı-talaı dúmbilez dúnıelerge jol ashyp berip, júrisim mynaý...
Sol oqıǵadan úsh kúnnen keıin Nuraǵań dúnıeden ótti.
- Meıirim
Qatty aýyrdym. Aýrýhanada uzaq jattym... Dertim qaterli edi. Eshkimge aıtpadym. Nuraǵań bilip alypty, dárigerlerden qorqyta surapty. Palatama jıi-jıi kelip júrdi. Bir kúni aıtty:
– Áı, Ákish! Sen birjola aıyqtyń. Úıińe qaıtsańshy...
– Qaıtqym kelmeıdi… – dedim. «Úıime» degen sózdi búgip qaldym. Nuraǵań túsindi. Erteńine meni aýrýhanadan shyǵaryp aldy, kóligin daıarlap kelgen eken, ekeýmiz eshqaıda soqpaı, Taldyqorǵan oblysyna tarttyq. Apta júrip Almatyǵa áreń oraldyq. Nuraǵańnyń sharýasy basynan asatyn, biraq meniń kóńilimdi qımaǵany ǵoı...
Jáne bir «qaıtqym kelmegen» kezde Áýlıeataǵa tartyp ketkem. Eshkimge aıtpaı, joldas-joradan da jasyrynyp, telefonnyń únin óshirip tastap, anamnyń qasıetti meıirimin panalap jatqam. Úsh kún ótti me, ótpedi me, Nuraǵań indetip júrip taýyp aldy.
– Túsinem... Bárin túsinem! Munyń biraq jaramaıdy. Úlken úıdegi bastyqtaryń menen surady... Eki-úsh kún menimen (menimen ǵana!) júrip, kóńilińdi kóter. Sodan soń qaıtamyz!.. – dedi ana nazarynan ońasha qalǵan bir sátte.
Eki-úsh kún Nuraǵańmen ǵana júrip kóńil kóterdik. El-jurtty dabyralatpaı, jasyryn (ınkognıta!) Qasym aǵamnyń úıine bardyq. Ol kisi degende Nuraǵańnyń yqylasy múlde bólek edi. Ekeýi aǵaly-inili, tipti qurdastaı aralasatyn. Dostyq peıilderiniń syry men úshin jumbaq edi (osy kúnderi oılaımyn: jetim ósken Nuraǵańa Qasymdaı aǵa qajet boldy ma eken?).
Uıyqtap ketippin.
– Qoı deımin, Nurǵısa! Sen ondaıǵa aralaspa! – degen kókemniń qatqyldaý úninen oıandym. Tań atyp qalypty. Aýladaǵy sáki ústinde qoıylǵan jozyny shyntaqtap, ekeýi bir-birine tik qarap otyrypty. Men kórpeshe ústinde qyljıǵan ekem.
– Joq, Qaseke, men ondaı bassyzdyqqa jol bermeımin! – dedi Nuraǵań. Dedi de maǵan qaraı moınyn burdy. – Ákish, tur. Kıin! Tarttyq qalaǵa!
Biz qalaǵa (kazirgi Taraz ǵoı) jetkenshe tańǵy saǵat toǵyzdar bolyp qalǵan. Birden oblystyq partııa komıtetiniń eńseli ǵımaratynyń aldyna kóliktiń basyn tiredik. Ol kezde birinshi hatshy Hasan Shaıahmetuly Bekturǵanov edi. Kidirissiz qabyldady. Aqkóńil, ańqyldaǵan jan edi, Nuraǵań ekeýi qushaqtasyp amandasty. Menimen sypaıy ǵana sálemdesip:
– Iá, partızan, bul joly da partızandyq jasap keldiń be? – dep qaljyńdap qoıdy (Kamal Smaıylov ekeýmizdi «partızan» dep ataıtyn. Ol bólek áńgime).
Otyrar-otyrmasta Nuraǵań Hasekeńe dúrse qoıa berdi.
– Sen basqaryp otyrǵan (Nuraǵań Hasekeńmen sóıleskende birese siz dep, birese sen dep kete beredi eken – sol kúni baıqaǵanym) oblysta zań ádil bolý kerek qoı!
– E-e, ne bop qaldy?
