Shynymen de qazir qazaq kınosy desek, qabaq shytyp, kóńil kúmiljıtin tustar mol. Ásirese ol kommersııalyq kınolardyń kórkemdigi men til máselesine qatysty tym-tym jıi aıtylyp, qaýzalyp ta júr. Kıno mamandarynyń únemi taldaýyna arqaý bolyp, aıtylyp kele jatqanyna da biraz bolǵan. Al endi osy máseleniń Ulttyq quryltaıda kóterilip, Prezıdent nazaryna iligýi qazaq kınosy tóńiregindegi túıtkildi tipti ótkirlendire túskendeı. Olaı deýimizge sebep – keıingi ýaqytta kommersııalyq baǵytta shyǵyp jatqan fılmderde bylapyt sóz, shubarlanǵan til basym, tárbıe jáne eń bastysy ulttyq rýh joqtyń qasy. Senbeseńiz, kınoteatrǵa baryp kez kelgen otandyq fılmniń kórsetilimine bılet alyńyzshy. Jalpyhalyqtyq deńgeıde prokatqa shyqqan fılmderdiń tıtryndaǵy órip júrgen grammatıkalyq qatelerdi esepke almaǵanda, keıipkerler dıaloginde dúbaralyq pen qulaq tundyrar beıádep sózden-aq sharshap shyǵasyz. Ondaıda oıǵa belgili brıtandyq hám amerıkalyq kınorejısser, ssenarıst, prodıýser Alfred Hıchkoktyń «Uly fılm jasaý úshin úsh nárse kerek: ssenarıı, ssenarıı jáne taǵy da ssenarıı» degen áıgili sózi orala berdi. Bul oıdy kınosynshy Dana Ámirbekova da qýattap: «Qazaq kınosyna janrlyq túrlený jetispeıdi. Drama, melodramadan asyp kete almaımyz. Janrdy dramatýrgter, ssenarıster jasaıdy. Búginde qazaq kınosynda dramatýrg tapshylyǵy baıqalady. Al jaqsy dramatýrgııa men myqty ssenarıı bolmaǵan jerde janr da, kıno da damymaıdy», dedi.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kınotanýshy Názıra Rahmanqyzy: «Qazir kitap oqýdan góri, ekranmen tárbıelenip jatqan tutas bir urpaq ósip keledi. Mine, osy tusta kıno túsiremin deıtin árbir adam tek búgingi kún úshin emes, bolashaq úshin de jaýapty ekenin sezinýi kerek dep oılaımyn. О́ıtkeni kınodaǵy til máselesi ulttyq ıdeologııamyzben de tyǵyz baılanysty. Tili joǵalǵan ulttyń bolashaǵy qandaı bolatyny aıtpasa da túsinikti ǵoı. Qazir bizdiń kórermen kóbine ekranǵa jıi shyǵyp júrgen kommersııalyq fılmdermen etene tanys. О́kinishke qaraı, búgingi qazaq kınosyn sol fılmder arqyly qabyldaıdy. Onyń ústine keıingi jyldary ınternet keńistiginde eki sóziniń biri boqtyqtan turatyn otandyq veb-serıaldar kóbeıip ketti. Qorqynyshtysy – bul úrdis qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Buǵan dál qazir mán bermesek, bolashaqta sheshilýi qıyn úlken máselege aınalyp ketýi ábden múmkin. Al endi memleket qarajatyna túsiriletin fılmder bul jaǵynan múmkindiginshe qadaǵalanady. Jobalardy irikteıtin arnaıy saraptaý alqasy bar, sol komıssııa jańaǵydaı bylapyt sózderdiń ekranǵa shyqpaýyna asa nazar aýdarady. Árıne, solaı bolýǵa tıis te», deıdi.
Iá, memleket esebinen jaryqqa shyǵyp jatqan týyndylarda ǵana ulttyq bolmys pen boıaý qanyq. Biraq olar úlken ekrandaǵy básekede báseń. Jarnamasy jer jaryp, mıllıondaǵan, mıllıardtaǵan tabys jınap jatqan kınonyń deni – komedııa. Sáni artsa da, máni kem. Tipti qazaq aýdıtorııasynyń múddesine saı kele bermeıtin týyndylardyń kınoteatr ekranyn jaýlap alýy – qaýipti qubylys.
