Qordan OSPANOV: Matematıka barlyq salanyń damýyn jedeldetedi

Aýyl balasy namysshyl keledi

– Qordan aǵa, qazaq balasy týmysynan matematık. Esepke júırik bolady. Siz de jas kúnińizden matematıkaǵa jaqyn boldyńyz ba?

–Iá, solaı. Bir jaǵynan, bul – zań­dylyq. Men de shalǵaı aýylda óstim. Bizdiń aýyl keńshar bólimshesi edi. Shaǵyn eldi meken. Biraq mekteptegi muǵa­limderimiz myqty boldy. Olar sabaq­ty túsindirgende mıymyzǵa quıyp jibe­retin. Ásirese matematıka, qazaq tili men ádebıetinen bilikti ustazdar berdi. Basqa pánderdi de oqydyq. Máselen, orys tili men ádebıeti durys ótpeı­tin. Bilimdi maman bolmady. Sondaı-aq fızıka, hımııa, bıologııany da tolyq túsingen joqpyz. О́ıtkeni bul pánderge jeke kabınet pen oqý quraly qajet. Mundaı materıaldyq jaǵdaı alystaǵy aýyl mektebinde bolǵan emes. Sondyqtan aýyl balalary gýmanıtarlyq salaǵa beıim ósti. О́zim de osy sabaqty jaqsy kórdim. Oqý bitirgennen keıin matematıka nemese qazaq tili pániniń muǵalimi bolamyn dep oıladym. Shynymdy aıtsam, mektepte úzdik oqydym. Belsendi boldym. Altyn medalmen támamdadym. Sosyn Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetine keldim. Altyn medal ıegeri bolsam da, barlyq emtıhannan aralas baǵa aldym. Áıteýir konkýrsta talapkerler sany az boldy. Sóıtip, baǵym janyp oqýǵa tústim. Biraq 1-kýrsta qala balalary­nyń bilim deńgeıi bizden áldeqaıda joǵary ekenin baıqadym. Úshinshi kýrsqa barǵanda ǵana solarmen teńestik.

– Munyń sebebi nede dep oılaısyz?

– Endi ol túsinikti. Aýyl balalary sabaqtan soń úı sharýasyna kómekte­sedi. Ata-anasyna járdemin tıgizedi. Mal jaılaıdy. Qora tazalaıdy. Sý tasıdy. Otyn jarady. Al qala da mundaı kóp jumys joq. Olardyń sapaly bilim alýǵa múmkindigi mol. Qosymsha sabaq­tarǵa barady. Sondyqtan biz joǵary oqý ornyna túskennen keıin solardan qalmaýǵa tyrystyq. Barlyq bos ýaqytty oqýǵa arnadyq. Kitaphanadan shyqqan joqpyz. Izdendik. О́z basym aıtýly ǵalymdardyń eńbekterimen sonda tanystym. Sóıtip, eki-úsh jyl ishinde toptaǵy qala balalarynyń deńgeıine jetip aldyq. Bir jaǵynan, jelmen jarysyp ósken aýyl balasy namysshyl. Básekede esh­kimge esesin jibermeıdi. Osy qasıettiń de paıdasy tıdi.

2016 jyly ýnıversıtet bitirgenimizge qyryq jyl toldy. Barlyq kýrstas Almatyda jınaldyq. Sonda qarasaq kýrstaǵy ǵylym doktorlarynyń bári aýyldan shyqqandar eken. Al bizben birge oqyǵan qalalyqtardyń deni oqýdy aıaqtaǵannan keıin túrli jobalaý ınstıtýtynda qyzmet istep, sodan aspaǵan.

– Alǵashqy eńbek jolyńyzdy sol kezdegi Jezqazǵan pedagogıkalyq ­ınstıtýtynan bastapsyz. Ǵylymǵa kelýge ne túrtki boldy?

