Parlament Májilisiniń depýtattary aldymen «Nysanaly kapıtal qorlary (endaýment-qorlar) týraly» jáne oǵan ilespe zań jobasyn qarady. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń bastamasymen ázirlengen bul qujat nysanaly kapıtal qorlaryn jáne endaýment-qorlardy ashyq túrde qalyptastyrý men jumys isteýine quqyqtyq negiz berýdi kózdeıdi.
– Qazirgi ýaqytta elimizde 22 endaýment qory bar. Onyń 15-i – bilim salasynda. Ortasha kapıtaly 1 mlrd teńgeden aspaıdy. Iri qorlardy atap ótsek, Fızmat, «Qazaqstan halqyna», Nazarbaev ýnıversıtetiniń qorlary. Jeke zańnyń qajettiligi endaýment-qorlardyń ınvestısııalyq qyzmetin, ınvestorlardyń endaýment-qorlaryna maqsatty jarnalar boıynsha múliktik quqyqtaryn, olardyń maqsatty paıdalanýyna táýekeldi baqylaý, taǵy basqa máselelerin retteıtin birqatar normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń bolmaýyna baılanysty. Endaýment-qorlar qaıyrymdylyqty ınvestısııalyq qorlardyń fýnksııalaryn qos tabıǵatyn biriktiredi, sondyqtan da jeke zań qajet boldy, – dedi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek.
Qujatta endaýment-qor qurýǵa bolatyn naqty salalar belgilengen. Bul – bilim berý, densaýlyq saqtaý, buqaralyq sport jáne mádenıet. Osylaısha áleýmettik saladaǵy memlekettik bıýdjetke túsetin salmaqty kezeń-kezeńmen azaıtýǵa bolady. Jalpy endaýment-qorlary – barlyq elde keń taralǵan tájirıbe. Sondyqtan zańdy ázirleý barysynda AQSh, Reseı, Aýstralııa, Sıngapýr, Fransııa tájirıbesi eskerilgen.
– Endaýment-qoryn qoldaýshylardy, donorlardy yntalandyrý úshin arnaıy salyq jeńildikterin berý usynyldy. Depýtattardyń qoldaýymen qazirgi tańda Májiliste qaralyp jatqan Salyq kodeksinde salymshylardyń endaýment-qorǵa salǵan jarnasyn 100 paıyz salyqtan bosatý týraly norma engizildi. Zań jobasynyń taǵy bir maqsaty – qoǵamda qaıyrymdylyq mádenıetin qalyptastyrý. Búginde qoǵamda batyrdyń qurmetine, tanymal tulǵanyń qurmetine, kóshe ataýyn ózgertýge arnalǵan qorlar ashý ádetke aınaldy. Jańa qujat qoldanysqa engizilse, osyndaı qorlar úshin de ashyq qaǵıdattarǵa negizdelgen, quryltaıshylar men salymshylar aýdıt júrgize alatyn arnaıy platforma qalyptasady, – dedi S.Nurbek.
Endaýment-qordyń aktıvteri quramyna aqshalaı qarajat, baǵaly qaǵazdar, jyljymaıtyn múlik jáne zııatkerlik menshik kire alady. Oǵan múlikti shekteýsiz merzimge, kem degende 10 jylǵa deıin berýge bolady. Berilgen múliktiń quny saqtalady, tek ony basqarýdan túsken ınvestısııalyq tabysty ǵana jumsaýǵa ruqsat etiledi.
Aktıvter kólemi zań jobasynda belgilengen shekten asqan jaǵdaıda, olar mindetti túrde kásibı basqarýshy kompanııanyń senimgerlik basqarýyna berilýge tıis. Depýtattardyń usynysy boıynsha bul shek 10 myń AEK mólsherinde belgilendi, al aktıvterdi berý merzimi – 3 aı. Osy ýaqytqa deıin olar ekinshi deńgeıli bankterdiń depozıtterinde ornalastyrylady. Talqylaý barysynda Májilis depýtattary naqtylap ótkendeı, bul zań jobasy avtonomdy bilim berý uıymdarynyń endaýment-qorlarynyń qyzmetine qoldanylmaıdy.
