– Áńgimeńizdi áıgili qolóner sheberiniń atyndaǵy mýzeıdiń aýyldyq jerde ashylý sebebinen bastasańyz.
– Ákem osy aýylda dúnıege kelgen. Atamyz Shoqpar mektep-ınternattyń otyn jaǵyp, sýyn tasyp, eńbek etken. Arasynda ustalyqpen aınalysqan. Al Jumagúl ájemiz ınternattyń balalaryna tamaq pisirip beretin bolǵan. Ol sonaý soǵys jyldary bolsa kerek. Tumanbaı atamyz týǵan kórshiles «Kazatkom» aýylynda soǵystan soń temir usta jetispeı, ákesi Shoqpardy sol aýylǵa jiberedi. Ákem 8-synypty «Kazatkomda» bitirip, odan ári qaraı Almatyǵa ketedi. Oqýyn támamdap, shyǵarmashylyqpen aınalysady.
1996 jyly 50 jasqa tolýy qarsańynda osy qaraýsyz, qańyrap qalǵan ǵımaratqa kózi túsip, jekemenshikke aldy. Qaladaǵy kópqabatty úılerde páterimiz bolǵan edi. Biraq onda artyq-aýys jumys isteı almaısyń, onyń ústine jaqyn týys-týǵannan da jyraqtap bara jatqanyn aıtyp, aýylǵa kóshýdi uıǵardy. Sodan Ermek О́skenbaev degen sol kezdegi aýyl ákimine kirip, osy bos turǵan ǵımaratty myń dollarǵa satyp aldyq. Kóp uzamaı týǵan aýylyna qonys aýdaryp, on jyl ómir súrgen ákem asqaraly alpysqa tolýyna on kún qalǵanda baqıǵa ozdy. Ákemniń aýylǵa kelgendegi basty armany – mýzeı jáne qolóner mektebin ashý edi. Osy maqsatta 2,5 myńǵa jýyq eksponat jınady. Sol armanyn júzege asyrý maqsatynda shákirtteri birlesip, mýzeı ashýǵa bel býdyq. Igilikti istiń atqarylýyna sol jyldardaǵy Almaty oblysynyń ákimi Serik Úmbetov úlken úles qosty.
Jalpy jer aýmaǵy 3 gektar, al 375 sharshy metr bolatyn mýzeı ǵımaratynda 6 zal jumys isteıdi. Onyń birinshi zalynda usta Dárkembaı Shoqparulynyń balalyq shaǵynan bastap, stýdenttik, otbasylyq jáne áskerdegi ómirdereginen syr shertilse, úshinshi zalda qolóner sheberiniń shyǵarmashylyq eńbekteri ornalasqan. Al úshinshi zalda qazaq halqynyń teri, aǵashtan jasalǵan úı jıhazdary men ydys-aıaqtary tizilse, tórtinshi zalda halqymyzdyń saz aspaptary men zergerlik óneri oryn alǵan. Al besinshi zalda saıatshylyq ónerge baılanysty buıymdardy tamashalaýǵa bolady. Eń sońǵy, altynshy zalda búgingi qolóner sheberleriniń týyndylary ornalasyp, olardyń saýdalanýyna jaǵdaı jasaldy. Mýzeıge alys-jaqyn qalalardan, ásirese shetelden kelgen qonaqtar kádesyıǵa kóp qyzyǵady. Bul qolónerdiń bási qashanda joǵary ekenin kórsetedi.
– О́zińiz de ónerden quralaqan emessiz. Áke izin jalǵastyryp, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda stýdentterge dáris oqyp, shákirt tárbıeledińiz. Búginde shákirtterińizben birlese mýzeı jumysyn jandandyryp, ulttyq ónerdiń óristeýine ólsheýsiz úles qosyp otyrǵanyńyz málim. Áke amanatyn arqalaǵan perzenttiń júgi jeńil bola qoımas?