– Bala kúnimizde aýylǵa qonaqtar kóp keledi. Solardyń ishindegi eń bedeldisi – joǵary oqý ornynyń oqytýshylary edi. Olardyń aldynda barlyq aýyl adamy quraq ushady. Qurmet kórsetedi. Aqsaqaldar da maqtap sóıleıli. Sondyq­tan men de óskende oqytýshy bolsam dep armandadym. Biraq ǵalym bolamyn dep oılaǵan emespin.

Besinshi kýrsta júrgende ýnıversıtette jas ǵalymdarǵa arnalǵan konferensııa ótti. Sonyń uıymdastyrý ju­mysyna dıplom jetekshim bir kýrstas jigit ekeýmizdi tartty. Ǵylymı jıyn­nyń materıalyn toptastyrdyq. Keıin ­osy konferensııada sóılegen ǵalymdar­dyń baıandamasy jınaq bolyp shyqty. Kitapty qurastyrýǵa sińgen eńbegimiz eskerildi me, jetekshimiz maqala jazyp, avtorǵa bizdiń de aty-jónimizdi qosypty. Bul oqıǵa maǵan keremet áser etti. Tóbem kókke jetkendeı qýandym. Jataqhanaǵa ákelip, barlyq tanysyma kórsettim. Tipti jastyǵymnyń astyna salyp uıyqtadym. Osy ǵajaıyp sezim meni ǵylym jolyna jetelep ákeldi.

– Ǵylymı jetekshińizdi ókpeletip alypsyz. Bul oqıǵa qalaı boldy?

– Ýnıversıtetti bitirgennen keıin Jezqazǵan pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqytýshy bolyp ornalastym. Bi­raq ǵylymǵa ańsarym aýdy. Almaty­ǵa kelip, ustazym, kórnekti ǵalym ­Muh­tar­baı О́telbaevqa jolyqtym. Oǵan aspı­rantýraǵa túskim keletinin aıttym. Maǵan ǵylymı jetekshi bolsańyz dep nıe­timdi bildirdim. Ol qarsy bolǵan ­joq. Biraq óziniń semınarynan qalmaýym­dy eskertti. Sóıtip, sol jyly qazan aıynda qazirgi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń aspırantýrasyna túsýge emtıhan tap­syrdym. Sodan synaqqa muqııat da­ıyndaldym. Muhańnyń semınaryna barý­ǵa esh múmkindigim bolmady. Áıtse ­­de emtı­handy oıdaǵydaı tapsyrdym. 1 jel­­­toqsanda aspırantýraǵa túskenim­di aıǵaqtaıtyn buıryq shyqty. Endi Almatyǵa kelip, Muhtarbaı aǵaǵa barsam, ol «maǵan qaıda júrsiń?» dep qatty renjidi. Jónimdi aıtsam, tyńdamaıdy. Muhań jas kezinde aryndy bolatyn. Menimen múlde sóılespeı qoıdy. Biraq semınardan qalmadym. Birde Qaraǵandyda qyzmet isteıtin ǵalym Esmuhanbet Smaıylov keldi. Ol kelgennen keıin dastarqan jaıyp, otyrys jasadyq. Eskeń dombyra tartyp, án aıtady. Muhań «Eset keldi» dep qýandy. Muhtarbaı aǵa dombyrany jaqsy kóredi. Kabınetinde dombyrasy bar. Sony alyp kelip, Esmuhanbetke án aıtqyzdy. Basqa da jigitter óner kórsetti. Rysqul Oınarov «Qordan óleń aıtady», dep maǵan qolqa saldy. Aıanbadym. Jaqsykeldi Seıilovtiń «Jezkıigin» naqyshyna keltirip shyrqadym. Án aıaqtalǵannan keıin Muhań: «Mine, osyndaı jigitterge kómektesý kerek», dep ornynan ushyp túregeldi. Bir kezde Rysqul aǵamyz: «Muha, siz oǵan durys qaramaı júrsiz ǵoı», dedi. Solaı ma dep ǵalym oılanyp qaldy. Keıin emtıhanymdy tapsyryp, taqyryp aldym. Muhań alǵashqy ǵylymı eńbegime jetekshi boldy. Kóp qoldaý kórsetti.

