«Álemdik ekonomıkany adamzat tarıhyndaǵy buryn-sońdy bolyp kórmegen toqyraý kútip tur», deıdi Ulybrıtanııanyń óte tanymal sarapshylarynyń biri Djeremı Ýorner. Ol óziniń «The Daily Telegraph» gazetinde jaryq kórgen maqalasynda álem ekonomıkasynyń bolashaq kúıreýiniń keıbir sebepterin kórsetedi.
Qunsyz qaǵaz aqsha kóbeıip barady
Ataqty sarapshynyń aıtýynsha, jaqyndap kele jatqan álemdik ekonomıkalyq toqyraýǵa negizinen eýroaımaqtaǵy elderdiń memlekettik oblıgasııalarynyń 30 paıyzynan astamynyń qunsyzdanýy sebep bolmaq. Sarapshy eýroaımaqtaǵy memleketterdiń qundy qaǵazdarynyń qunsyzdanýynyń ekonomıkalyq saldarlaryna toqtala kelip, aldaǵy ýaqytta kári qurlyqtyń damyǵan memleketteriniń 2 trıllıon eýro turatyn memlekettik oblıgasııalarynyń qunsyzdanatyndyǵyn atap kórsetedi.
Izraıl teledıdarynyń 9-shy arnasynyń málimetteri boıynsha, Djeremı Ýorner sarapqa salǵan eýropalyq jetekshi ekonomıkalardyń erteńi barǵan saıyn bulyńǵyrlanyp bara jatqan kórinedi. Jefferies ınvestısııalyq bankiniń derekterine súıensek, Germanııanyń 70 paıyzǵa jýyq memlekettik oblıgasııasy, Fransııanyń 50 paıyzdan astam memlekettik oblıgasııasy zalaldy bolyp otyr. Mine, osyndaı bultartpas aıǵaqtardy zertteı kelip, Djeremı Ýorner Eýropanyń jetekshi ekonomıkasynyń tyǵyryqqa tireletinin aıtady. Onyń oıynsha, sońǵy kezde Eýropalyq ortalyq bank tarapynan jasalyp jatqan júıesiz qadamdar onsyz da toqyraǵan ekonomıkaǵa soqqy bolyp tııýde.
Ulybrıtanııalyq sarapshynyń maqalasynda atap kórsetilgenindeı, álemdik ekonomıkanyń toqyraýǵa ushyraýyna dúnıejúzilik suranysqa keri áser etip otyrǵan memlekettik qaryzdardyń shekten tys ósip ketýi basty sebepterdiń biri bolyp otyr. Mamandardyń memlekettik qaryzdy barynsha qysqartý týraly dabyl qaqqanyna qaramastan «úlken jetilik» memleketteri ózderiniń memlekettik qaryzdaryn odan ári arttyrýǵa bet burdy. Tek sońǵy jyldyń ózinde ǵana bul elderdegi memlekettik qaryzdyń kólemi 40 paıyzǵa artqan. «Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» kórmegen «úlken jetiliktiń» quramyndaǵy elder ekonomıkalyq tyǵyryqtan shyǵýdyń basqa tıimdi jolyn izdeýdiń ornyna memleketti qaryzǵa batyrýdyń ońaı jolyna kóshken. Memlekettik qaryzǵa qunyqqan sheneýnikterden jekemenshik kásipkerler de qalysar emes. Tek sońǵy jyldyń ózinde ǵana olardyń qaryzy 30 paıyzdan asyp túsken.
Batystaǵy damýshy elderdiń ortalyq bankteri makroekonomıkalyq ahýaldy ýshyqtyrmaýdyń bir ǵana joly stanokty iske qosyp, qaǵaz dollardy basyp shyǵarýǵa den qoıady. Sóıtip, AQSh, Ulybrıtanııa, Japonııa jáne Eýropalyq odaq elderi qaǵaz aqsha basatyn «stanoktarǵa» jıi júginetin boldy. Al dúnıejúzinde sheksiz kóbeıip ketken quny joq qaǵaz aqshanyń túptiń-túbinde ekonomıkany jarǵa jyǵatynyn aıtyp, sarapshylar jar salýda.
