Hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Mádenıet Elýbaı Ertis-Baıan óńirindegi jaratylystaný ǵylymyn damytýǵa zor úlesin qosyp júr. Ol búginde Toraıǵyrov ýnıversıteti Jaratylystaný ǵylymdary fakýltetiniń dekany, 50-den astam ǵylymı eńbegi jaryq kórgen. «QazMunaıGaz UK» AQ «Munaı men gazdy qaıta óńdeý» bıznes-jobalaý jónindegi ǵylymı-tehnıkalyq keńestiń múshesi. Mamandanǵan ǵylymı zertteý salasy – katalız, munaı-hımııa, qaldyqtardy qaıta óńdeý. Onyń jetekshiligimen jas ǵalymdar jergilikti kásiporyndarǵa tyń jobalar ázirlep, jańa óndiristik sheshimder usynady. Birqatar joba munaı-gaz, hımııa, metallýrgııa salasyndaǵy iri óndiriske engizilip te úlgergen.
– Ǵylym salasyna kelip, shákirt tárbıeleý týraly oı bastapqyda bolmaǵan edi. 2006 jyly qazirgi Toraıǵyrov ýnıversıtetin támamdaǵan ýaqytta birge oqyǵan qyz-jigitterdiń kóbi kásiporyndarǵa, bir bóligi bızneske bet burdy. Men bilimimniń áli de shekteýli ekenin túsinip, Almatyǵa jol tarttym da, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine oqýǵa tústim. 24 jasymda kandıdattyq dıssertasııamdy qorǵadym. Týǵan ólkeme qaıtyp oralǵan soń qazirgi Pavlodar munaı-hımııa zaýytyna gazfrıksıondy qondyrǵy operatory bolyp jumysqa kiristim. 2015 jyly Toraıǵyrov ýnıversıtetine atalǵan kásiporyn hımııa kafedrasyn jabdyqtap berdi. Zaýyt basshylyǵy: «Bizdiń óndiriske keleshekte óziń sııaqty bilikti mamandar qajet bolatyny daýsyz. Sondyqtan sen ýnıversıtetke bar, sapaly kadrlar daıarlaýǵa kiris», dep ári baǵyt, ári tapsyrma berdi. Sóıtip, oqý ornyndaǵy ǵylymı mansabym bastaldy. Munda jaratylystaný ǵylymyna birigetin mamandyqtarda oqyp jatqan stýdentter belsendiligimen kózge tústi. Áttegen-aıy ǵylymı jaǵynan áleýetteri tómen eken. Ýaqyt óte, bul jaǵyn da túzep aldyq, – dep bastady áńgimesin Mádenıet Azamatuly.
О́ndirispen sharýashylyq taqyryptaryn kóterý, óndiristik esep qurý, ǵylymı jobalardy talqylaý sııaqty baılanys búginde jaqsy qolǵa qoıylǵan. Jalpy, jaratylystaný baǵytyndaǵy mamandyqtardy jyl saıyn 60-70 stýdent támamdasa, olardyń barlyǵy derlik jergilikti kásiporyndardan eki qolǵa – bir kúrek tabady. Sebebi «Pavlodar munaı-hımııa zaýyty», «Neftehım LTD», «ÝPNK Pavlodar», «Kaýstık», «Qazaqstan alıýmınııi», «Qazaqstan elektrolız zaýyty», Aqsý men Ekibastuz qalalaryndaǵy aımaqtyq elektr stansalarynda, tolyp jatqan orta jáne shaǵyn hımııalyq kásiporyndarda bilikti kadrlarǵa suranys joǵary. Munyń syrtynda hımııa mamandary ishki ister salasynda, medısınada, zerthanalarda jumys isteı alady.
Budan biraz ýaqyt buryn ýnıversıtet ǵalymdary «Neftehım LTD» kásipornyna qajet reaktordyń esepterin jasap, usynǵan.
