Bıýdjetti bútindeýdiń amaly qandaı?

Áleýmettik salalarǵa jumsalady

Memleket basshysy halyqtyń salyq reformasynyń ózekti ekenin aıtyp, mańyzyna basa nazar aýdardy. Aıtýynsha, eko­nomıkalyq, qarjylyq máse­lelerdi barlyǵy birdeı jetik bilmeıdi, sondyqtan Úkimet reformanyń mánin halyqqa túsinikti tilde jetkizýge tıis. Qandaı ózgerister engiziletinin, olardyń qandaı nátıje beretinin egjeı-tegjeıli túsindirý mańyz­dy.

– Bizdiń elimiz – áleýmettik memleket. Sondyqtan bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryna ınvestısııa salýdy jalǵastyramyz. Bul – bizdiń konstıtýsııalyq mindetimiz. Biraq shyn muqtaj azamattarǵa ǵana kómek kórsetilýi kerek. Qyzmetin asyra paıdalanýǵa, alaıaqtyqqa jol berilmeıdi. Sondyqtan basymdyq berilmegen jobalarǵa bólinetin qarjy azaıa­dy. Bul qajet shara ekeni aıdan anyq. Úkimet osy jyldyń sońyna deıin ony qalaı ońtaılandyrý kerektigin birjola anyqtap alýǵa tıis, – dedi Prezıdent.

Búginde el bıýdjetiniń jartysynan astamy áleýmettik salalarǵa jumsalady. Bul bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik járdemaqylardy qamtıdy. Memleket basshysy mundaı shyǵyndardy azaıtýdy kózdemeıtinin aıtty, biraq kómek tek shyn muqtaj jandarǵa berilýi tıis ekenin atap ótti. Osyǵan baılanysty Úkimet tıimsiz jáne basymdyqqa ıe emes jobalarǵa bólinetin qarjyny qysqartýy kerek. Sonymen qatar zańsyz járdemaqy alýdyń aldyn alý sharalary kúsheıtiledi.

Resmı málimetke súıensek, 2024 jyly memlekettik shyǵys­tardyń negizgi bóligi – 37%-y áleýmettik salany qarjy­landyrýǵa baǵyttalǵan. Bul kór­setkish 2026 jylǵa qaraı 44,7%-ǵa deıin ósýi múmkin. Iаǵnı halyqty qoldaý, densaýlyq saqtaý, bilim berý, sport pen týrızmge bólinetin qarajat artady. Al ekonomıkanyń naqty sektoryna – ınfraqurylymdyq jobalarǵa, respýblıkalyq joldar men bógetter qurylysyna, joǵary qosylǵan qun beretin óndiristerge jáne jańa jumys oryndaryn qurýǵa nebári 8-9% ǵana qarastyrylǵan. Bul – damýshy el úshin tym az kór­setkish. Damyǵan elderde memleket – ekonomıkanyń basty ınvestorynyń biri. Mysaly, shetelde bıýdjetten naqty sektorǵa bólinetin qarajat kólemi orta eseppen 25%-dy quraıdy.

– Bizde ishki jalpy ónimge shaqqandaǵy memlekettik ınvestısııa kólemi 2,5%-dy ǵana quraıdy. Bul kórsetkish TMD elderimen salystyrǵanda da áldeqaıda tómen. Memlekettiń ınvestısııa­sy – basqa ınvestorlar úshin de mańyzdy belgi. Eger Úkimet ózi qarjy quımasa, basqalar da ınvestısııa salmaıdy, deıdi Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Azamat Ámirın.

Defolttyń demi sezilse...

Qarjy mınıstrliginiń málimetine sáıkes, 2024 jyldyń qańtar-aqpan aılarynda Ulttyq qorǵa 520,2 mlrd teńge tússe, alynǵan qarajat kólemi 1 trln teńgeden asyp ketken. Shyǵyn kiristen 2 ese kóp degen sóz. Ulttyq qorǵa túsetin negizgi tabys munaı-gaz sektorynan keledi. Biraq bıylǵy eki aıda bul túsim nebári 226,9 mlrd teńgeni ǵana qurady. Al munaı sektoryndaǵy kásiporyndar tólegen salyqtar 519,7 mlrd teńgege jetken. Salyqtardyń jartysy ǵana Ulttyq qorǵa túsken degen sóz. Iаǵnı munaıdan túsken kiris Ulttyq qordy toltyrýǵa jetkiliksiz bolyp otyr.

Mundaı qarjy teńgerimsizdigi uzaq ýaqyt boıy saqtalsa, bıýdjet tapshylyǵynyń ulǵaıýyna jáne Ulttyq qordaǵy rezervterdiń taýsylýyna ákelýi múmkin. Sóıtip, defolttyń demi sezile bastady. Defolt – memlekettiń óz qarjylyq mindettemelerin oryndaı almaýy. Qazir tikeleı tónip turmasa da, bıýdjet shy­ǵyn­dary óse berse jáne Ulttyq qordan qarajat alýdy azaıt­pasaq, bolashaqta batpaqta qa­lýy­myz ábden yqtımal.

