Sýret: syrboyi.kz
«Qazaqstandaǵy jeke sot oryndaýshylary ınstıtýtynyń problemalary men damý perspektıvalary» taqyrybyna arnalǵan jıynǵa Májilis spıkeriniń orynbasary Dánııa Espaeva tóraǵalyq etti. Basqosýǵa depýtattardan bólek, salaǵa qatysty mınıstrlik ókilderi, zańgerler qatysty.
Jıyndy ashqan Dánııa Espaevanyń aıtýynsha, byltyr alıment boryshy boıynsha qozǵalǵan sot isteriniń sany 12 myńnan asyp jyǵylǵan. Iаǵnı elimizde balasyna «qaryz» ata-ana kóp. Byltyrǵy qorytyndy esepke kóz salsaq, bereshek somasy 17-18 mlrd teńgege jetken.
– Tólemeýdiń negizgi sebepteri – boryshkerlerdiń turaqty jumys orny men tabys kóziniń bolmaýy, kirisin jasyrý faktileri. Jeke sot oryndaýshylarynyń kadrlyq quramy sapasy da syn kótermeıdi. Búginde respýblıka boıynsha 2 110 jeke sot oryndaýshysy jumys isteıdi. Olardyń is júrgizýinde jalpy somasy 15,9 trln teńgeni quraıtyn, 5 mıllıondaı atqarýshylyq qujat bar. Onyń 50%-y shaǵyn nesıelerdi óndirip alýǵa qatysty. Bul taǵy da halyqtyń shamadan tys nesıe alatynyn dáleldeıdi. Negizi 2022 jyly osyǵan uqsas taqyrypta Úkimet saǵaty ótti. Alaıda jıynda aıtylǵan sot oryndaýshylarynyń sottarda shaǵym jasalatyn áreketteriniń tizbesin qysqartý, boryshkerlerdi izdestirý tıimdiligin arttyrý, boryshkerler men óndirip alýshylardyń derbes derekterine zańsyz qol jetkizýdi boldyrmaý sekildi usynystar áli oryndalǵan joq, – dedi Májilis tóraǵasynyń orynbasary.
О́z kezeginde Ádilet mınıstri Erlan Sársembaev boryshkerlerdi ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikke tartý sharalary alıment tólemeý máselesin tolyǵymen sheshpeıtinin aıtty.
– Jyl basynda alıment óndirýge qatysty 283 myń qujat bolǵan. Onyń 12 835-i nemese 4 paıyzy problemaly sanatqa jatqyzylǵan jáne ol boıynsha alıment tólenbeı jatyr. Atqarýshylyq qujattyń oryndalýyn qamtamasyz etetin májbúrlep oryndatý sharalary qoldanylady. Jumyssyz boryshkerlerdi jumysqa ornalastyrý sekildi júıeli jumystar da júrgizilip jatyr. Balalaryn asyraýǵa nıettiń bolmaýy, alıment tóleýden jaltarý otbasylyq-neke qatynastary daǵdarysynyń saldaryn baıqatyp otyr. Buǵan dálel – byltyr tirkelgen 61 080 ajyrasý sanyn quraıtyn statıstıkalyq kórsetkish. Bul kórsetkish neke qııý sanynyń (124 774) jartysyna jýyǵyn qurady. Osy tusta otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý jáne balalardyń múddelerin qorǵaý boıynsha jaýapty memlekettik organdardyń keshendi jumys júrgizýi qajet dep sanaımyz, – dedi mınıstr.
Al Májilis depýtaty Snejanna Imasheva boryshkerlerdiń kazıno men býkmeker keńselerinde utys tigýine toqtaý bolmaı turǵanyn, kóbine sot oryndaýshysy eń aldymen ózine paıda ákeletin qujattardy oryndaýǵa tyrysatynyn aıtyp synady.