– Mynaý Ákishtiń aǵasyn bilesiń ǵoı. Áshimov Qasym. Meniń naǵashym.
– Iá, bilemin. Bilemin.
– Kýıbyshevta ýpr ǵoı (Nuraǵańnyń sóıleý mánerin buzbaý úshin ýpravlıaıýshıı degen sózdi sol aıtylǵan qalpynda alyp otyrmyn). Bilmeseń – bilip qoı, ýpr! Ol – menin naǵashym!
– Naǵashyń bolsa.
– Sen, Haseke, óıtip kibirtikteme! Siz ekeýmizge ol jaraspaıdy! Hasekeń qarqyldap qatty kúldi.
– Jaraıdy. Bilemin. Moıyndaımyn.
– Bilseń sol! Altynshy klass oqýshysyna on-on bes kún «eńbek kún» artyq jazylypty dep ákesin sotqa berýge bola ma? Balanyń kinási qansha? Ákeniń kinási qansha?
Hasekeń týmbler arqyly áldekimdi shaqyrdy. «Áı!» dep bastady da:
– Álgi, anaý «Eńbektiń» sharýasyn alyp kel! – dep óktem aıaqtady. – Já, Nurǵısa! Ol kelgenshe áńgimeńdi aıta otyr! – Mende basqa áńgime joq! – dep Nuraǵań kózin ejireıtti. – Mynandaı bezobrazıe tyıylmaıynsha men seılespeımin se... si… – «Senimen», «Sizben» degen eki sózdiń qaısysyna toqtaryn bilmeı, daǵdaryp qaldy-aý dep jorydym.
Hasekeń taǵy da qarqyldap, keń kabınetti basyna kóterip kúldi. Kúldi de samsaǵan telefonnyń birin kóterdi. Ar jaqtaǵy kisiniń atyn ataǵan joq, birden:
– Myna tentek qaınyń kelip qalypty... Kim bolýshy edi, Nurǵısadan basqa qandaı tentek qaınyń bar edi! Daıyndala ber! Úıge baramyz! – dedi.
Sondaı bir teatr sahnasyna tán aldarqatý paýzasynan keıin kabınetke eńkeıe búgilip eńgezerdeı polkovnık kirdi. Polkovnık ákelgen qaǵazdy Hasekeń ózi oqı bastady da, oqyǵan paraqtaryn Nuraǵańa ótkizip otyrdy. Ekeýi men túsinbeıtin áldebir qujattaryn aqtaryp bolǵan soń, Nuraǵań asyqpaı ornynan kóterildi de, úlken ústeldiń dál ortasynda turǵan kúmis tabaqty ózine qaraı tartty. Álgi tabaqtyń ústine álgi qaǵazdardy qoıdy. Asyqpaı-saspaı Hasekeńniń aldynda jatqan kúmis zajıgalkany tutandyryp, asyqpaı-saspaı álgi qujattarǵa ot qoıdy.
Maǵan syry túsiniksiz qaǵazdar lap etip jandy da, tyrysyp-byrysyp, shala byqsyp, kabınet ishin jaǵymsyz ıiske toltyryp, tútep tyndy.
– Al meniń artyq múshemdi kesip alyńdar! – dep Nuraǵań, Bekturǵanov pen polkovnıkke ójettene qarady.
Hasekeńniń eki ıyǵy, ot ala almaı qınalǵan traktordaı biraz solqyldap turdy da, endi oqys ot alyp ketkendeı, tarq-tarq etken oǵash kúlki estildi. Hasekeń aýyr denesin aýyr kóterip, ornynan aýyr kóterilip kelip, Nuraǵańdy qushaqtady.
– Búıtpeseń Nurǵısa bolasyń ba?
Oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, sharýasy basynan asyp jatatyn basshy, sol kúni qyzmetin qaldyra turyp, úsh-tórt saǵat úıinde qonaq qabyldady.
Hasekeń aqkóńil jan edi, Nuraǵań ójet edi.
Keıin anyqtadym, keıin qanyqtym bul jumbaq erkeliktiń syryna. Qasym kókeniń ústinen is qozdatyp, bireýler «altynshy klasta oqıtyn ulyna on bes-jıyrma kún qyzylsha terýge qatysqany úshin eńbekaqy tóledi» depti. Júzdegen oqýshy qatysatyn qyzylsha qazý naýqany kimge bolsa da ondaı jala jaba salý qıyn emes qoı!