– Bizdiń ǵalymdarymyzdyń qatysýymen munaı-hımııa zaýytyndaǵy munaıdy bastapqy tazalaý kezindegi elektr tuzsyzdandyrý qondyrǵysynyń esepteýlerin shyǵaryp berdik. Iаǵnı reagentterdi berýdi ońtaılandyrdyq. Qazir Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha bes birdeı jobany júzege asyryp jatyrmyz. Mańyzdy jobalardyń biri – óndiristegi sý aǵyndaryn ońtaılandyrý. О́ńirde sý resýrstaryn meılinshe kóp tutynatyn óndirister barshylyq. Solarǵa sýdyń kólemin azaıtý boıynsha jas ǵalym Ivan Radelıýk tıimdi usynystar ázirledi. Árıne, bıznes úshin eń áýeli tabys pen paıda ekeni belgili. Bizdiń usynystarymyzǵa jergilikti zaýyttar qyzyqqanymen, olardy jańa ádis-amaldar qarajatty qanshalyqty únemdep, tıimdilik kórsetedi degen suraq mazalaıdy. Sońǵy standarttarǵa sáıkes, qazir kez kelgen kásiporynda paıdalanylatyn sý tolyq tazartýdan ótýi kerek. Ári tazartýdan ótken sýdyń sapasy kúndelikti tutynatyn tirshilik nárimen teńesýi tıis. Bul ǵalym retinde bizdi qýantady. Endigi kezekte sý tutynýdy únemdeý tehnologııalaryn engizý kún tártibinde tur, – deıdi ǵalym.
Pavlodar oblysy qorshaǵan ortany lastaıtyn zattardyń shyǵaryndylary boıynsha elimizde kósh bastap tur. О́ndiris qaldyqtary men túrli kúl-qoqystyń 30 paıyzy, ıaǵnı 730 myń tonnasy osy óńirge tıesili. Al otyn-energetıka salasyndaǵy bul kórsetkishterdiń úlesi tipti soraqy, 65 paıyzdan asady. Ekologterdiń paıymdaýynsha, óńirde shamamen 700 mln tonnadan astam óndiristik qaldyqtar jınalyp qalǵan. Jyl saıyn shamamen 7,5 mln tonna kúl úıindisi paıda bolady. Osyǵan baılanysty oblysta ónerkásiptik qaldyqtardy qaıta óńdeý boıynsha másele kún tártibinde tur.
Mádenıet Elýbaı óndiristik qaldyqtardy kádege jaratý boıynsha birqatar jobany qolǵa alǵan. Aıtýynsha, taý-taý bolyp úıilgen qoqystyń barlyǵyn qaıta óńdeýge otandyq ǵylym da, óndiris te ázirshe qabiletsiz. Túptep kelgende, ondaı tehnologııa joqtyń qasy. Tek ekologııaǵa zor qaýip týdyryp turǵan mundaı úıindilerdiń kólemin azaıtýǵa bolady.
«Ekibastuzdaǵy kómir kenishteriniń mańynda jal-jal bolyp úıilgen ken jynystarynyń aýqymy óte úlken. Qarapaıym adam onyń quramynda temir, kremnıı, alıýmınıı oksıdteri, basqa da metaldar men mıneraldar bar ekenin bilmeıdi. Biraq bul elementterdiń barlyǵy az ǵana kólemde. Olardy aıyryp alý kez kelgen zaýyt nemese seh úshin tıimsiz bolar edi. Sondyqtan óndiristik qaldyqtardan qurylys materıaldaryn jasaýǵa kóbirek kóńil bólýimiz kerek. Bul jerde jasalatyn materıal quramyndaǵy álgindeı qaldyqtardyń mólsheri 20-30 paıyzdaı ǵana bolatynyn eskergen abzal. Kirpish, kespetastar jasaý úshin beriktigin nyǵaıtatyn sement, qum qospaı bolmaıdy. Aqsý ferroqorytpa zaýytynda joǵary kómirtekti ferrohromnyń qojy qaıta óńdelip, qazir onda polımerli kespetas óndirisi jolǵa qoıylǵan. Polımer ystyqqa tózimsiz bolǵandyqtan ony tek kespetasqa ǵana paıdalana alamyz. Polımer tez erıtin zat bolǵandyqtan onyń qasıetterin úzdiksiz zerttep kelemiz. «Metall organıkalyq polımerler» degen bolady. Bulardy dári-dármekti belgili bir aǵzalarǵa jyldam jetkizý úshin medısınada, qaýipti zattardy tasymaldaýda, t.b. salalarda qoldanýdyń keleshegi zor dep esepteledi. Taǵy bir ǵalymymyz volt amperlik ádistermen ken quramyndaǵy baǵaly metaldardy anyqtaý jobasyn bastap ketti. Mundaı jobalar memlekettik tapsyrys arqyly qarjylandyrylyp, zertteýler men synaqtar ótkizý úshin qural-jabdyqtar satyp alyp jatyrmyz. Búginde zerthanalarymyzdyń jabdyqtalýy kóńil tolarlyqtaı túrlenip keledi» deıdi ǵalym.
