Aqshany aqylmen saqtaıtyndar

«Aqshany zamanaýı tásilmen jınaımyn»

Eýrazııa ulttyq ýnıver­sıtetiniń 1-kýrs stýdenti Erlik Edilbek aı saıynǵy tabysynan 30 myń teńgeni jınaq shotyna aýdarady. Bul somany jınaý úshin Erlik qarapaıym únemdeýmen shektelmeı, birneshe kreatıvti ári zamanaýı tásildi qoldanady.

– Áýeli nazardy bilimge salǵan durys dep oılaımyn. Biraq qarjy da kerek. Sondyqtan aqsha jınaý úshin qarjylyq saýatty úıretetin kitaptar oqyp, ózime birneshe tásil tańdadym. Az-azdan bastaǵysy keletinderge «Apta», «Dóńgelekteý», «Keshbek» ádisteri tıimdi, – deıdi ol.

Erlik aptasyna 1 ret belgili bir somany jınap otyrýdy ádetke aınaldyrǵan. «Apta» ádisi onyń qarjylyq tártibin qalyp­tastyrypty. Birinshi apta – 1 000 teńge, ekinshi apta – 1 500 teńge, úshinshi apta – 2 000 teńge, tórtinshi apta 2 500 teńgeni jı­naqqa aýdarady. Sonda aıyna 7 myń teńge shyǵady. «Bul ádis maǵan apta saıyn shaǵyn maqsat qoıyp, ony oryndaýdy úıretti», deıdi Erlik.

Bank kartasyndaǵy somaǵa «dóńgelekteý» ádisin qoldanady. Ár tólem jasaǵan soń, artyq «usaq aqshany» avtomatty túrde jınaq shotqa jiberedi. Kartada 32 450 teńge qalsa, 450 teńgeni aýda­rady. Kúnine orta eseppen 200-300 teńge jınalady. Aıyna bul 6 000-7 000 teńgege deıin barady. «Ony múlde baıqamaısyń, biraq aı sońynda qarasań, jaqsy qarjy jınalady» deıdi. Onyń oıynsha, keshbek – tegin bonýs emes, bolashaqqa salym. Árbir satyp alýyn bank qosymshasy arqyly jasap, maksımaldy keshbek alýǵa tyrysady. Aıyna 5 myń teńge shyǵady. Sodan keıin aı saıyn shákirtaqydan nemese qosymsha tabystan naqty belgilengen somany jınaq shotyna bóledi. Solaı turaqty túrde 30 myń teńge jınalady.

Aksııa, krıptovalıýta jáne altyn

Aqsha jınaýdyń klassıkalyq joly – qolma-qol ustamaı, bank shotynda saqtaý bolsa, qa­zirgi zaman bul tásilge jańa­sha mán berip otyr. Qarjy saýattylyǵy damyǵan saıyn, tabysty basqarý mádenıeti de kúr­delene tústi. Aıbek Jolmyrza – osy úrdistiń naqty mysaly. Ol – avtor-ssenarıst. «О́ner qyrandary» teatrynyń turaqty shyǵarmashylyq múshesi. «Molda» men «Malaı» fılmderine ssenarıı jazǵan. Biraq sahna men ekrannan tys Aıbektiń taǵy bir qyry – jınaq pen ınvestısııa mádenıetin erkin meńgergen.

– Tabysymdy 3 baǵytta saq­taı­myn: aksııa, krıptovalıýta jáne altyn. Bul – meniń jınaq portfelim. Aqsha jınaý ssenarıı jazý sııaqty, júıeni talap etedi. Eger bir keıipkerge tym kóp senip qoısań, búkil oqıǵa qulaıdy. Sol sııaqty qarjy da ártaraptandyrýdy jaqsy kóredi. Mysaly, portfelimde otandyq, halyqaralyq kompanııalardyń baǵaly qaǵazdary bar, – deıdi ol.

Aılyq tabysynan 150 myń teńgeni ártaraptandyrylǵan ınvestısııalyq portfelge baǵyttaıdy. Dıvıdend tóleıtin, qarjylyq esebi ashyq ári na­ryqta turaqty jumys isteıtin emıtentterdi tańdaýǵa tyrysady. Krıptovalıýta naryǵyndaǵy iri oıynshylar jobalaryna da kishigirim ınvestısııa salady. Ras, bul – táýekeldi aktıv, biraq Aıbek ony «uzaqmerzimdi eksperıment» dep sıpattaıdy.

– Investısııaǵa salatyn aqsham sonshalyqty kóp emes. Dese de salymdar jemisin asyqpaı berýi múmkin. KASE men «Freedom24» platformasynda aıyna 50 myń teńge quıamyn. Sheteldik naryqta S&P 500 ındeksine kiretin kompanııalar men tehnologııa sektoryn tańdaımyn. Taǵy bir 50 myń teńgeni krıptovalıýta aktıvterine bólemin. Iá, bul sektorda táýekel joǵary, biraq áleýeti zor. Tranz­aksııalardy «Binance» platformasy arqyly júrgizemin. Kelesi 50 myń teńge altynǵa ınvestısııa­lanady. Jańasha tásilder tıimdi bolǵanymen, altyn eń myqty qorǵanys aktıvi ekeni sózsiz, – dep túsindirdi Aıbek.

