– Albına Naýryz merekesin qalaı qarsy aldyńyz? Otbasyńyz qazaq halqynyń qandaı salt-dástúrlerin erekshe ustanady?
– Naýryz – jańarý men birliktiń meıramy. Ádette otbasymyzben birge atap ótemiz. Dastarqan jaıyp, naýryz kóje jasaımyz. Ata-anam mal sharýashylyǵymen aınalysatyn bolǵandyqtan, qazy-qarta, jal-jaıa sekildi ulttyq taǵamdar mindetti túrde qoıylady. Kórshi-qolańdy shaqyryp, aq tilek aıtamyz. Jastar jaǵy ulttyq oıyndar oınap, kóńil kóteremiz.
Maǵan besikke salý dástúri erekshe unaıdy, óıtkeni bul – sábıdiń ómirindegi alǵashqy mańyzdy qadamdarynyń biri. Qazaq halqy besikti qasıet sanap, balanyń deni saý, uıqysy tynysh bolyp ósýi úshin túrli nanym-senimderge mán beredi. Dástúr boıynsha balany besikke úlken, kórgendi ájeler salady, bul – danalyq pen bereke tilegenniń belgisi. Sondaı-aq besik balanyń tazalyǵyn, yńǵaıly ári jyly uıyqtaýyn qamtamasyz etedi. Osy dástúr arqyly urpaq sabaqtastyǵy saqtalyp, qazaqy tárbıe óriledi.
Al otbasym muny jaqsy biledi. Qazaqy dástúrlerdi ustanady. Sondyqtan qonaqjaılyq, úlkenge qurmet, kishige izet – basty qaǵıdamyz. Naýryz, Qurban aıt sııaqty merekelerde mal soıyp, týǵan-týyspen birge bolamyz. Anam Abaıdyń óleńderin jaqsy kóredi, ózi de jas kezinde óleń jazǵan. Izimnen ergen eki sińilim, arqa súıeıtin aǵam bar. Olar da qazaqtyń mádenıeti men salt-dástúrine qanyǵyp ósip keledi.
– О́zińizdiń qyzyǵýshylyǵyńyzǵa toqtalsańyz.
– Jýrnalıstıkaǵa degen qyzyǵýshylyǵym erek. Búginde E.A.Bóketov atyndaǵy ýnıversıtettiń jýrnalıstıka mamandyǵy boıynsha 1-kýrsta oqyp júrmin. Men úshin jýrnalıstıka aqparattyq qarý da, qoǵam men bılik arasyndaǵy kópir de bola alady. Ol shyndyqty jetkizip, qoǵamdaǵy máselelerdi kóterse, qýatty kúshke aınalady. Sondyqtan jýrnalıstıkanyń basty mindeti – obektıvtilik pen adaldyqty saqtaý. Bolashaqta osy qaǵıdany ustanyp, qoǵamǵa paıdaly isterge atsalysqym keledi.
Qazir meni alańdatatyny – qazaq tilindegi kontenttiń azdyǵy. О́zge etnos ókilderiniń arasynda qazaqsha sóıleıtinder kóp, biraq olar úshin qazaqsha sapaly kontent jetispeıdi. Bul – tek meniń emes, qazaqsha sóıleıtin basqa da etnos jastarynyń máselesi. Biz qazaqsha sóılegimiz keledi, biraq bul turǵyda aqparat, kıno, ádebıet, medıakontent jaǵy áli de tolyq qamtylmaǵan. Ázirge bos ýaqytymda Tik-Tok, Instagram syndy áleýmettik jelilerde tikeleı efırde dostarymmen tildesip, qazaq tiliniń ilgerileýine úles qosyp júrmin. Oqýymdy aıaqtaǵan soń qazaqtildi medıa salasyn damytýǵa shyndap kirisýdi kózdep otyrmyn.
– El jastary arasynda orys tilin bilmeý, aksentpen sóıleý uıat pa? Siz orys tilinde sóılemegenińiz úshin qandaı da bir kedergilerge tap boldyńyz ba?
– Árıne, orys tilin bilmeý uıat emes, biraq kóp jaǵdaıda yńǵaısyzdyq týdyrady. О́ıtkeni resmı qujattar, jumys ortasy – kóbine orys tilinde. О́zim orys tilin jaqsy bilmeımin, úırenip júrmin. Keıde oryssha erkin sóıleı almaýym kedergi bolady. Mysaly, taksıde nemese avtobýsta jolaqysyn tóleý kezinde, nómir surarda qıyndyqtar bolady. Taksı júrgizýshileri kóbine oryssha sóıleıdi, men olardyń tilinde sóılemegendikten, jaǵdaıymyzdy túsindirgende uıalamyn. Olar «vy je rýsskaıa, pochemý ne ponımaete?» dep suraıdy, biz amalsyzdan qazaqsha sóıleı bastaǵanda, olar kúledi. Biraq maǵan bul uıat emes, sebebi qazaq tili – meniń mádenıetimniń, janymnyń bir bóligi. Ári meniń basty maqsatym – qazaq tilinde damyp, ózimdi osy tilde kórsetý.