Matematıkanyń jańa dáýiri

– Sizdiń oıyńyzsha búgingi otandyq matematıka ǵylymynyń deńgeıi qandaı? Oǵan kóńilińiz tola ma?

– Árıne, tolady. Qazirgi bizdiń matematıka ǵylymy óte joǵary deńgeıde. Damyǵan memleketterdiń ǵylymynan esh kem emes. Bir jaǵynan, matematıka qoldanýǵa kelmeıtin ǵylym. О́ıtkeni onyń ashqan jańalyǵyn eshkim bilmeıdi. Qolmen ustap, kózben kórmeıdi. Biraq matematıka san-salaly ǵylymdy damytady. Mysaly, qolyńyzda qaıshy bolmasa, qaǵazdy kese almaısyz. Beıne­lep aıtqanda, matematıka osy qaıshy. Matematıka kez kelgen qubylystyń ishindegi sandyq kórsetkishtiń bir-biri­ne qatysymen aınalysady. Sondyq­tan bul ǵylymnyń jetistigin ǵalymdar ǵana jaqsy biledi. Onyń nátıjesi basqa ǵylym salasy arqyly iske asady. 1980 jyldary kalkýlıator shyqqanda bári tańǵaldy. Buǵan fýnksııa mánin matematıka ǵylymy eseptep, salyp qoıǵan. Sonda matematıkanyń jetistigi kalkýlıator arqyly jetti. Bir sózben aıtqanda, matematıka barlyq salanyń damýyn jedeldetti. Damytty. Sol arqyly tyń jańalyq ashyldy. Qanshama jańa tehnologııa iske qosyldy.

Shyn máninde, bizdiń matematıkter óte kúshti. Biraq myqtylar sanaýly. Ǵylymı konkýrstarda matematık ǵalymdar az bolsa da, qanshama grantty utyp alady. Oǵan keıbir basqa sala ókilderi renish bildiredi. Alaıda konkýrsqa túsken jumystardy shetel saraptaıdy. Osydan-aq matematıkterdiń eńbekteri shetelde joǵary baǵalanatynyn baıqaısyz.

– Osyndaı deńgeıge qalaı jettik?

– О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary Almatyda esimi málim matematıkter bar ekenin estýshi edik. Olardyń birazy bizge joǵary oqý ornynda sabaq berdi. Solardyń keıbiri Máskeýge nemese Novosibirge baryp, doktorlyq eńbegin qorǵady dep aıtady. Biraq sol ǵalymdar jumysyn tórt-bes jylǵa deıin bekite almaı júrdi. Sodan keıin qaıta baryp qorǵady. Báribir bekimedi. Bizdiń myqty ǵalymdardy bireýler kúshpen bekitpeı jatyr eken dep oıladym. Negizi, olaı emes. Shyn máninde, sol jyldary otandyq matematıka ǵylymynyń deńgeıi tómen eken.

1972 jyly Almatyǵa kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, Muhtarbaı О́telbaev keldi. Sodan keıin matematıka ǵylymynyń jańa dáýiri bastaldy. Muhańnyń ǵylymı jumysy Máskeýden bastap, bedeldi jýrnaldarǵa jarııalandy. Kitap bolyp jaryq kórdi. Odaq kólemindegi ǵalymdar arasynda moıyn­daldy. Biz sol jınaqtardy jasta­nyp oqydyq. 1978 jyly Muhtarbaı aǵa doktorlyq jumysyn qorǵady. Ǵalym apta saıyn semınar ótkizedi. Soǵan 40-50-ge tarta shákirti jınalamyz. Onyń ústi­ne osynshama adam qatysady. Solar­ǵa matematıkanyń qyr-syryn úıretti. ­1980 jyldardan Muhańnyń jetekshiligi­men shákirtteri alǵashqy kandıdat­tyq dıssertasııasyn qorǵady. Bizdi qor­ǵaý­ǵa jan-jaqqa jiberdi. Men de sol kisi­niń jetekshiligimen kandıdattyǵym­dy qorǵadym.