Soǵysty toqtatý – bosqyndar tasqynyna tosqaýyl
Jerorta teńizi arqyly kári qurlyqqa jetýge umtylǵan bosqyndardyń tasqynyna da tolas bolar emes. Tek sońǵy eki kún ishinde ǵana Italııanyń teńiz jaǵalaýyndaǵy shekarashylary jaramsyz qaıyqtarmen teńizdi kesip ótpek bolǵan 5 myńnan astam mıgranttardy qutqaryp qaldy.
Bul iri qutqarý operasııasy sharasyna 10 ıtalııalyq kemeler, 4 jekemenshik jáne 1 fransýz kemesi qatysty. Sonyń ózinde eski qaıyqqa minip júzip ótpek bolǵan 10 mıgrant sýǵa ketken. Bul qutqarý sharasy 19 sáýirde Jerorta teńizinde bosqyndar mingen kemeniń apatqa ushyrap, 700-den astam mıgranttardyń qaza tabýynan keıin jasalyp otyrǵan qadam. Biraq ádiletsiz soǵys zardaptarynan ot pen oqqa oranǵan týǵan jerlerin tastap, jan saýǵalaǵan bosqyndar tasqyny tolastar emes.
Kóptegen jýrnalıster qazirdiń ózinde Jerorta teńizin «bosqyndardyń baýyrlastar zıraty» dep ataı bastady. Kún saıyn álemniń aqparat agenttikteri osy teńiz arqyly jan saýǵalap, kári qurlyqtaǵy «jumaq» elderine jetpek bolǵan kezekti bosqyndardyń apatqa ushyraǵanyn jarııalap jatady. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, bastaryn báıgege tikken bul bosqyndar negizinen soǵys órtine oranǵan Sırııa, Irak, Lıvııa jáne basqa Afrıka men Taıaý Shyǵys elderiniń azamattary bolyp otyr. Bul óńirlerdi soǵys alańyna aınaldyrǵan alpaýyttardyń arsyz saıasatynyń saldarynan mıllıondaǵan qarapaıym halyq bosqynǵa aınalyp, ómir súretin tynysh jer izdeý jolynda apatqa ushyraýda.
Qazir órkenıet úlgisi bolyp esepteletin Eýropanyń damyǵan elderiniń ózi «qaıtse bolady, ne isteý kerek?» degen kúrdeli suraqtarǵa jaýap izdeýde. Bir jaǵynan, órkenıet úlgisi bolyp tabylatyn bul elder úshin qıyndyqqa tap bolǵan adamdarǵa kómektesý birinshi kezektegi jaýapkershilik. Al ekinshi jaǵynan, myńdaǵan bosqyndardy óz elderiniń shekarasyna kirgizip, jergilikti halyqtyń múddesine nuqsan keltirý orny tolmas ókinishke aparýy múmkin. Máselen, «Tageszeitung» atty nemis basylymy «Endi qashan olarǵa vıza beriledi!» degen taqyryppen maqala jarııalap, Jerorta teńizinde bolyp jatqan apattar saldaryn ashyna baıandaǵan. Jýrnalıst osy maqalasynda Eýropalyq odaqtyń Jerorta teńizi arqyly keletin mıgranttar problemasyn túpkilikti sheshý úshin endi qansha bosqyn sýǵa ketýi kerek, degen janaıqaımen aıaqtaıdy. Nemis jýrnalısi oryndy atap kórsetkendeı, Taıaý Shyǵys jáne Afrıka elderin soǵys órtine orap, myńdaǵan halyqtarynyń bosqynǵa aınalýyna Batys elderi birden-bir sebepker bolyp otyrǵandyǵy da ashy shyndyq. Endeshe, álemdi ózderiniń saıasat oıyny alańyna aınaldyrǵan AQSh jáne Eýropalyq odaqtyń jetekshi memleketteri bul problemany sheshýge mindetti.