Depýtat Edil Jańbyrshın nysanaly kapıtal qorlary salymshylary dástúrimizge saı kelmeıtin teris ıdeologııa júrgizýi múmkin be degen kúdigin jetkizdi.
– Endaýment-qorlar qurylady, erteń úlken aqshalar jınalady. Bul qordyń ıeleri sol mektepterdiń ishinde din atyn jamylǵan ýaǵyzdar júrgizý, basqa bizdiń dástúrimizge nuqsan keltiretin keıbir ıdeologııalyq máselelerdi iske asyrýy múmkin. Solardyń ishinde memlekettik standarttarmen jumys isteımiz deıdi de, basqa bir istermen aınalysyp ketýi múmkin. Osyny qalaı qadaǵalaımyz, qalaı baqylaımyz? – dep surady E.Jańbyrshın.
Oǵan jaýap bergen Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek dinı sala tolyqqandy bul zań jobasy aıasynan shyǵarylǵanyn, salymshylardyń qorǵa tikeleı qatysy joq ekenin alǵa tartty.
– Endaýment-qorlardyń jalpy halyqaralyq tájirıbede de, bizdiń zań jobasynyń aıasynda da salymshylar men olardyń bergen aqshalary qaıyrymdylyq retinde esepteledi. Olardyń sol bilim nemese sport uıymynyń qımyl-áreketterine quryltaıshy retinde eshqandaı quqyǵy joq. Ol quryltaıshy da emes, tikeleı qatysy joq. Salymshy tek sol uıymdy qoldaý úshin aktıvter beredi. Naqty zańda qarastyrylǵan, – dedi mınıstr.
«Jergilikti polısııa qyzmeti» uǵymy joıylady
Odan keıin «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ishki ister organdarynyń qyzmeti salasyndaǵy normalardyń artyq (shamadan tys) zańnamalyq reglamenttelýin bolǵyzbaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qaraldy.
– Zań jobasy aıasynda 16 zańǵa ózgeris engizý qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, tıisti salany retteý jónindegi negizgi maqsattar men mindetterdi, quzyret qaǵıdattaryn jáne ókilettikterin belgileý qamtylǵan. Alqaly sheshim qabyldaýdy talap etetin jáne vedomstvoaralyq sıpattaǵy máseleler boıynsha Úkimettiń quzyretin aıqyndaý eskerilgen. Ishki ister organdarynyń normatıvtik-quqyqtyq qabyldaý boıynsha jalpy quzyretin aıqyndaý qarastyrylǵan. Sonymen qatar birqatar naqtylaıtyn fýnksııany zańdardan alyp tastap, olardy zańǵa táýeldi aktilerdiń deńgeıinde bekitý usynylady, – dedi Ishki ister mınıstriniń orynbasary Sanjar Ádilov.
Túzetýlerge sáıkes «jergilikti polısııa qyzmeti» uǵymy alynyp tastalady. Bul 2016 jyly qurylǵan JPQ óz tıimdiligin is júzinde dáleldeı almaǵanymen baılanysty. JPQ quramynda ýchaskelik ınspektorlar, patrýldik, ıývenaldy, tabıǵatty qorǵaý polısııasy jáne áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý bólimsheleri bolǵan. Alaıda zań jobasyn ázirleýshilerdiń aıtýynsha, bul qyzmet ózine júktelgen negizgi mindetterdi, ıaǵnı qoǵamdyq tártipti saqtaý, quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý jáne jol qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń ornyna, abattandyrý erejeleriniń buzylýyn anyqtaý, qurylys qaldyqtaryn shyǵarý syndy ekinshi kezektegi jumystarmen aınalysa bastaǵan.