Sondaı-aq О́mirzaq Sultanǵazın, Tynysbek Kálmenov, Aleksandr ­Jeńsik­baev sekildi belgili ǵalymdar Más­keý­den, basqa qalalardan doktorlyq eńbekterin qorǵap, elimizge keldi. Olar da shákirt tárbıeledi. Biraq matematıka ǵylymynyń deńgeıin kóterýde Muhtarbaı aǵanyń eńbegi erekshe boldy. Kóp júkti bir ózi kóterdi. Sonyń yqpaly búginge deıin jalǵasyp jatyr.

– Biraz jyldan beri elimizde Ǵy­lym kúni atalyp ótedi. Qazir álemdik ǵylym qaryshtap damyp barady. Biz soǵan ilesip otyrmyz ba?

– Bir jaǵynan, bul – kún ult ǵyly­mynyń atasy, asa kórnekti akademık Qanysh Sátbaevtyń týǵan kúni. Ǵarysh­kerler kúni. Osy úsh merekeniń ǵalym­dar úshin orny bólek. Sońǵy jyldary eli­mizdegi ǵylym salasyna kóp kóńil bólindi. Memleket basshysy da únemi óz sózin­de ǵalymdarǵa qoldaý kórsetip otyrady. Sonyń arqasynda ǵylymǵa talantty jas­tar keldi. Osyǵan men erekshe qýanamyn.

Shynynda, ǵylym bolmasa el damymaıdy. Adamdardyń da jan dúnıesi baıy­maıdy. Qazir álem úlken ózgeris ústinde. Jahandaný qatty beleń aldy. Memleketter arasynda yqpaldastyq artty. Qazir ýaqyt ózgerdi. Endi alpaýyt elder ekonomıkalyq sanksııamen aıaq-qolyńdy baılap tastaıdy.

Bizdiń babalarymyz at ústinde aı­shy­lyq jol júrip, qanshama jerdi jaý­lady. Alaıda búginde kóshpelilerden eýro­palyqtar alǵa ozdy. Onyń sebebi bar. Alǵash oq-dárini Qytaı oılap tapty. Biraq ony olar paıdalanǵan joq. Eýropalyqtar oq-dári jasaýdyń tehnologııasyn ózderine alyp bardy. Sony daıyndaıtyn mamandarǵa jaǵdaı jasady. Sóıtip, áskeri men qarýyn damytty. Oq-dárini oılap tabý – ǵylym.

Qazir ǵalymdarǵa memleket tarapynan qoldaý jaqsy. Qomaqty qarjy bólindi. Keıde bizben birge jumys isteı­tin basqa salanyń mamandary «ǵalymdar kóp aqsha alady» dep ókpeleıdi. Buryn ǵalymnyń baı bolýǵa quqysy joq degen pikir bar edi. Bul kózqaras ózgerdi. Negizi, elimizdiń eń baı adamy ǵalym bolýy kerek.

Sondaı-aq gýmanıtarlyq ǵylymdy damytý qajet. Eger gýmanıtarlyq sala órkendemese qoǵamnyń deńgeıi ós­peıdi. Meniń bir shákirtim kelisimshartpen Indonezııaǵa baryp, jumys isteıdi. Sol jaqta júrip maǵan habarlasty. Indonezııa halqy óte kóp, biraq bilim alatyn adam sany az el ekenin aıtty. Oqýshylar mektep bitirgennen keıin óz betimen ketip, jumys isteıdi eken. Joǵary bilim alýǵa talpynbaıdy. Indonezııa otarshyldyqtyń azabyn qatty tartqan el. Sondyqtan olardyń jaǵdaıy qıyn ekeni túsinikti.