«Wirtschaftswoche» atty nemis basylymy bul problemaǵa jan-jaqty zertteý júrgize kelip, tyǵyryqtan shyǵý jolyn da dál kórsetken. Basylymnyń aıtýynsha, Jerorta teńizindegi apattardyń aldyn alyp, bosqyndar tasqynyna tosqaýyl qoıýdyń bir ǵana joly bar. Ol – Afrıka jáne Taıaý Shyǵys elderindegi qoldan jasalǵan soǵys qımyldaryn toqtatý. Eýropalyq odaq elderiniń Jerorta teńizi arqyly aǵylǵan bosqyndarǵa birese kómek qolyn sozǵan bolyp, birese bosqyndardy kirgizbeý úshin óz shekaralaryn japqan qımyldary basyn qumǵa tyqqan túıequstyń tirligi sııaqty. Sondyqtan ómir úshin jan saýǵalap bastaryn báıgege tikken mıllıondardy qıyndyqtan qutqarý úshin bul elderde bolyp jatqan soǵystardy toqtatýǵa órkenıet álemi birinshi kezekte qımyl tanytýy kerek.
Jer-ananyń bulqynysy
Sońǵy jyldary jıi-jıi titirkengen jumyr jerdiń silkinisi kóbeıip barady. Nepalda bolǵan sońǵy jer silkinisi adamzat aýyrtpalyǵynan qaıysqan Jer-ananyń sherli tolqynysy sııaqty.
Sońǵy derekter boıynsha, Nepalda bolǵan joıqyn jer silkinisinen 7365 adam qaza taýyp, 14366 adam zardap shekken. Magnıtýdasy 7,9 baldy quraǵan bul apat Úndistanmen shekaralasatyn Nepalda 25 sáýirde oryn alǵan bolatyn. Nepaldyń qorǵanys mınıstrliginiń málimeti boıynsha, apat saldarynan 140 myń turǵyn úı qulap, 140 myńnan astam ǵımarattar zardap shekken. Úndistan meteorologııalyq departamentiniń málimetinshe, 25 sáýirdegi úlken jer silkinisinen keıin magnıtýdasy 3,2 baldan 6,9 ball aralyǵynda taǵy da 90 ret jer silkinisi oryn alǵan. Bul apat bul óńirde sońǵy 80 jyl kóleminde bolyp kórmegen joıqyn jer silkinisiniń biri bolyp otyr.
* * *
Japonııanyń Fýkýsıma prefektýrasynda taǵy da magnıtýdasy 5 ball jer silkinisi boldy. Atom elektr stansasy ornalasqan bul prefektýradaǵy sońǵy jer silkinisi týraly AQSh geologııalyq qyzmeti habarlaǵan. Jer silkinisiniń ortalyǵy «Fýkýsıma» AES-inen shyǵysqa qaraı 45 shaqyrym qashyqtyqta oryn alǵan. Apat saldarynan «Fýkýsıma» AES-i eshqandaı zardap shekpegen. Sonymen birge, magnıtýdasy 3 baldy quraǵan jer silkinisteri Japonııanyń taǵy da 12 prefektýrasynda oryn alǵan.
* * *
Sáýir aıynyń sońynda Perý jaǵalaýynda magnıtýdasy 5,4 ball bolatyn jer silkinisi boldy. Apattyń ortalyǵy Santıago-de-Kao qalasynan 75 shaqyrym qashyqtyqta oryn alǵan. Perý arqyly Tynyq muhıtynyń «Otty belbeý» atalatyn janartaýlar men tektonıkalyq jarylystardyń beldeýi ótedi. Bul beldeýdiń uzyndyǵy 40 shaqyrymnan asady. Perýde oryn alǵan sońǵy jer silkinisi atalǵan janartaýlar men tektonıkalyq jarylystar beldeýinde jerasty tolqynystarynyń oryn ala bastaǵanyn kórsetedi.
Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».
Ataqty sarapshynyń aıtýynsha, jaqyndap kele jatqan álemdik ekonomıkalyq toqyraýǵa negizinen eýroaımaqtaǵy elderdiń memlekettik oblıgasııalarynyń 30 paıyzynan astamynyń qunsyzdanýy sebep bolmaq. Sarapshy eýroaımaqtaǵy memleketterdiń qundy qaǵazdarynyń qunsyzdanýynyń ekonomıkalyq saldarlaryna toqtala kelip, aldaǵy ýaqytta kári qurlyqtyń damyǵan memleketteriniń 2 trıllıon eýro turatyn memlekettik oblıgasııalarynyń qunsyzdanatyndyǵyn atap kórsetedi.
Izraıl teledıdarynyń 9-shy arnasynyń málimetteri boıynsha, Djeremı Ýorner sarapqa salǵan eýropalyq jetekshi ekonomıkalardyń erteńi barǵan saıyn bulyńǵyrlanyp bara jatqan kórinedi. Jefferies ınvestısııalyq bankiniń derekterine súıensek, Germanııanyń 70 paıyzǵa jýyq memlekettik oblıgasııasy, Fransııanyń 50 paıyzdan astam memlekettik oblıgasııasy zalaldy bolyp otyr. Mine, osyndaı bultartpas aıǵaqtardy zertteı kelip, Djeremı Ýorner Eýropanyń jetekshi ekonomıkasynyń tyǵyryqqa tireletinin aıtady. Onyń oıynsha, sońǵy kezde Eýropalyq ortalyq bank tarapynan jasalyp jatqan júıesiz qadamdar onsyz da toqyraǵan ekonomıkaǵa soqqy bolyp tııýde.
Ulybrıtanııalyq sarapshynyń maqalasynda atap kórsetilgenindeı, álemdik ekonomıkanyń toqyraýǵa ushyraýyna dúnıejúzilik suranysqa keri áser etip otyrǵan memlekettik qaryzdardyń shekten tys ósip ketýi basty sebepterdiń biri bolyp otyr. Mamandardyń memlekettik qaryzdy barynsha qysqartý týraly dabyl qaqqanyna qaramastan «úlken jetilik» memleketteri ózderiniń memlekettik qaryzdaryn odan ári arttyrýǵa bet burdy. Tek sońǵy jyldyń ózinde ǵana bul elderdegi memlekettik qaryzdyń kólemi 40 paıyzǵa artqan. «Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» kórmegen «úlken jetiliktiń» quramyndaǵy elder ekonomıkalyq tyǵyryqtan shyǵýdyń basqa tıimdi jolyn izdeýdiń ornyna memleketti qaryzǵa batyrýdyń ońaı jolyna kóshken. Memlekettik qaryzǵa qunyqqan sheneýnikterden jekemenshik kásipkerler de qalysar emes. Tek sońǵy jyldyń ózinde ǵana olardyń qaryzy 30 paıyzdan asyp túsken.
Batystaǵy damýshy elderdiń ortalyq bankteri makroekonomıkalyq ahýaldy ýshyqtyrmaýdyń bir ǵana joly stanokty iske qosyp, qaǵaz dollardy basyp shyǵarýǵa den qoıady. Sóıtip, AQSh, Ulybrıtanııa, Japonııa jáne Eýropalyq odaq elderi qaǵaz aqsha basatyn «stanoktarǵa» jıi júginetin boldy. Al dúnıejúzinde sheksiz kóbeıip ketken quny joq qaǵaz aqshanyń túptiń-túbinde ekonomıkany jarǵa jyǵatynyn aıtyp, sarapshylar jar salýda.