Nurlan (Orazalın), Temirhan (Medetbek) úsheýmiz kóńil suraı barǵanda Nuraǵań esine alǵan, ózi máz bolyp, eki betiniń ushy nurlana otyryp aıtqan áńgimesi sol edi.
Eń sońǵy aıtqan uzaq esteligi sol bolǵan shyǵar jaryqtyqtyń.
- Bar qazaqtyń Nurǵısasy
Nuraǵań meni «naǵashym» degenmen men ol kisini jıen degen sózdiń tar aýmaǵyna qysyp tastaǵan emespin.
«Kesarǵa (Hanǵa) jarasqan qaljyń qaraǵa kesirlik» bolatynyn bilem ǵoı.
Kúnderdiń bir kúninde Nuraǵań Baıanaýyl jaqqa saparmen attandy. Kóp keshikpeı Baıanaýyl aýdanynyń birinshi hatshysy radıodan sóılep tur:
«Bizdiń ataqty jerlesimiz, aýdanymyzdyń maqtanyshy, baıanaýyldyq kompozıtor Nurǵısa Tilendıev týǵan ólkesine kelip, eńbekshi qaýymmen júzdesti!» dep. Tańǵaldym da qoıdym.
Endi bir kúnderdiń kúninde Atyraý oblysy mádenıet basqarmasynyń bastyǵy radıodan kósilip otyr:
«Osy jaqyn arada ataqty jerlesimiz, tómengi Jaıyq óńiriniń túlegi, kompozıtor Nurǵısa Tilendıev eńbekshi-malshy aǵaıyndardyń arasynda bolyp, án-kúıge sýsap otyrǵan kópshilikti...» dep. Bul joly da daǵdaryp, sóz tórkinin túsinbeı júrdim.
Kúnderdiń bir kúninde, sóz oraıy kelgende, aǵaǵa sypaıy ǵana qaljyńdap, sol eki habardy óz qulaǵymmen tyńdaǵanymdy aıtyp:
— Sonda, Nuraǵa, qalaı bolǵany?.. – dep edim, Nuraǵań ázildiń astaryn túsindi de, maǵan (ómirinde ilki márte jáne sońǵy márte!) ala kózimen qarap:
«О́ı, Ákish! Sen óziń emes pe, rýyńdy suraǵan dostaryńa qıtyǵa jaýap beretin! Keıde qalmaqpyn deısiń, keıde sartpyn deısiń. Bir qazaqty jetesizder-aq bólshekteı bersin. Bizge jaraspaıdy ol!» dep sóziniń sonyn qabaq shyta túıdi. – Qazaq – bólýge kelmeıtin tutas bir jartas, bólýge kelmeıtin tutas bir shyń!
Sol sátte esime Baýkeń (Baýyrjan Momyshuly) tústi. Jazýshylar odaǵynyń «barynda» otyr eken. Janynda bir ataqty aqyn! Júz gramnyń áseri bolar:
«Báýke, siz qaı júzge jatasyz?» dep qadalyp qoımady. Áýelde estimegen syńaı tanytyp otyrǵan batyr kenet oryndyqqa súıeýli turǵan áshekeıli taıaǵyn tik kóterip, aqynnyń basyna perip jiberetindeı surapyl qımyl jasady. Ondaıdy, árıne, kútpegen aqyn aǵamyz buǵyp qaldy. Báýkeń kenet kúlip jiberdi de, taıaǵyn tentek suraq qoıyp otyrǵan inisiniń ıyǵyna jaı ǵana salmaqsyz jantaıta qoıyp:
«О́ı, baýyrym... (Ashy bir ataýdy «baýyrymǵa» lezde aýystyryp úlgerdi-aý deımin!) Men qazaqtyń qaı júzine syıýshy edim!» degeni bar.
Nuraǵań da Baýyrjan aǵasynyń aýzynan túskendeı edi ǵoı. О́zi aıtpaqshy, tutas qazaqtyń uly edi ǵoı. Uly. Tutas qazaqtyń.
Ákim TARAZI,
Qazaqstannyń Eńbek Eri