Bizdiń elimiz de otarshyldyqtyń qa­my­tyn biraz kıdi. Biraq ındonezııa­lyq­tarǵa qara­ǵanda jaǵdaıymyz áldeqaı­da jaqsy. Men ómir boıy joǵary oqý ­ornynda sabaq beremin. Oqytýshylar­dyń da deń­geıi ártúrli. Keıbir mamandar ǵalym bol­maǵandyqtan stýdent­terge dáris oqyǵanda úshinshi adamnyń aty­nan baıandaıdy. Al naǵyz ǵalymnyń dárisi bólek. Ol barlyq shákirtine sabaq­ty tereń túsindiredi. Jalpy jaratylys­taný, gýmanıtarlyq ǵylymnyń basty maqsaty – adamdardyń bilim deńgeıin kóterý.

– Ǵylym men óndiristi ushtastyrý týraly jıi aıtylady? Osy eki salany bir-birine qalaı jaqyndatamyz?

– Ǵylymdy óndiriske engizý úshin jańalyqty qabyldap alatyn óndiris bolý kerek. Qazir bizdegi iri óndirister ınvestorlardyń qolynda. Olar – basqa eldiń azamattary. Osyndaı óndiris ózderiniń elinde bar. Olar sony damytýdy kózdeıdi. Aqıqatyn aıtqanda, elimizdiń óndirisine ondaı ǵylymı jańalyqty engizgisi kelmeıdi. Sebebi biz jańa nárseni ózimiz ázirlep, olarǵa qysym jasaýymyz múmkin. Sondyqtan bizdiń ǵalymdar ózderi ashqan ǵylymı jańalyǵyn óndiriske engize almaıdy. О́ıtkeni qabyldamaıdy. Qıyndyq osynda. Degenmen memleket qarjy quıyp, otandyq óndiristi damytý qajet. Múmkin ol qazba-baılyqty jaratatyn óndiris bola ma, álde aýyl sharýashylyǵy óni­min damytatyn kásiporyn bola ma? Osyn­daı salany kórý kerek. Barlyq baǵyt­tan jaryp shyǵa almaımyz. Aıtalyq, Nazarbaev ýnıversıtetinde birneshe zerthana ashyldy. Professor Dos Sarbasov AQSh-tan shaqyrýmen keldi. Qazir ol qaterli isikti emdeıtin tıimdi ádis jasaý jumysymen aınalysyp jatyr. Bul óte jaqsy. Jańa tehnologııa damıdy. Suranys bolady. Máselen, Germanııanyń avtomobıl shyǵaratyn «Mercedes-Benz» kompanııasynda birneshe ǵylymı ınstıtýt jumys isteıdi. Sonyń ishinde matematıka ınstıtýty da bar. Bul kompanııa kólik shyǵarady. Bylaı qarasańyz, oǵan matematıkanyń keregi ne? Biraq kóliktiń qaýipsizdigi, jyldamdyǵy – bári matematıkalyq dáldikti talap etedi. Esep. Nemister bul ınstıtýtty basqa elden emes, ózderinen ashyp otyr. Bir jaǵynan, matematıka ǵylymyn damytý arqyly basqa salany da órkendetedi.

Búginde elimizde ǵylymdy komersııalandyrý jobasy iske asyp jatyr. Osy baǵyt boıynsha ǵalymdarǵa jeke konkýrs jarııalanyp, grant bólinip, qarjy aýdaryldy. Ǵylymı jumys nátıjesin berse, paıdasy eselep artady. Aıtalyq, álemdik brendke aınalǵan aıfon telefonynyń shyǵý quny arzan. Al bizde onyń quny 600-700 myń teńge turady. Onyń baǵasy nege qymbat? О́ıtkeni telefonnyń jańa modeli shyqqan saıyn oǵan ǵylymı jańalyqty qosady. Ozyq tehnologııany engizedi. Ǵylymnyń bir jetistigi osy.

Ǵylymnyń damýyna orta qajet

– Bizdiń ǵylymda qordalanyp qalǵan másele kóp. Sony qalaı she­shemiz?

– Aldymen ǵylymnyń damýyna or­ta qajet. Máselen, ǵylymǵa baratyn balalardy arnaýly mektepke baryp oqytsańyz da odan ǵalym shyqpaýy múmkin. Ǵalym kóp arasynan shyǵady.

