Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Qabiletti adam jumyssyz qalmaıdy
Ásirese IT, bıznes, medıa, kreatıv ındýstrııa salasynda qabileti myqty maman – ýnıversıtet bitirmese de, jumyssyz qalmaıdy. Bul kózqarasty Batys elderi áldeqashan qabyldap qoıǵan. Máselen, AQSh pen Kanada elderinde dıplomnan góri tájirıbe men sheberlik joǵary baǵalanady. Tipti «Google», «Apple», «Tesla» sııaqty alpaýyttar keıbir bos jumys oryndaryna «joǵary bilim mindetti emes» dep ashyq jazady. Germanııa – dýaldy bilim júıesimen tanymal. Munda joǵary bilim alýdyń ornyna kásibı kolledjge túsip, naqty mamandyqty ıgergen jastar qoǵamda úlken suranysqa ıe. El úkimeti bul baǵytty arnaıy qoldap otyr. Ońtústik Koreıa men Japonııada bilimge degen qurmet óte joǵary. Ýnıversıtetke túsý – ómirdegi basty jetistiktiń biri. Biraq keıingi jyldary jastar arasynda bul kózqaras ózgere bastaǵan. Sebebi joǵary oqý oryndaryn bitirgen jastar kóbeıip, jumys orny azaıǵan. Sondyqtan kóbi óz betinshe kásip bastaýǵa kóshken. Fınlıandııa, Nıderland, Aýstralııa elderinde oqýshyǵa mektep kezinen-aq «joǵary bilim mindetti emes, eń bastysy – óz isińniń sheberi bolýyń qajet» degen túsinik sanasyna sińiriledi. Mysaly, Fınlıandııada tehnıkalyq kolledjder ýnıversıtettermen teń baǵalanady. Elimizde joǵary bilimi bar mamandardyń sany da jumysqa ornalasý kórsetkishi de joǵary. Mysaly, 2023–2024 oqý jylynda 624,5 myń stýdent bilim alsa, 147,4 myń túlek oqýyn aıaqtaǵan. 2023 jylǵy bilim baǵdarlamalarynyń reıtıngine sáıkes joǵary oqý oryndary túlekteriniń jumysqa ornalasý deńgeıi 82,8%-dy quraǵan.
Qaı maman qansha alady?
«Freedom Life» mamandarynyń taldaýyna súıensek, eń joǵary bastapqy jalaqyny AQSh, Fransııa jáne Birikken Arab Ámirlikteri usynady. AQSh-ta jas maman aı saıyn 1,8 mln teńge kóleminde eńbekaqy alsa, Fransııada bul kórsetkish 1,78 mln teńge shamasynda. BAÁ-de – 1,64 mln teńge. Al Germanııa men Ulybrıtanııadaǵy túlekterdiń tabysy – shamamen 1,4–1,5 mln teńgeni quraıdy. Azııa elderinde de jalaqy aıyrmashylyǵy bar. Japonııada jas túlekter aıyna 749 myń teńge, Ońtústik Koreıada – 479 myń teńge, Qytaıda – 371 myń teńge alsa, elimizde bul kórsetkish nebári 250 myń teńge. Iаǵnı bizde joǵary oqý ornyn endi aıaqtaǵan azamattyń ortasha jalaqysy damyǵan eldermen salystyrǵanda 6-7 ese az. Alaıda bul kórsetkish tek geografııalyq emes, jas ereksheligine baılanysty da ózgeredi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine súıensek, 2024 jyly 25–34 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń ortasha jalaqysy 347 985 teńge, al 35–44 jastaǵylarda – 397 468 teńge bolǵan. Demek tájirıbe men jas ulǵaıǵan saıyn tabys ta ósip otyrady. Biraq bul ósim halyqaralyq standarttarmen salystyrǵanda áli de mardymsyz. Sonymen qatar tabys deńgeıi adamnyń alǵan bilimine de tikeleı baılanysty. Orta bilimi bar qyzmetkerlerdiń 2024 jylǵy ortasha aılyǵy – 262 238 teńge bolsa, joǵary bilimi barlar – 438 005 teńge, al joǵary oqý ornynan keıingi bilimi barlar 558 882 teńge shamasynda jalaqy alady. Muny eskersek, joǵary bilim – tabysqa bastaıtyn jol ekeni daýsyz. Alaıda bári birdeı joǵary tabys taýyp otyr ma? Statıstıka basqasha sóıleıdi. Bilim berý, densaýlyq saqtaý, memlekettik qyzmet salalarynda jumys isteıtinderdiń jalaqysy 300 myń teńgeniń aınalasynda. Máselen, balabaqsha tárbıeshileri – aıyna 162 myń, densaýlyq saqtaý qyzmetkerleri – 292 myń, memlekettik basqarý salasyndaǵylar – 313 myń teńge kóleminde jalaqy alady. Al eń joǵary tabys – qarjy, saqtandyrý, IT, kólik-logıstıka salalarynda. Bul salada jalaqy 800 myń teńgeden bastalyp,
1 mıllıon teńgege deıin jetedi.
Bala bolashaǵyna ınvestısııa
Osy aıyrmashylyqty joıý jáne sapaly bilimdi qoljetimdi etý maqsatynda memleket arnaıy qarjylyq baǵdarlamalar ázirlegen. Sonyń biri – memlekettik bilim berý jınaqtaýshy júıesi. Bul joba boıynsha ata-analar saqtandyrý kompanııalarymen shart jasasyp, balanyń bolashaq oqý aqysyna qarajat jınaı alady. Ereksheligi – eger ata-ana kútpegen jaǵdaıǵa tap bolsa, saqtandyrý kompanııasy oqý aqysyn tolyq tóleıdi. Al bala grantqa tússe, jınalǵan qarjyny basqa qajettilikterge jumsaýǵa bolady. 2025 jyly bul júıe jańartylyp, «Keleshek» jobasyna aınaldy. Endi memleket 5 jasqa tolǵan balalarǵa 60 AEK (236 myń teńge), al jetim balalarǵa 120 AEK (472 myń teńge) kóleminde bastapqy kapıtal beredi. Budan bólek, jyl saıyn ata-analardyń salatyn jarnalarynyń shekti kólemi de bekitilgen. Iаǵnı memleket bilimdi tek aqshasy barlar úshin emes, barsha bala úshin qoljetimdi etýge qadam jasap otyr. Búginde joǵary bilim – tabysty ómirdiń jalǵyz emes, biraq mańyzdy baspaldaǵy. Oqý ornyn, mamandyqty durys tańdaý, eńbek naryǵyndaǵy suranysty baǵalaý, ári qarjylyq josparlaýdy erte bastaý – bala bolashaǵy jarqyn bolýy úshin basty alǵyshart. Biraq eń mańyzdysy – maman bolýǵa degen ishki nıet pen tynymsyz eńbek ekenin esten shyǵarmaǵan jón.
