«Ertis» basseındik ınspeksııasy
О́zenniń Pavlodar oblysyndaǵy aýmaǵy ejelden elimizdiń shyǵysynan keletin mol sýǵa táýeldi. Ol ótken ǵasyrdyń ortasynan kaskadty sýqoımalarymen rettelip, negizgi sý bosatý jylyna bir ret qana júrgizilip keledi. Shyǵys Qazaqstan, Abaı oblystaryndaǵy Buqtyrma, Shúlbi sýqoımalarynda ylǵal kóp jınalsa, Ertis-Baıan óńirine de mol yryzdyq keledi degen sóz.
– Byltyr ózenge jalpy kólemi 6,7 tekshe metr sý bosatylǵany málim. Bul Ertis jaıylmalarynyń 80%-dan astamyn sýlandyrýǵa múmkindik berdi. Bıyl bosatylatyn sýdyń kólemin respýblıkalyq vedomstvoaralyq komıssııa qarap, sheshimin aıtady. Kólemi ótken jylǵydan kem bolmaıdy degen oıdamyz. Sebebi bıyl Buqtyrma men Shúlbi qoımalarynda jınalǵan sý men áli de keletin ylǵaldyń mol mólsheri bar, – deıdi Sý resýrstary komıtetiniń sý resýrstaryn paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi «Ertis» basseındik ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Eleýsiz Qambarov.
Jalpy, Shúlbi sýqoımasynan ózenge sý jiberý sharasy jyldyń tórt mezgilinde de toqtamaıtyn qubylys. Bul qoımadaǵy sýdyń deńgeıin ustap turý úshin qajet. Mysaly, byltyr jazda Ertis ózeniniń deńgeıi kóterilgeni baıqaldy. Mamandar ony májbúrlikten týyndaǵan kezekti qadam dep atady. Altaı taýlarynyń bıik qatparlaryna túsken qar sáýir-mamyr aılarynda jibip, tómenge quıyla bastaıdy. Osy kezde saı-salamen aǵyp kelgen mol sý Shúlbini toltyrady. Sýdyń deńgeıi tym joǵarylap ketse, qoımadan shyǵatyn aǵystyń kólemi artady. Bul óz kezeginde Ertistiń sýyn biraz shamaǵa kóteredi.
Shúlbi sýqoımasy qazirgi kúni 75%-ǵa tolǵan. Cý bosatý is-sharasyn júrgizý úshin deńgeıi 100%-ǵa jaqyndaýy kerek. Jalpy kólemi 2,39 tekshe shaqyrym bolatyn gıdrotehnıkalyq qurylys ózenge sý bosatý kezinde mańyzdy ról oınaıdy. Sebebi bul ýaqytta aǵystyń jyldamdyǵy sekýndyna 3,5 myń tekshe metrge jetýi kerek. Buqtyrmada aǵyp shyǵatyn sýdyń ekpini odan báseń, shamamen 1000 tekshe metrdeı bolyp qalady. Ekeýi qosylǵanda ózen betinde úlken tolqyndar týyndap, qatty ekpinmen kelgen sý ózenniń oı jerlerine birden shyǵyp ketedi. Aıta ketelik, Pavlodar oblysy oı jerde ornalasqan.
E. Qambarovtyń aıtýynsha, jalpy sý jiberýdiń jetkilikti júrýine birneshe faktor áser etedi. Eń áýeli shyǵystyń taýly jerlerindegi qardyń deni erip úlgerýi kerek. Ekinshiden, topyraq tońynyń qalyń bolýy paıdaly. Bıyl Abaı, Shyǵys Qazaqstan oblystaryndaǵy topyraqtyń tońdaný tereńdigi byltyrǵyǵa qaraǵanda eki ese kem, shamamen bir metrge jýyq. Bul jaǵdaı Shúlbidegi sýdyń jınalýyna aıtarlyqtaı teris áser etýi múmkin. Erigen qar sýy jer jibise topyraqqa tez sińip, jolaı joǵalyp ketedi. Saldarynan qoımanyń tolmaı qalýy yqtımal. Úshinshiden, aldaǵy kúnderdiń aýa raıy da áser etedi. Eger túngi yzǵar sáýir aıynyń basynda da saqtalatyn bolsa, saı-saımen júgiretin sý da jerge sińip úlgermeı, yryzdyqty molynan jınap úlgeremiz.
«Negizgi sý bosatý is-sharasy ózende seń júrip ótken soń baryp qana qolǵa alynady. Ol shamamen sáýir aıynyń alǵashqy onkúndiginde bastalyp, bir aıǵa jýyq ýaqyt jalǵasady. Joǵaryda atalǵan faktorlardan bólek, búıirlik aǵystar, ásirese, Buqtyrmadan keletin aǵystyń da joǵary bolǵany mańyzdy. Pavlodar oblysynyń bıligi sáýir aıynyń sońy – mamyr aıynyń basynda shybyn-shirkeıdi ýlaýǵa asyǵa bastaıtyny málim. Ǵalymdar qansorǵysh jándikter erte qanattanyp ketpeýi úshin olardy erte bastan joıý kerek deıdi. Keıbir jaǵdaıda sýdy erterek jiberińder dep asyqtyratyny bar. Biraq bul jerde tabıǵat zańyna baǵynbasqa taǵy bolmaıdy. Jaıylmalardyń kóbi tońdanyp jatýy nemese keı jerlerde muz júrmeı qalýy yqtımal. Osy faktorlardyń barlyǵyn nazarǵa ala otyryp, sheshim qabyldanady», dep túsindirdi maman.
Ertis ózeniniń Pavlodar oblysyndaǵy jaıylmasy 377 myń gektardaı. Jaıylma sý arterııasynyń boıyn jaılaǵan halyqqa ekonomıkalyq, ekologııalyq turǵydan asa mańyzdy. Bul jerlerde myńdaǵan sharýashylyq mal azyǵyn daıyndap, baý-baqsha salady. Ekologter sýdyń jetkilikti jaıylýy balyqtardyń ýyldyryq shashý kezeńine de ıgi áserin tıgizetinin aıtady.
Pavlodar oblysy