Al bul týraly búgingi kınogerlerimiz ne deıdi? Keıipkerleriniń dúbára tili men boǵaýyz sózsiz kúldire de, oıyn da jetkize almaıtyn deńgeıin «ómirge jaqyndatqymyz, shynaıy fılm túsirgimiz keldi, qoǵamda bar jaǵdaılar ǵoı» dep túsindirýge tyrysady. Bizdińshe, shyn mánindegi talantty adam eshqandaı boqtyq sózsiz-aq kórermenin baýrap alatyn fılm nemese serıal túsire alsa kerek. О́kinishtisi sol, kınogerler óziniń shyǵarmashylyq álsizdigi men qııal jupynylyǵyn julmalap ákelip, qoǵamǵa, zamanǵa jamaı beretini.
Dese de keıingi ýaqytta «Qazaq kınematografııasynyń aıaqalysy jaman emes. Bir jyldyń ishinde bálenbaı fılm túsirilip, kórermenine jol tartyp úlgeripti. Osynyń ózi-aq ulttyq kınoónerimizdiń kósegesi kógergeniniń aıqyn aıǵaǵy emes pe?!» degen saryndaǵy pikirlerdi de jıi estip júrmiz. Biraq júrgizilip jatqan sol sansyz esep sapaǵa da dál sol deńgeıde jaýap bere ala ma? Mine, másele – osynda.
Keıingi júrgizilgen statıstıkaǵa kóz júgirtsek, jyl saıyn Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynan bólinetin memlekettik tapsyrystyń qarjysyna 20 shaqty, kommersııalyq kınony qosqanda jalpy sany 70–80 fılm túsiriledi eken. Biraq sonyń ishinde tabys ákelip, kópshiliktiń tańdaýyna ilikkeni kommersııalyq fılmder de, al tapsyryspen memleket qarjysyna túsirilgen týyndylardyń kópshiligin sheteldik festıval kórermenderi men arnaıy kıno mamandary bolmasa, jalpy buqara halyq bile bermeıdi. Sondyqtan bolsa kerek, el aýzynda da sol jekeleı kompanııalardyń taspalaǵan fılmderi jıi aıtylyp, qarjylaı tabysty da sol baǵyttaǵy kartınalar kóp ákeledi. Máselen, osydan eki jyl buryn jaryqqa shyqqan aktrısa Darıǵa Badyqovanyń jeke qarjysyna túsirilgen «Taptym-aý seni» romantıkalyq komedııasynyń kassasy rekord jańartyp, kınoteatrlardan kórsetile bastaǵan nebári 10 kún ishinde mlrd teńgeden asa tabys tapqan. Resmı derekterge kóz júgirtsek, fılmniń kassalyq túsimi 1 mlrd 100 mln teńge bolǵan. «Kinopark-Kinoplexx Theatres» iri kınoteatry ókilderiniń aıtýynsha, bul kórsetkish – otandyq prokat úshin buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaı. Qazaqstandyq fılm osyndaı qysqa kún ishinde aýqymdy kassaǵa ıe bolǵan. Tipti atalǵan fılmniń kassalyq túsimi gollıvýdtyq «Avatar: Sý joly» kartınasyn basyp ozǵan. «Ticketon» bılet satý júıesiniń aqparatyna súıensek, fılmniń jalpy tabysy 1,54 mlrd teńge bolsa, gollıvýdtyq fılmniń tabysy 1,17 mlrd teńgege jetken. Sóıtip, «Taptym-aý seni...» osyǵan deıin otandyq komedııalyq fılmder ishinde 1,3 mlrd teńge tabyspen kóshtiń aldyn bermeı kelgen Nurlan Qoıanbaevtyń «Qazaqsha bıznesin» shań qaptyrdy.