Sarapshy Eldar Shamsýt­dınov Prezıdenttiń sózin qol­daıdy. Onyń aıtýynsha, bıýd­jetti qaıta qurylymdaýdy barynsha tezdetý qajet.

– Defolt týraly aıtýǵa áli erte, aldymen bıýdjet daǵ­da­ry­sy bolady. Bul – rasymen bar qaýip. Men buǵan deıin de Sa­lyq kodeksin shıki kúıinde bolsa da byltyr qabyldaý qa­jet ekenin aıtqanmyn, ony 2025 jyldyń ekinshi jarty jyldyǵyna shegermeý kerek edi. Ideal-ssenarııde salyq saıasatyn 2016 jyly ózgertý qajet bolatyn, biraq ol kezde memleket bıznesti qutqarǵandy jón kórdi. Bul bıýdjet daǵdarysynyń máni men qaýpin túsinbeıtinderdiń yqpalymen jasaldy. Ulttyq qor – turaqtandyrý quraly, syrtqy qaryzdardy qaıtarý kepildigi, nesıe berýshiler úshin tólem qabiletiniń kórsetkishi. Eger nesıe berýshi qaryz alýshynyń óz «ulttyq depozıtin» júıeli túrde jumsap, bıýdjetti qaıta qury­lymdamaıtynyn jáne salyq júıesine ózgeris engizbeıtinin kórse, ol qaryzdy merziminen buryn qaıtarýdy talap etýi múmkin. Qazaqstannyń nesıe berýshileri úshin bul jaǵdaı Ulttyq qordyń 5-7 jylda emes, áldeqaıda erterek taýsylýy múmkin ekenin kórsetedi. Ulttyq qordan qarajat alý fıskaldyq saıasatty nasharlatady, bul óz kezeginde qordan shyǵyndardyń artýyna alyp keledi. Bul – bir-birin kúsheıtetin úderis. Neǵurlym kóp qarajat alynǵan saıyn, soǵurlym kóp qarjy qajet bolady. Mundaı qarqynmen Ulttyq qordy 3-5 jylda taýysyp qoıýymyz múm­kin, – deıdi sarapshy.

Ulttyq qor – ýaqytsha dári

Qazirgi bıýdjet tapshylyǵy IJО́-niń 2,7%-yn quraıdy, memlekettik qaryz – 22,8%. Bul ázirge shekti mólsherden aspaıdy. Ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýyn­sha, eger qarjy júıesi du­rys rettelmese, bes jyldan keıin eldiń áleýmettik, ekonomı­ka­lyq turaqtylyǵyna qaýip tónedi.

– Aýrýdy emdeý úshin aldymen durys dıagnoz qoıý kerek. Bizdiń ekonomıkamyzda másele bar ekeni anyq. Keıingi bes jylda memlekettik shyǵyndar kiristen áldeqaıda asyp ketti. Biz qazir Ulttyq qordyń «aýyrsynýdy basatyn dárilerimen» kún kórip otyrmyz. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń usynysyn qoldaımyn, sebebi kópten beri kiris pen shyǵys baptaryn teńestirý kerek dep aıtyp kelemin. Barlyq boljamdarǵa sáıkes, bes jyldan keıin biz qarjylyq apatqa tap bolýymyz múmkin, – dedi sarapshy Májiliste ótken salyq reformasyna arnalǵan jıynda.

100 mlrd dollardyń joly uzaq

Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetovtiń boljamynsha, 2025 jyly memleket Ulttyq qordan 5,6 trln teńge emes, 7-8 trln teńge kóleminde qarajat alýy múmkin.

– Defolt bolýy múmkin emes, sebebi Ulttyq qorda jetkilikti qarajat bar. Úkimet baǵany yryqtandyrý jáne Ulttyq qordy tolyqtyrý joldaryn da qarastyryp jatyr. Buǵan qosa, bizde jartyjyldyq jáne jyl sońynda ınvestısııalyq tabys bolady. Sondyqtan kem degende, aldaǵy bes jylǵa alańdaýǵa negiz joq dep oılaımyn. Bul úrdis uzaqqa sozylýy múmkin. Alaıda Ulttyq qordy 100 mlrd dollarǵa deıin jetkizý mindeti burynǵydan da kúrdelene tústi. Shyn máninde, bul bastapqyda oryndalýy ekitalaı maqsat edi. 2025 jyldyń alǵashqy eki aıynyń qorytyndysy bo­ıynsha táýekelderdiń aýqymyn baǵalaýǵa áli erte, ony jarty jyldyq kórsetkishter negizinde qaraǵan durys. Degenmen Ulttyq qordan josparlanǵannan da kóp qarajat alynýy múmkin ekenin esten shyǵarmaý kerek. Sondyqtan bizge mindetti túrde saqtandyrý tetikteri qajet, – deıdi ol.