Soǵysty toqtatý – bosqyndar tasqynyna tosqaýyl
Jerorta teńizi arqyly kári qurlyqqa jetýge umtylǵan bosqyndardyń tasqynyna da tolas bolar emes. Tek sońǵy eki kún ishinde ǵana Italııanyń teńiz jaǵalaýyndaǵy shekarashylary jaramsyz qaıyqtarmen teńizdi kesip ótpek bolǵan 5 myńnan astam mıgranttardy qutqaryp qaldy.
Bul iri qutqarý operasııasy sharasyna 10 ıtalııalyq kemeler, 4 jekemenshik jáne 1 fransýz kemesi qatysty. Sonyń ózinde eski qaıyqqa minip júzip ótpek bolǵan 10 mıgrant sýǵa ketken. Bul qutqarý sharasy 19 sáýirde Jerorta teńizinde bosqyndar mingen kemeniń apatqa ushyrap, 700-den astam mıgranttardyń qaza tabýynan keıin jasalyp otyrǵan qadam. Biraq ádiletsiz soǵys zardaptarynan ot pen oqqa oranǵan týǵan jerlerin tastap, jan saýǵalaǵan bosqyndar tasqyny tolastar emes.
Kóptegen jýrnalıster qazirdiń ózinde Jerorta teńizin «bosqyndardyń baýyrlastar zıraty» dep ataı bastady. Kún saıyn álemniń aqparat agenttikteri osy teńiz arqyly jan saýǵalap, kári qurlyqtaǵy «jumaq» elderine jetpek bolǵan kezekti bosqyndardyń apatqa ushyraǵanyn jarııalap jatady. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, bastaryn báıgege tikken bul bosqyndar negizinen soǵys órtine oranǵan Sırııa, Irak, Lıvııa jáne basqa Afrıka men Taıaý Shyǵys elderiniń azamattary bolyp otyr. Bul óńirlerdi soǵys alańyna aınaldyrǵan alpaýyttardyń arsyz saıasatynyń saldarynan mıllıondaǵan qarapaıym halyq bosqynǵa aınalyp, ómir súretin tynysh jer izdeý jolynda apatqa ushyraýda.
Qazir órkenıet úlgisi bolyp esepteletin Eýropanyń damyǵan elderiniń ózi «qaıtse bolady, ne isteý kerek?» degen kúrdeli suraqtarǵa jaýap izdeýde. Bir jaǵynan, órkenıet úlgisi bolyp tabylatyn bul elder úshin qıyndyqqa tap bolǵan adamdarǵa kómektesý birinshi kezektegi jaýapkershilik. Al ekinshi jaǵynan, myńdaǵan bosqyndardy óz elderiniń shekarasyna kirgizip, jergilikti halyqtyń múddesine nuqsan keltirý orny tolmas ókinishke aparýy múmkin. Máselen, «Tageszeitung» atty nemis basylymy «Endi qashan olarǵa vıza beriledi!» degen taqyryppen maqala jarııalap, Jerorta teńizinde bolyp jatqan apattar saldaryn ashyna baıandaǵan. Jýrnalıst osy maqalasynda Eýropalyq odaqtyń Jerorta teńizi arqyly keletin mıgranttar problemasyn túpkilikti sheshý úshin endi qansha bosqyn sýǵa ketýi kerek, degen janaıqaımen aıaqtaıdy. Nemis jýrnalısi oryndy atap kórsetkendeı, Taıaý Shyǵys jáne Afrıka elderin soǵys órtine orap, myńdaǵan halyqtarynyń bosqynǵa aınalýyna Batys elderi birden-bir sebepker bolyp otyrǵandyǵy da ashy shyndyq. Endeshe, álemdi ózderiniń saıasat oıyny alańyna aınaldyrǵan AQSh jáne Eýropalyq odaqtyń jetekshi memleketteri bul problemany sheshýge mindetti.