– Jergilikti polısııa qyzmeti jergilikti qaýymdastyqtyń polısııa jumysyna degen seniminiń artýyn qamtamasyz etý kerek edi. Alaıda birqatar sebeppen 2018 jyldan bastap kezeń-kezeńimen birneshe qaıta qurý júrgizildi. Mysaly, ákimderge jergilikti polısııa qyzmetiniń basshylaryn taǵaıyndaý jónindegi fýnksııany berý dara basshylyq qaǵıdatynyń buzylýyna jáne polısııa departamentteri men jergilikti polısııa qyzmetiniń basshylary arasyndaǵy kelispeýshilikke alyp keldi. Ýchaskelik ınspektordyń aldyna birinshi kezekte qoǵamdyq tártipti saqtaý boıynsha mindetter qoıyldy, nátıjesinde onyń halyqpen ózara is-qımyl jasaý jónindegi negizgi fýnksııalary ekinshi orynda qaldy. Osyǵan oraı, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi eki basqarma qura otyryp, atalǵan qyzmetti qaıta uıymdastyrý usynylady, – dedi qosymsha baıandama jasaǵan Májilis depýtaty Jarqynbek Amantaıuly.
Zań jobasynda qazirgi tańda aı saıynǵy tólemder almaıtyn tulǵalardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan túzetýler kózdelgen. Jańa normaǵa sáıkes qyzmettik boryshyn atqarý kezinde qaza tapqan barlyq quqyq qorǵaý organdary, arnaıy memlekettik organdar qyzmetkerleri men áskerı qyzmetshilerdiń otbasy músheleri bir jolǵy tólemderden bólek, qosymsha aı saıynǵy tólemder alýǵa quqyly bolady (jesirlerge – ómir boıy, balalarǵa – 23 jasqa tolǵanǵa deıin). Bul sanatqa 2021 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin (ıaǵnı 2022 jylǵy 1 qańtardan bastap tıisti zań kúshine engenge deıingi) qaza tapqan qyzmetkerlerdiń otbasy músheleri engiziledi. Búginde buǵan aı saıynǵy aqshalaı tólem almaǵan 530 otbasy kiredi.
Qorǵanys áleýetin arttyrý tetigi
Májilis «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaqtyq qorǵanysy týraly» jáne soǵan ilespe zań jobasyn ekinshi oqylymda qabyldady. Bul zań eldiń qorǵanys qabiletin arttyrýǵa, halyqtyń, aýmaqtyq qorǵanys nysandarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne mobılızasııa, áskerı jaǵdaı men soǵys ýaqytynda respýblıkanyń aýmaǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Qujatta elimizdiń qorǵanys júıesi úshin «ózin-ózi qorǵaý qurylymdary» jáne «erikti» degen jańa uǵymdar engizilip otyr.
– О́zin-ózi qorǵaý qurylymdary áskerı jaǵdaı men soǵys ýaqytynda jergilikti áskerı basqarý organdary arqyly qurylady. Al ózin-ózi qorǵaý qurylymdaryna erikti túrde qabyldanǵan Qazaqstan azamattary eriktiler bolyp sanalady. Olardyń qataryna mobılızasııaǵa jatatyn jáne jatpaıtyn, biraq ózin-ózi qorǵaý qurylymy qurylǵan sátte Qarýly Kúshter qataryna shaqyrylmaǵan azamattar kiredi. Olar eldi mekenderdi, aýmaqtyq qorǵanys nysandaryn kúzetý jáne qorǵaý, qorǵanys bekinisterin salý, evakýasııalyq is-sharalardy ótkizý jáne basqa da mindetterdi oryndaýǵa tartylmaq. Eriktilerden quralǵan keıbir ózin-ózi qorǵaý qurylymdary jaýyngerlik mindetterdi oryndaý úshin Qarýly Kúshterdiń quramyna engizilýi múmkin, – dedi qujatty tanystyrǵan depýtat Maksım Rojın.
Ilespe túzetýler arqyly Kásipkerlik jáne Bıýdjet kodeksterine, sondaı-aq 14 zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engiziledi. Bul túzetýler aýmaqtyq qorǵanys salasyndaǵy ýákiletti memlekettik organdardyń (qorǵanys, ishki ister, tótenshe jaǵdaılar mınıstrlikteri, sondaı-aq ulttyq qaýipsizdik organdary, ákimdikter jáne basqa organdar) quzyretterin bekitedi.