Birinshiden, mektep pen joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim júıesin túzeý kerek. Bizge ýnıversıtette keıbir pánderdi 550 saǵat oqytatyn. Bolon bilim júıesi engennen keıin mundaı pánderdiń saǵaty 30-40 paıyzǵa qysqardy. Ony stýdentter ózderi oqyp alady deıdi. Bul – múmkin emes. Qazir ony 200 saǵat kóleminde oqy­tamyz. Anyǵynda, biz balalardy jyl­dam oqytyp jatyrmyz. Olar pándi qan­shalyqty túsindi, oǵan mán bermeı­miz. Meniń ýnıversıtetti támamdaǵanyma ­50 jyl boldy. Biraq sodan beri bilim jú­ıesi kóp ózgermedi. Sondyqtan joǵary ­oqý ornyndaǵy bilim baǵdarlamasyn qaı­ta qaraý qajet.

– PhD daıarlaý týraly túrli pikir bar. Bul jaıynda ne deısiz?

– PhD alý úshin halyq­aralyq deńgeıdegi «Web of Science», «Scopus» bazasyndaǵy jýrnaldarǵa maqala jarııa­laý týraly talap qoıyldy. Osy talapty engizýge bir top ǵalym biraz júgirdik. Mınıstrlik mamandary­men aqyldasyp, aqyry osyny engizdik. Bul –  durys talap. PhD joǵary oqý orny dıplomy men magıstratýra bitirgenderden aıyrmasy – osy. Al halyqaralyq jýrnal­dar­ǵa ǵylymı maqala jarııalaý – óte qıyn. Munda ǵylymı jetekshige de salmaq túsedi. Mysaly, óz basym jylyna osyn­daı jýrnalǵa úsh maqalam jarııa­lansa jetedi.

Bir jaqsysy, ony shetel saraptaıdy. Olar eńbektiń ǵylymı qundylyǵyna mán beredi. Eshqandaı bedel júrmeıdi. Buǵan deıin biraz sheneýnik ǵalym bolyp ketken edi. Osy talap engennen keıin bul úrdis toqtady. Qazir endi osy talapty alyp tastaýǵa umtylýshylar kóp. Ásirese gýmanıtarlyq ǵalymdar bizdiń salaǵa keregi joq dep aıtyp júr. Bizdińshe, qaı salany alsańyz da, ǵylymnyń qundylyǵy ortaq. Siz qazaq týraly aıta otyryp, ony adamzattyq oıdyń bir bóligi etip jazyńyz. Ultymyzdyń ereksheligin kórsetińiz. Álemdik oıǵa oı qosyńyz. Men solaı túsinemin. 

– Keıde bizge ulttyq namys jetpeı jatqandaı kórinedi. Bul týraly ne aıtasyz?

– Shynynda da, bizge ulttyq namys jetispeıdi. Men ózimdi ondaı adamnyń qataryna jatqyzbaımyn. Sebebi keńes ókimetiniń formalızmin boıyma kóp sińirip alǵandaımyn. Al boıynan ulttyq namysy atoılap turatyn jandardy syılaımyn. Bizdiń fakýltette Mońǵolııadan bir qyz bala kelip oqydy. Men oǵan sabaq berdim. Ýnıversıtetti oıdaǵydaı támam­­­­­­­dap, oqytýshy bolyp ornalasty. Bir kúni álgi qyz bala aıtady: «Bas korpýsqa bir qujat­pen barsam, olar muny nege oryssha jazbaǵansyń dep ózime qaıtardy. Biraq «men nege oryssha jazýym kerek» dep alǵan joqpyn», dedi. Men sonda jas áriptesime «solaı bolady eken-aý», dep jańalyq ashqandaı tańyrqap qaldym. Aqıqatynda, biz osyndaı adam­­dar­dyń arqasynda el bolyp otyrmyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Azamat Esenjol,

«Egemen Qazaqstan»