«Balam 18-ge tolǵanda 84 mln teńge jınalady»

Qarjylyq saýat bolashaqqa salynǵan ınvestısııa ekenin jaqsy túsinetinderdiń biri – jýrnalıst Meıirhan Amangeldi. Ol ulynyń bolashaǵy úshin arnaıy qarjy jos­paryn jasap, naqty iske kóshken. Aıtýynsha, uly Shah-Muhammed 4 jasqa tolǵanda 2 bólmeli páter satyp alyp, jalǵa bergen. Odan túsetin aı saıynǵy tabys tıimdi qarjy quralyna salynady.

– Páterdi jalǵa berýden tús­ken somanyń 90%-yn depozıtke, 10%-yn qor naryǵyna salyp kele­min. Osy qarjylyq modeldi bala 18 jasqa tolǵansha úzdiksiz jalǵastyrsam, jınaq somasy shamamen 84 mln teńgege jetpek, – deıdi ol.

Meıirhannyń aıtýynsha,  qa­rajattyń negizgi bóligi – depozıtte, ıaǵnı táýekeli az, turaqty tabys kózi. Al qor naryǵy – balamaly baǵyt retinde qarastyrylǵan. Qarjy naryǵynda belgili bir deńgeıde táýekel bolǵanymen, uzaqmerzimdi ınvestısııaǵa onyń da paıdasy az emes.

– Qor naryǵyna salǵan aqsham kúıip ketken kúnniń ózinde, páter­diń arendasy men depozıt arqyly jınaqtalǵan soma balamnyń bolashaǵyna jetkilikti bolady dep senemin. Ol qalaǵan ýnıversıtetine túsip, erkin tańdaý jasaı alatyndaı múmkindikke ıe bolýǵa tıis, – deıdi jýrnalıst.

Depozıtte saqtaǵan abzal

Jaraıdy, bireý qar­jysyn altynǵa salady, bireý krıp­tova­lıýtaǵa, endi biri jas­tyq­­tyń astyna tyǵady. Qar­jylyq saýat ósip jatyr degenmen, belgili bir kezeń­de halyqty úreı de basady. Mysa­ly, Ulttyq bank júrgizgen sońǵy saýalnamaǵa qarasaq, halyqtyń depozıtke degen qyzyǵýshylyǵy aıtarlyqtaı tómendegen. Nege? Ekonomıst Baýyrjan Ysqaq bul qubylysty halyqtyń qarjy júıesine seni­miniń álsireýi jáne ekonomıka turaqsyzdyǵymen baılanystyrady. Degenmen depozıtke jınaǵan abzal deıdi ol.

– Depozıttegi qarajat saqtala­dy ári memlekettiń arnaıy kepili bar. Bul halyqtyń aqsha joǵaltý nemese urlatyp alý qaýpin azaıtady. Ári odan turaqty tabys alýǵa bolady. Oǵan qosa salǵan aqshasyn qalaǵan ýaqytta sheship alyp, qajetine paıdalana alady. Depozıttegi aqshańyzǵa tıispeýge belgili bir shekteý de qoıylady – 3 nemese 5 aıǵa deıin. Nátıjesinde, azamattardyń qarjylyq tártibi qalyp­tasady, – dep túsindirdi sarapshy.

Aıtýynsha, qarjy jınaýdyń eń basty qadamy – tabys pen shyǵyndy esepke alý. Ár aıdaǵy kiris pen shyǵysty naqtylaý artyq shyǵynnan arylyp, jınaq kó­lemin arttyrýǵa kómektesedi. Son­daı-aq qarjyny túrli baǵytqa sal­ǵan jón: depozıt, ınvestısııa, múlik. Depozıttiń ózinde de tek bir valıý­taǵa senip qalýǵa bolmaıdy. Ma­man­nyń keńesinshe, jınaqty 30% teńgemen, 30% eýromen, 40% dol­­lar­men saqtaý táýekeldi azaıtady.

– Ár azamat «tótenshe jaǵdaı qoryn» jınaýy kerek. Bul – kútpe­gen jaǵdaılarda, mysaly jumys­syz qalǵanda kemi 3-6 aı ómir súrýge jetetin rezerv, – deıdi Baýyrjan Ysqaq.

Halyqtyń teńgege senimi joǵary

Depozıtterge kepildik berý qory men «Elim» marketıngtik jáne sosıologııalyq zertteýler ınstıtýty júrgizgen saýalnamaǵa mán bersek, ár úshinshi otbasynda (33%) bank depozıti bar. Erler men áıelderdiń depozıt ashý belsendiligi shamalas – 49% jáne 51%. Respondentterdiń basym kóbi (80%) jınaǵyn teńgemen saqtaıdy. Teńgelik depozıtti tańdaýdyń negizgi sebepteri – jo­ǵary paıyzdyq mólsherleme (45%), qarajatty ońaı sheship alý ári shotty toltyrý múmkindigi (32%), bank usynatyn loıaldyq baǵdarlamalar – bonýstar men keshbek júıesi (11%).

Astana men Almatydaǵy otba­sylardyń depozıt ashý úlesi joǵary – 40%. Negizgi maqsat­tar­­dyń biri – bolashaqqa, sonyń ishinde kútpegen jaǵdaılarǵa «qarjylyq qaýipsizdik jastyǵyn» qurý (56%). 15%-y – jyljymaıtyn múlik satyp alýǵa, 8%-y balalar­dyń bolashaǵy men bilim alýyna jınap júr.