– Ata-anam eki ul, bir qyzdy ómirge ákelip, ósirdi. Ultymyzdyń qolónerin ıgerý, tarıhyn taný bala kúnnen janyma jaqyn. Sondyqtan osy salada ónerdiń qadirin biletin, babalar murasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, nasıhattaýdy paryz sanaıtyn sheberqol azamattar tize qosyp, eńbek etip júr. Atap aıtsam, ákemniń kózin kórgen, ónegesin alǵan shákirtteri, Mádenıet salasynyń úzdigi Rınat Múlikbaev mýzeı ashylǵannan beri osynda eńbek etip keledi. Odan keıin Abaı atyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtettiń kórkemsýret jáne grafıka fakýltetin támamdaǵan Mádı Tilepbergen de 13 jylǵa jýyqtady, osy mýzeıdiń qyzmetkeri. Rınat teriden mal saýyp, sútin quıýǵa arnalǵan kónek, torsyq syndy ydystar jasaýmen aınalyssa, Mádı aǵash sheberi. Onyń qolynan shyqqan sandyqtar kóz jaýyn alady. Kezinde ákemniń eńbekterin jınap-terýde janynan tabylǵan kómekshisi, T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasyn ónertanýshy mamandyǵy boıynsha bitirgen, shákirtim Maqpal Butabaevanyń da mýzeıdiń órkendeýine qosatyn ózindik úlesi bar. Taýtúrgen aýylynyń týmasy, Almaty oblysynyń úzdik qolóner sheberi Dáýletbek Ábdiqaıymov, astanalyq aǵaıyndy Bekbolat pen Janbolat Nurdanbekter de osy mýzeıde shyńdalyp, qazir óz aldaryna eńbek etip, halqymyzdyń asyl qazynasynyń qoryn molaıtý jolynda eńbek etip júr.
Ulttyq qolónerdi nasıhattaýmen jáne jas óskinge sheberlik sabaqtaryn ótkizip, túrli deńgeıdegi kórmelerge úzbeı qatysyp otyratyn mýzeıde 10 adam turaqty eńbek etedi. Dástúrli qolónerdiń damýyna súbeli úles qosyp otyrǵan mýzeı qorynda barlyǵy 3 myńǵa tarta jádiger bar. Onyń deni – ákemniń qolymen jasalǵan biregeı týyndylar. Ákemniń jer-jahandy kezip, kózmaıyn taýysyp, jıǵan-tergen jádigerlerin saqtap, ulttyq murany keler urpaqqa jetkizýdi basty paryzym sanaımyn.
– Dástúrli qolónerdi damytyp, mádenı muranyń qaınaryna aınalǵan mýzeı ujymynyń aldaǵy josparlary týraly aıtsańyz? Osy ulttyq qundylyqtardy damytýda qandaı da bir problemalar bar ma?
– Bıylǵa aýqymdy josparlar bar. Sonyń bastysy, dáýlesker kúıshi, kompozıtor N.Tilendıevtiń 100 jyldyǵy AQSh-tyń Nıý-Iork qalasynda ótedi. Aıtýly is-sharaǵa bizdiń mýzeı de kóshpeli kórmesin alyp barady. Al endi oblys aýmaǵynda ótetin mádenı sharalardan shet qalǵan emespiz. Naýryz merekesine oraı Qonaev qalasynda ótken qolóner sheberleriniń kórme-jármeńkesine qatystyq. Sheberler óz buıymdaryn halyqqa kórsetýmen qatar, saýdalaýyna múmkindik aldy. Sondaı-aq mýzeıde mektep oqýshylarynyń qatysýymen tanymdyq is-sharalar ótkizip, ulttyq muramyz – zergerlik buıymdardy dáripteımiz. Jas óskinge atadan balaǵa jetken áıelderdiń áshekeı buıymdarynyń erekshelikteri men turmystyq zattardyń qoldaný tásilderin tanystyryp, tanym kókjıegin keńeıtip kelemiz. Bizdiń mýzeı qyzmetkerleri qolónerdi nasıhattaýmen birge, ony jasaýmen de aınalysady.