Ýnıversıtet mamandary shuǵyldanyp jatqan taǵy bir joba – PM 2,5 bólshekteri ereksheligin zertteý (avtory – I.Radelıýk). Bul – qatty mıkrobólshekter men suıyqtyqtyń usaq tamshylarynan turatyn aýa lastaǵyshy. Mundaı aýa tozańdary ekologııalyq jobalardy júzege asyrýǵa tıimdi. PM 2,5 bólshekterin paıdalana otyryp, aýadaǵy qaýipti qaldyqtardyń mólsherin azaıtýdyń amalyn tabýǵa bolady degen senimde ǵalymdar.
Otandyq ǵylymdaǵy mańyzdy máseleniń biri – óńirlik ǵylymnyń damýy. Akademık Qanysh Sátbaev tek zertteý qyzmetiniń ǵana emes, sonymen birge onyń nátıjelerin óndiriske engizýdiń joǵary ónimdiligi men tıimdiligine aparatyn eń qysqa jol dep eseptep, ǵylymdy óńirlerde damytýǵa umtylǵany kezdeısoqtyq emes. Dál osy tásildiń arqasynda ótken ǵasyrdyń 60–80 jyldary aralyǵynda Qazaqstan ekonomıkasynda qaryshty qadamdar jasalǵany belgili. Endeshe, bul úrdis nege úzilip qaldy?
Pavlodarlyq ǵalymnyń pikirinshe, óńirdegi óndiris oryndarynyń ǵylymnan qol úzýine ótken ǵasyrdyń sońyndaǵy toqyraý kezeńi sebep bolǵan. Ekonomıkadaǵy quldyraý zaýyttardyń ǵylymǵa degen senimin joǵaltty. Básekeniń bolmaýy, damýǵa degen senimsizdik kóp kásiporynnyń oqshaýlanýyn týdyryp qana qoıǵan joq, olardyń beı-bereketsiz jumys istep, aqyr-sońy jabylyp qalýyna ákeldi. Al toqyraýdan aman qalǵan keıbir óndiristik eńbek uıymdary úshin ǵylym – áli kúnge shyǵyny shash-etekten keletin sala retinde baıqalatyny ras. Bul teris úrdistiń shylaýynan kóbine shaǵyn kásiporyndar aryla almaı keledi. Tek iri zaýyttar ǵana búginde ǵylymnyń kómegine súıenýge árekettenip, óndiristik tehnologııa máselelerin sheshýge jergilikti jerden kómek alyp otyr. Taǵy bir kemshilik, otandyq óndirister jergilikti ǵalymdarmen birlesip, jańa ázirlemeler jasaýdyń ornyna, daıyn jobalardy shetten satyp alǵandy qup kóretini de belgili. Mundaı «qajetsizdik», suranystyń bolmaýy myqty degen ǵalymdarymyzdyń irgeli izdenisine kedergi keltirip otyr.
Professor Mádenıet Elýbaı búginde ýnıversıtette ǵalymdardyń jańa býyny ósip kele jatqanyn jetkizdi. PhD Rımma Ýálıeva, Narıman Mapıtov, Ivan Radelıýk, Jámıla Fazlýtdınova, Alına Faýrat, doktorant Sábıt Maýsymbaev, basqa da jas izdenýshiler jaratylystaný baǵytyndaǵy ǵylym kókjıeginde jarqyraı kórinip, ǵylymı izdenisterin óndiris pen kúndelikti ómirge synalap engizýge tyrysyp jatyr.
Pavlodar oblysy