«Wirtschaftswoche» atty nemis basylymy bul problemaǵa jan-jaqty zertteý júrgize kelip, tyǵyryqtan shyǵý jolyn da dál kórsetken. Basylymnyń aıtýynsha, Jerorta teńizindegi apattardyń aldyn alyp, bosqyndar tasqynyna tosqaýyl qoıýdyń bir ǵana joly bar. Ol – Afrıka jáne Taıaý Shyǵys elderindegi qoldan jasalǵan soǵys qımyldaryn toqtatý. Eýropalyq odaq elderiniń Jerorta teńizi arqyly aǵylǵan bosqyndarǵa birese kómek qolyn sozǵan bolyp, birese bosqyndardy kirgizbeý úshin óz shekaralaryn japqan qımyldary basyn qumǵa tyqqan túıequstyń tirligi sııaqty. Sondyqtan ómir úshin jan saýǵalap bastaryn báıgege tikken mıllıondardy qıyndyqtan qutqarý úshin bul elderde bolyp jatqan soǵystardy toqtatýǵa órkenıet álemi birinshi kezekte qımyl tanytýy kerek.
Jer-ananyń bulqynysy
Sońǵy jyldary jıi-jıi titirkengen jumyr jerdiń silkinisi kóbeıip barady. Nepalda bolǵan sońǵy jer silkinisi adamzat aýyrtpalyǵynan qaıysqan Jer-ananyń sherli tolqynysy sııaqty.
Sońǵy derekter boıynsha, Nepalda bolǵan joıqyn jer silkinisinen 7365 adam qaza taýyp, 14366 adam zardap shekken. Magnıtýdasy 7,9 baldy quraǵan bul apat Úndistanmen shekaralasatyn Nepalda 25 sáýirde oryn alǵan bolatyn. Nepaldyń qorǵanys mınıstrliginiń málimeti boıynsha, apat saldarynan 140 myń turǵyn úı qulap, 140 myńnan astam ǵımarattar zardap shekken. Úndistan meteorologııalyq departamentiniń málimetinshe, 25 sáýirdegi úlken jer silkinisinen keıin magnıtýdasy 3,2 baldan 6,9 ball aralyǵynda taǵy da 90 ret jer silkinisi oryn alǵan. Bul apat bul óńirde sońǵy 80 jyl kóleminde bolyp kórmegen joıqyn jer silkinisiniń biri bolyp otyr.
* * *
Japonııanyń Fýkýsıma prefektýrasynda taǵy da magnıtýdasy 5 ball jer silkinisi boldy. Atom elektr stansasy ornalasqan bul prefektýradaǵy sońǵy jer silkinisi týraly AQSh geologııalyq qyzmeti habarlaǵan. Jer silkinisiniń ortalyǵy «Fýkýsıma» AES-inen shyǵysqa qaraı 45 shaqyrym qashyqtyqta oryn alǵan. Apat saldarynan «Fýkýsıma» AES-i eshqandaı zardap shekpegen. Sonymen birge, magnıtýdasy 3 baldy quraǵan jer silkinisteri Japonııanyń taǵy da 12 prefektýrasynda oryn alǵan.
* * *
Sáýir aıynyń sońynda Perý jaǵalaýynda magnıtýdasy 5,4 ball bolatyn jer silkinisi boldy. Apattyń ortalyǵy Santıago-de-Kao qalasynan 75 shaqyrym qashyqtyqta oryn alǵan. Perý arqyly Tynyq muhıtynyń «Otty belbeý» atalatyn janartaýlar men tektonıkalyq jarylystardyń beldeýi ótedi. Bul beldeýdiń uzyndyǵy 40 shaqyrymnan asady. Perýde oryn alǵan sońǵy jer silkinisi atalǵan janartaýlar men tektonıkalyq jarylystar beldeýinde jerasty tolqynystarynyń oryn ala bastaǵanyn kórsetedi.
Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».