Ertede qazaq halqy maldyń etin jep, sútin iship, sonymen qatar júni men terisin, múıizi men súıegin de kádege jaratqan. Al búginde maldyń eti men sútinen basqasy qoqysqa ketip jatyr. Osyǵan oraı, ózimiz bastama kóterip, teriden turmysqa qajetti qanshama zamanaýı ónim jasaýǵa bolatynyn nasıhattap júrmiz. «Qolda barda altynnyń qadiri joq» demekshi, daıyn ári sýtegin shıkizatty uqsata almaı, dalaǵa tastap jatyrmyz. Al teriden bylǵary óndirip, odan aıaqkıim, ton, sómke syndy qundy dúnıeler jasap jatqan memleketter qanshama? Bul másele aldaǵy ýaqytta sheshimin tabýǵa tıis degen oıdamyz.
Byltyr Aqtóbe oblystyq mádenıet basqarmasynyń qoldaýymen «Qazaqtyń teri óńdeý dástúri» degen kitap shyǵardyq. Onda ákem Dárkembaı Shoqparuly eńbekteriniń negizinde teriniń daıyndalý tehnologııasynan bastap, qaıys, bylǵary, kón teriden alýan túrli dúnıe jasalatyny jan-jaqty jazyldy. Endi ol eńbek óndiriske engizilse, nur ústine nur bolar edi.
– 200-den astam ǵylymı-tanymdyq eńbek pen osy saladaǵy oqý-ádistemelik 30 kitaptyń avtory atanǵan Dárkembaı Shoqparuly:
«Babamnan qalǵan mura tós pen kórik,
Usta ákemniń úlgisin óskem kórip.
Uǵynamyn osyny mol baılyq dep,
Basqa baılyq men úshin bes teńgelik»,
– dep jyr marjanyn tizip, balǵa men qalamdy qos qanatyna balaǵan eken. Ákeńizdiń aqyndyq óneri týraly aıtyp ótseńiz.
– Ultymyzdyń baǵa jetpes tarıhı qazynasyn halyqpen qaýyshtyrǵan ákem usta ǵana emes, oı salarlyq óleń joldaryn jazǵan sóz zergeri de. Halqymyzdyń turmys-tirshiligine qatysty «Bııalaı», «Qashaý», «Amanat», «Saqpan», «Dastarqan», «Atakásip», «Altyn, kúmis tas eken» tárizdi ár jyldary jazylǵan etnografııalyq jyrlary «Zamana aǵymy» atty óleńder toptamasyna arqaý bolyp, 2021 jyly kitaby jaryq kórdi. Bul óleńder toptamasynda týǵan el, ósken jer men ana tiline qatysty óleńderi, mahabbat pen tabıǵatqa degen súıispenshiligi jyrlanady. Sondaı-aq balalardyń júregine jaqyn, tiline jeńil jańyltpash, jumbaq, bata-tilekteri de kitapqa engen.
– Keńestik kezeńde halyqaralyq kórmelerge qatysyp, ulttyq qolónerimizdiń dańqyn aspandatqan Usta Dárkembaı atyndaǵy mýzeıdiń búgingi jetistigi qandaı?
– Búginde oblystaǵy aldyńǵy qatarly mýzeıler sanatyndamyz. Osy jyldar aralyǵynda kóshpeli kórmemen birqatar memlekette boldyq. Byltyr Astanada ótken kóshpeliler oıynyna qatystyq. Aldaǵy ýaqytta AQSh-qa baratynymyzdy joǵaryda aıttym.
2023 jyly alǵash ret oblysta sheberlerdiń respýblıkalyq festıvalin ótkizdik. Oǵan elimizdiń ár túkpirinen attary álemge máshhúr 40 sheber qatysyp, sheberlik saǵattaryn ótkizdi. Mundaı ıgilikti ister aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabatyn bolady.
– Áserli áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Ulbosyn ISABEK,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy,
Eńbekshiqazaq aýdany
