Jaýyngerlik rýhty jańǵyrtqan mýzeı

Mundaǵy jádigerlerdiń deni Ekinshi dúnıejúzilik soǵys taqyrybyna arnalǵan. Deıturǵanmen, qazaq halqynyń jaý­gershilik zamanyn sıpattaıtyn keı­bir ekspozısııalyq keskinder ata-ba­ba­myzdyń tolarsaqtan saz keshe júrip, ulan-baıtaq dalany búgingi urpaqqa mura etip qaldyryp ketkenin aıǵaqtaıdy. Áskerı dańq mýzeıiniń basshysy Talǵat Adamov mýzeı ǵımaratynyń ózi tarıhı jerde ornalasqanyn aıtyp ótti.

– Ǵımarat 1926 jyly esto­nııalyq ınjener Lombaktyń jobasy boıynsha Pavlodar vokzalynyń kútý zaly retinde salynǵan. Keıin munda №108 temirjol mektebi, №188 mektep-ınternaty ornalasady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary atalǵan mekteptiń 26 túlegi maıdanǵa attanady. О́kinishke qaraı, olardyń barlyǵy soǵystan oralmady. Marqumdardyń esimderi jazylǵan qara tas mýzeı janynda tur. Al mýzeıdiń ózi 2011 jyly el basyna kún týǵan shaqta el qorǵaǵan dańqty ákelerimiz ben ata-babalarymyzdyń erlikterin máńgilikke urpaq esinde qaldyrý maqsatynda ashylǵan. Jádi­ger­lerdiń deni – Otany­myzdy fa­shıs­tik basqynshylardan qorǵa­ǵan jerlesterimizdiń qarýy, jaýyn­gerlik nagradalar, qujattary men foto­sýretteri, kitaptary men jeke zattary, jaýyngerlik hattar. 2023 jyly munda jóndeý júrgizilip, Qazaqstan Qarýly kúshteriniń qurylý tarıhy boıynsha da ekspozısııalar paıda boldy, – deıdi ol.

Kirgen bette qaq ortadaǵy qımaq jaýyngeriniń beınesi kózge birden túsedi. 2001 jyly Maı aýdany aýmaǵynda qımaq jaýyngeri jerlengen oryn anyqtalyp, saýyt-saımany men qarýlary qosa ta­bylǵan. Keıin jergilikti sheber S.Sa­ǵyndyqov tabylǵan jádigerler boıynsha qımaq jaýyngeriniń beınesin jasap shyqqan. VII ǵasyrda qımaq-qypshaq taıpalary Ertis boıyna qonystanyp, qýatty memleketke aınalǵany tarıhtan belgili. Ǵalymdar qımaqtardyń astanasy Imaqııa ózeni boıynda ornalasqan dep boljaıdy. Keıingi zamandarda bul aýmaqta birneshe memleket ómir súrgen. Al Qazaq handyǵy qurylǵan ýaqytta jońǵarlarǵa qarsy soǵysta Ertis-Baıan jerinen On san júzge uran salǵan er Oljabaı, Malaısary, Baıan, Jasybaı, Derbisáli, Qoshman, t.b. ataqty batyrlardyń esimderi belgili. Ataqty akademık Álkeı Marǵulan óz shyǵarmalarynda: «1741 jyly Baıan­aýylda bolǵan shaıqasta Oljabaı, Jasy­baı jasaqtary jońǵarlardy tal­qan­daıdy. Jasybaı oqqa ushqan soń, Oljabaı qalmaqtardy tegisimen joıǵan bir taý «Qalmaqqyrǵan» atanady», dep jazǵan. Ekspozısııada qazaq batyrlarynyń bes qarýyn, XIX ǵasyrdyń sońyna taman handar men sultandar ustaǵan ásem bezendirilgen qan­jarlardyń kóshirmelerin, oq-dári salatyn sómkeni, ózge de qarý túrlerin baıqadyq.

Ult-azattyq kóterilisine arnalǵan buryshtan soń negizgi bólim Ekinshi dúnıejúzilik soǵys taqyrybyna arnalypty. Tarıhı derekterge súıensek, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa Ertis-Baıan topyraǵynan 46 myńdaı jaýynger attanyp, 20 myń jerlesimiz maıdan dalasynda ajal qushqan. Al erliktiń úlgisin kórsetken 31 jerlesimizge Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn berse, taǵy ­ 8 azamat «Dańq» ordeniniń tolyq kavaleri atanǵan. 10 myńnan asa adam túrli orden-medalmen marapattalǵan.

Soǵysta qazaqstandyqtar arasynan alǵashqy altaýdyń biri bolyp Kýzma Semenchenko Batyr ataǵyn alǵanyn ekiniń biri bile bermeıtini anyq. Ol 72-atqyshtar dıvızııasynyń komandıri, general-maıo­r sheninde júrip, 1941 jyly 22 shildede Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe bolǵan. Mýzeıde dańqty azamattyń áskerı kıimi saqtalyp tur.

– Mynaý jerdegi sýrette Brest qamalynyń qaharmany Ǵabbas Jumatov beı­nelengen. Baıanaýyldan túlep ush­qan jaýynger soǵysta talaı erlik kór­setip, elge aman-esen oraldy. Aǵartý salasynda uzaq jyldar eńbek etip, qoǵam qaıratkeri retinde tanyldy. Al mynaý taǵy bir dańqty jerlesimiz – Ábilqaıyr Baımoldın. Áskerı-saıası akademııany támamdap, Pskov oblysynda maıdanǵa kirgen. Nevel qalasynda komandır bolyp, soǵys dalasynda qazaqtyń talaı qaharmandarymen kezdesken. О́kinishke qaraı, 1944 jyly maıdan dalasyndaǵy urystardyń birinde qaza tapqan. Bizde áskerı kıimderi, jolsandyǵy bar. Ne­velde qaharman jerlesimizdiń jáne Mán­shúk Mámetova men 300-den asa jaýdyń kózin qurtqan mergen Yby­raıym Súleımenovtiń eskertkishteri ornalasqan, – dep jalǵastyrdy áńgimesin mýzeı basshysy.

Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn nebári 20 jasynda alǵan Mahmet Qaıyr­baevtyń jeke zattaryn, «Otandy qor­ǵaýda» maıdandyq gazetiniń áskerı tilshisi Aqmuqan Syzdyqbekov, atty kavalerııa polkiniń vzvod komandıri Hasen Seıitqazın, maıdan dalasynda erlik kórsetken Nesipbek Baıazıtov, Ermu­hamet Aıdarǵalıev, Qabdesh Nur­kın, Qısa Aryqov, ataqty partızandar Jyl­bek Aǵadilov pen jubaıy Ja­mal Aǵadi­lovanyń fotosýretterin de kezdestirdik. Jaý tylynda júrip, Maııa esimdi qyz balany dúnıege ákelgen erli-zaıypty Aǵadilovterdiń taǵdyry kóptegen shyǵarma men kitapqa arqaý bolǵan.

Kózge túsken jádigerler qatarynda Qyzyl Tý, eki márte Qyzyl Jul­dyz ordenderimen marapattalǵan ás­kerı dáriger Hamza Mustafınniń medı­sına­lyq qural-jabdyqtary men áskerı kıimi bar. Aq jeleńdi abzal jan soǵys dalasynda 100-den asa adamnyń ómirin saqtap qalǵan. Qan maıdanǵa erlermen birge oblystan kóptegen qyz-kelinshek attanǵan. Máselen, soǵystyń alǵashqy leginde Pavlodardan 33 qyz-kelinshek bir kúnde jóneltiledi. Olar maıdan dalasynda meıirbıke jáne radıst bolyp eńbek etken. Arýlardyń qanshasy elge aman-esen oralǵany týraly málimetter joq.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Pavlodar oblysy myńdaǵan jastardy attandyryp qana qoımaı, «Bári de jeńis úshin» degen uranmen maıdandy azyq-túlikpen, kıim-keshekpen qamtamasyz etip turdy. Maıdan dalasyna kómek jiberýmen kóptegen otandasymyz kózge túskeni anyq. Ásirese qarý-jaraq jasaý qoryna qomaqty qarajat tapsyrǵandardyń esimderi altyn áriptermen jazylyp qaldy. Mysaly, pavlodarlyqtar arasynan qorǵanys qoryna Báken Turǵulaqov 100 myń som, Qaıyrbek Bajeneev 150 myń som, Jaqııa Jańataev 106 myń som, Maı mektebiniń 6-synyp oqýshysy Roza Ysmaıylova 550 som tapsyrǵany kórsetilgen. Bul qarajattar Jeńis kúnin jaqyndatýǵa úlken sep bolǵany daýsyz.

Ertis boıy soǵys jyldary KSRO qalalarynan evakýasııalanǵan ózge ult ókilderin baýyryna basty. Aımaǵymyzda osy jyldary birneshe evakýasııalyq gos­pıtal qurylǵan. Pavlodar oblys­tyq memlekettik muraǵatynda saqtalǵan qujattardyń birinde: «1942 jyldyń 19 qańtarynda Pavlodar oblysynda 3 evagospıtal jumys istedi. Pavlodar qalasynda №2924, №2448, Sharbaqty aýylynda №3604 gospıtal ornalasty», dep jazylǵan. Buǵan qosa qala irgesindegi Moıyldy shıpajaıynda, qazirgi Astana kóshesindegi (Pavlodar qalasy) burynǵy et-sút tehnıkýmy men pedagogıkalyq ýchı­lıshede jaraly jaýyngerlerdi emdegen. Bul mekemelerde júzdegen pavlodarlyq eńbek etip, syrqat jandar men jarasynan uzaq ýaqyt aıyq­qan jaýyngerlerge medsınalyq kómek kórsetti. Gospıtalderde kóptegen donor turaqty qan tapsyrǵan. KSRO-nyń eki dúrkin qurmetti donory Valentına Kırıýshkınanyń, 65 lıtr qan tapsyryp, 240 adamnyń ómirin saqtap qalǵan Raısa Jıhorskaıanyń esimderi atap aıtýǵa ábden laıyq.

Aıtyp óteıik, bul mýzeıde Mánshúk Mámetova shaı ishken samaýyr, Mahmet Qaıyrbaev paıdalanǵan soǵys zeńbiregi de saqtalyp tur.

Jerles qaharmandardyń erlikteri jaıynda syr shertetin pavlodarlyq mýzeı jas urpaqqa ótken tarıhymyzdan qundy maǵlumattar beretin orynnyń biri ekenin moıyndaýymyz kerek. О́kinishke qaraı, mýzeıde qazaq halqynyń jaýgershilik zamanyndaǵy oqıǵalardy tizbektep beretin jádigerler sırek. О́ńirdiń mádenıet basshylyǵy, mýzeı qyzmetkerleri, jergilikti ǵalymdar men ólketanýshylar bul máseleni eskeredi degen úmittemiz. Mýzeıdegi tarıhı málimetterdi de qaıta qarap, súzgiden ótkizý, keıbir derekterge ózgeris engizý, qordy tolyqtyrý, múmkin bolsa ekspozısııa zaldaryn keńeıtý jumystary qolǵa alynsa degen tilek bar.

Pavlodar oblysy