Spýtnıkterdiń ahýaly alańdatady
Kún tártibine sáıkes máseleler qarastyrylǵan soń depýtattyq saýaldarǵa kezek berildi. Ádettegideı halyq qalaýlylary ótkir de ózekti problemalardy kóterdi. Máselen, «Aýyl» partııasy fraksııasynyń múshesi Jıgýlı Daırabaevtyń Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarınge kóktemgi dala jumystary, Májilis depýtaty Tilektes Adambekov vıse-premer Roman Sklıardyń atyna KazSat-2 jáne KazSat-3 spýtnıkteriniń ahýaly týraly depýtattyq saýal joldady.
– KazSat-2 jáne KazSat-3 spýtnıkteriniń qyzmet etý merziminiń jaqyndap kele jatqanyn eskersek, Qazaqstannyń aldynda ǵarysh ınfraqurylymyn jańǵyrtý, atap aıtqanda, spýtnıkterdi aýystyrý mindeti tur. Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi jańa spýtnıktik ınternetti taratý múmkindigin boldyrmaı, tek teleradıo habarlaryn jáne uıaly baılanystardy taratý fýnksııalarymen jabdyqtaýdy josparlap otyrǵany belgili boldy. Mınıstrlik tásildiń ózgerýin jobanyń tómen qunymen negizdeıdi. Keıbir sheteldik spýtnıkter teledıdar, ınternet jáne uıaly baılanys sıgnaldaryn qatar taratýǵa qabiletti. Eskirgen tehnologııalardy tańdaý uzaqmerzimdi shyǵyndardyń ósýine ákelýi múmkin, – dedi ol.
Depýtat Azat Perýashev Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń atyna saýal joldap, offshorlyq aımaqtardan kapıtaldy qaıtarý úshin raqymshylyq jarııalaýdy usyndy.
– Qazirgi álemdegi ahýal Qazaqstan ekonomıkasyn offshordan azat etýge taptyrmaıtyn múmkindik usynyp otyr. Jeke tabys salyǵyn tóleý shartymen offshorlyq jáne basqa da sheteldik ıýrısdıksııalardan qaıtarylatyn kapıtalǵa basqa jaýapkershilik júktemeı raqymshylyq jasaý máselesin qaraýdy usynamyz. Kelesi jyldan bastap jańa salyq mólsherlemeleriniń kúshine enýi de aktıvterdiń tezirek qaıtarý úshin mańyzdy qosymsha yntalandyrý bolýy múmkin. Mundaı qadam jasyryn olıgarhtarǵa geosaıası ahýaly shıelenisip turǵan jaǵdaıda offshorlyq shottardaǵy qarajattyń odan ári qunsyzdanýy kezinde yqtımal shyǵyndardy azaıtýǵa múmkindik beredi. Al ekonomıkaǵa qosymsha qarajat pen ınvestısııa ákelý múmkin. Offshorlyq aımaqtardan jáne basqa da sheteldik ıýrısdıksııalardan kapıtaldy qaıtarý úshin raqymshylyq jarııalaý máselesin qarastyrýdy usynady, – dedi Azat Perýashev.
Májilis depýtaty Temir Qyryqbaev el jastary esirtkiniń jańa túrine tap boldy dep dabyl qaqty.
– Azot totyǵy medısınalyq prosedýralarda qoldanylatyn kúshti zattardyń tizimine engizilgenine qaramastan, meıramhanalarda, barlarda jáne túngi klýbtarda «kúlki týdyratyn sharıkter» dep atalyp, tanymal oıyn-saýyq quralyna aınaldy. Medısına jáne narkologııa salasynyń mamandary azot totyǵynyń adam aǵzasyna keri áseri bar ekenin aıtty. Ol resmı túrde esirtkiler tiziminde bolmasa da, onyń áseri nashaqorlyqtyń alǵashqy satysy bolýy múmkin. Elimizde bul gazdyń zańsyz aınalymy úshin naqty qylmystyq nemese ákimshilik jaýapkershilik qarastyrylmaǵan, – dedi májilismen.