О́kinishtisi sol, prokatqa shyqqannan-aq kórermenin kınoteatrǵa aǵyltqan fılmniń kórkemdik deńgeıin de dál solaı dep aıta almaıtynymyz. О́ıtkeni keıipkerleriniń aýzynan tolassyz tógilip jatqan beıádep sózderi qulaq tundyratyn fılmdi sońyna deıin tamashalap otyrýdyń ózi – muń. Biraq soǵan qaramastan kassada bılet qaldyrmaı, kınoteatrdy lyq toltyrǵan kórermenniń qarasy qalyń. Beıádep sózdi de, «KVN»-niń deńgeıindegi qarabaıyr qaljyńdy da, beıbereket sıýjetti de esh talǵam, qıyndyqsyz qylǵytyp otyrǵan – sol baıaǵy qarapaıym kórermen.
«Jarnama – úlken qarý. Fılmniń kórermenge jetýine múmkindik beretin ádis-tásildiń biri. Kóp jaǵdaıda fılmniń tanymal bolýy sapasyna emes, jarnamasynyń jaqsy bolýyna baılanysty bolyp tur. Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynan ssenarııinen bastap, kórkemdik tásilderine deıin sapaly, tehnıkalyq jaǵynan da ozyq shyqqan fılmder kórermenge jetpeı otyr. О́ıtkeni prokat máselesi durys jolǵa qoıylmaǵan. Dıstrıbýsııamen eshkim aınalyspaıdy. Prokatqa memleket tarapynan qarajat ta bólinbeıdi. Mınıstrlik osyny qolyna alǵan kezde qazaq kınosy da túzeledi dep esepteımin. Mysal retinde Gollıvýdty alaıyq. Olar fılm túsirgende, sol fılmniń jarnamasyna da qyrýar qarajat bóledi. Máselen, bir fılmdi 100 mln-ǵa túsirse, onyń jarnamasyna da dál sol mólsherde qarjy bóledi. Al búgingi tańda nege blogerlerdiń fılmderi ótimdirek bolyp tur? О́ıtkeni olardyń aýdıtorııasy daıyn. Mysaly, Baıan Alagózova, Darıǵa Badyqova, Nurlan Qoıanbaev, Nurtas Adambaev sııaqty adamdardyń fılmderi kópshilikke tez jetip, jaqsy kórinis tabady. Olardyń aýdıtorııasy aldyn ala daıyn turǵandyqtan, fılmderi halyq arasynda jaqsy ótedi. Sondyqtan da olar túsirgen týyndylar mıllıardtap kassa jınaıdy. Bir ókinishtisi – ony túsirip jatqan kásibı kınogerler emes, shoý-bıznes ókilderi. Sondyqtan da anshlagtyń bári kıno sapasynyń kórsetkishi emes», dep búgingi qazaq kınosynyń jaı-kúıine alańdaǵan kınotanýshy Dana Ámirbekova óz oıyn búkpesiz ortaǵa saldy.
Sonymen qatar Prezıdent óz sózinde zorlyq-zombylyqty, qatygezdik pen qylmysty nasıhattaıtyn fılmderdi kınoteatrǵa shyǵarmas buryn aldyn ala súzgiden ótkizý joldaryn qarastyrǵan jón ekenin de basa aıtty. Bul úrdis, ásirese qazirgi kóptep túsirilip jatqan veb-serıaldarǵa da qatysty aıtylǵan syn dep túıdik. Búginde ǵalamtor týyndylarynyń tanymaldylyǵy artqanymen, atalǵan janrdyń da kóleńkeli tustary jeterlik. Máselen, bul baǵyttaǵy serıaldarda da beıádep sózder, zorlyq-zombylyq elementteri, sondaı-aq ashyq kórinisterdi erkin qoldanady. Kontenttiń jasóspirimder men jastarǵa qoljetimdi ekenin eskersek, olardyń psıhıkalyq damýyna keri áser etýi múmkin. Osyndaı keleńsizdikterdi eskersek, Ulttyq quryltaıda kóterilgen qazaq kınosyna qatysty túıtkilder jańa zaman talaby men zamanaýı jastar talǵamy rakýrsynda ózektiligin tipti ótkirlendire túskendeı.