– Patrıotızm men qazaq tiline degen qurmet arasyndaǵy baılanysty qalaı túsinesiz?
– Men úshin patrıotızm – óz elińdi, mádenıetińdi, tilińdi qurmetteý. Qazaq tiline degen qurmet – patrıotızmniń bir bóligi ǵana. Biraq bul basqa tilderdi mensinbeý degen sóz emes. Kez kelgen ulttyń mádenıeti men tiline qurmetpen qaraý – jalpy adamı qundylyq.
– Adal adam tujyrymdamasy qoǵamda qalaı ornyǵady?
– Adal adam – shynaıy, ádil, ýádege berik tulǵa. Qoǵamda ony ornyqtyrý úshin ádildik, tárbıe, zańnyń ústemdigi qajet. Qoǵamda ádildik pen zańnyń ústemdigi tolyq ornady dep aıtý qıyn, keıbir salalarda jemqorlyq pen ádiletsizdik áli de bar. Tárbıe máselesine kelsek, otbasy men mektepterde álsiregen tustar baıqalady, biraq ulttyq qundylyqtardy dáripteý arqyly ony nyǵaıtýǵa bolady.
– Qazaqstan azamaty retinde sizdi taǵy ne nárse kóbirek alańdatady?
– Eldiń damýy úshin eń aldymen sapaly bilim, básekege qabiletti ekonomıka jáne jaqsy basqarý júıesi qajet. Ár adam óz salasynda kásibı maman bolyp, eldiń órkendeýine úles qosýǵa umtylýy qajet. Ǵylym men tehnologııaǵa ınvestısııa quıý da mańyzdy. Eń bastysy – árbir azamat óz isine jaýapkershilikpen qarasa, bul da belgili bir deńgeıde qozǵaýshy kúsh bolar edi.
Qazirgi qoǵamda sapaly bilim alý, jumyspen qamtý, aýyl-aımaqtyń damýy sııaqty máseleler ótkir tur. Jastar áli de áleýmettik turǵyda memleketten qoldaý kútedi. Al keıbireýleri tipti shetelde bilim alyp, tájirıbe jınap, keıin elge oralýdy, alǵan bilimin elimizdiń damýyna jumsaýdy maqsat etip júr.
– Qatarlastaryńyz nege qyzyǵady? Bos ýaqytyn qalaı ótkizedi?
– Baıqasańyz, qoǵamda jastar týrasynda kereǵar pikirdegi aǵa býyn ókilderi jeterlik. Biri kitap oqymaıdy, endi biri ınfantıldi dep dattap jatady. Alaıda qatarlastarym sport, óner, kitap oqýǵa kóbirek qyzyǵady. Bos ýaqytynda saıahattap, kıno kórip, dostarymen bas qosady nemese eriktilikpen aınalysady. Keıingi jyldary elimizde volonterlik jaqsy damyp keledi. Buǵan osy jastardyń úlesi aıryqsha der edim.
Qazirgi jastar erkindikke, ózin-ózi damytýǵa, tulǵalyq ósimge basymdyq beredi. Olar úshin negizgi qundylyq – óz qalaýymen ómir súrý, súıikti isimen aınalysý. Burynǵydaı tek zańger, esepshi bolý mindetti emes, qazir shyǵarmashylyq, IT, kásipkerlik sııaqty salalarǵa qyzyǵýshylyq joǵary.
Áleýmettik jelidegi koýchtar men tanymal tulǵalar keıde jastarǵa shabyt beredi, biraq kóp jaǵdaıda jalǵan motıvasııa taratyp, naqty qadamdar jasaýdyń ornyna «sáttilik» formýlalaryn úıretýmen shekteledi. Bul jastardyń shynaıy ómirden alshaqtap, óz bolmysyn tolyq asha almaýyna yqpal etýi múmkin. Sodan NEET sanatyndaǵy jastardyń kóbeıýine túrtki bolady. О́ıtkeni ata-ananyń, aǵa býynnyń, keı tulǵalardyń moraldyq qundylyqtary jastardyń sanasyna áser etedi. Biraq bári ony buljytpaı ustana bermeıdi. Kóbi dástúr men jańa kózqarasty úılestirýge, baılanystyrýǵa tyrysady. Jalpy, qazirgi urpaq kóptiń pikirine táýeldi bolýdan góri, ózindik tańdaý jasaýǵa umtylady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