– Áleýmettik sıpattaǵy qujattarǵa az ýaqyt pen kúsh jumsaıtyn úrdis áli de jalǵasyp keledi. Mundaı ister boıynsha sot oryndaýshysy boryshkerdi izdeýge asyqpaıdy, áńgimelesýge shaqyrmaıdy, múlik pen aqshany óndirip alý úshin tekserý jáne izdeý boıynsha sharalar qabyldamaıdy, tyıym salýdy ýaqtyly qoldanbaıdy. Byltyr prokýrorlar boryshkerlerdiń alımentterdi, jalaqyny jáne memleket paıdasyna somalardy oryndaýdan jaltarýynyń 6 210 faktisin anyqtaǵan. Mysaly, 325 mln qaryzy bar 484 boryshker Qonaev pen Shýchınsk kazınosynda 147 mln teńge jumsaǵan. 236 mln qaryzy bar 117 boryshkerdiń óz shottarynan 2 mlrd teńgeni esh kedergisiz sheship alǵan. «Osy kezde nege sot oryndaýshy áreketsizdik tanytty, qaıda boldy, nege dereý sharalar qabyldamady?» degen zańdy suraq týyndaıdy, – dedi Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy.
Sondaı-aq S.Imasheva jeke sot oryndaýshylardyń qyzmetteri paıdalanylmasa, olarǵa syıaqy tóleý tetigin alyp tastaýdy usyndy. Jalpy, borysh somasy 60 AEK-ten az bolsa, sot oryndaýshysyna 25% tólenedi. Kóbine bul – aıyppul, salyq, shaǵyn zaım bereshekteri. Alaıda kóptegen azamat jeke sot oryndaýshylarynyń qyzmetterine aqy tóleý olardy oryndaý úshin qabyldanǵan sharalarǵa sáıkes kelmeıdi dep sanaıdy. Osy rette Ádilet mınıstri Erlan Sársembaev jeke sot oryndaýshylary alatyn syıaqynyń eń joǵary shegin 25 paıyzdan tómendetýge áli erte degen paıym aıtty.
Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek te jeke sot oryndaýshylary jasaǵan óreskel áreketterdi jipke tizgendeı baıandap berdi.
– «Otbasy banktiń» materıaldary boıynsha, 3 jeke sot oryndaýshy azamattardyń jınaqtaǵan qarajatynan túrli syltaýlarmen 3 mlrd 442 mln teńge jymqyrǵan. 2023 jyly jeke sot oryndaýshylar 4 740 esepten shyǵarý aktisi arqyly 1 mlrd 721 mln teńgege qaltasyna salǵan. Al 2024 jyly 8 995 akt arqyly 1 mlrd teńgege jýyq aqsha sheship alǵan. Bul alaıaqtyqty iske asyrý úshin jeke sot oryndaýshylar jyljymaıtyn múlikti satý, jalǵa alý agenttikterimen, rıeltorlarmen, notarıýstarmen aýyz jalasqan. Bári bir qylmystyq top bolyp jumys istegen, – degen depýtat jeke sot oryndaýshylardyń ashyq tizbesin engizýdi usyndy.
Úkimet saǵatynyń qorytyndysy boıynsha májilismender atqarýshylyq is júrgizý taraptary quqyqtarynyń buzylýyna jol bermeý, sondaı-aq atqarýshylyq qujattardyń jekelegen sanattary boıynsha (memleketten óndirip alý, talap qoıýdy qamtamasyz etý týraly sot uıǵarymy jáne basqalar) ońaılatylǵan is júrgizýdi qoldanýdy keńeıtý úshin jeke sot oryndaýshylarynyń tártiptik jaýapkershiligin kúsheıtý qajettigin aıtty. Jeke sot oryndaýshylarynyń kásibı kadr quramyn kúsheıtý maqsatymen attestattaýdan jáne taǵylymdamadan ótpeı jeke sot oryndaýshysy qyzmetimen aınalysý quqyǵyna lısenzııa alatyn tulǵalardyń tizimin qysqartý kerek ekenin jetkizdi. Depýtattardyń Úkimetke bergen negizgi usynystarynyń biri – ata-anasy alıment tóleý jónindegi mindetten jaltarǵan kámeletke tolmaǵan balalarǵa alıment tóleý úshin memlekettik alıment qoryn qurý.
