Foto: kisi.kz
«Qazaqstanda tanymal bolyp kele jatqan «Danbar sheńberleriniń» (Robın Danbar) psıhologııalyq teorııasy pozısııasynan júzege asyrylatyn bolady. Danbar áleýmettik baılanystardyń barlyq túrlerin sıpattaıdy, biraq bizdiń taldaý tek otbasylyq baılanystarǵa baǵyttalǵan», deıdi QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor Aıgúl Zabırova.
Týystyq qarym-qatynastyń mańyzdylyǵy
Eske salaıyq, týystyq baılanystardyń erekshe róli bar – olar otbasyda qalyptasatyn jáne búkil ómir boıy óz áserin saqtaıtyn berik «zákir» ispetti. Dál osy jaqyn týystardyń ortasynda adam alǵash ret empatııa, senim jáne óz emosııalaryn retteý daǵdylaryn meńgeredi, al bul mentaldy buzylýlardyń aldyn alýdaǵy asa mańyzdy faktorlar bolyp sanalady.
Qaazqstanda halyqtyń edáýir bóliginiń arasynda tyǵyz áleýmettik qarym-qatynastardyń saqtalǵanyna qaramastan, olardyń tarylýy men álsireýiniń alańdatarlyq belgileri tirkelip jatqanyn kórsetedi.
Áleýmettanýlyq saýalnamada respondentterge «Siz mańyzdy dep sanaıtyn máseleler jóninde ashyq sóılese alatyn qansha týysyńyz bar?» degen suraq qoıylǵan eken.
Usynylǵan jaýap nusqalary jáne olardyń úlesteri mynadaı bolyp shyqqan:
10 jáne odan da kóp týystar – respondentterdiń 29,9%-y,
5–9 týys – respondentterdiń 21,3%-y,
3–4 týys – respondentterdiń 28,2%-y,
2 týys – respondentterdiń 10,3%-y,
1 týys – respondentterdiń 5,3%-y,
Múlde joq – respondentterdiń 5,0%-y.
Osy oraıda, QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor Aıgúl Zabırova atalǵan toptastyrý boıynsha toqtaldy.
Birinshi top
Sonymen, birinshi topqa 10 jáne odan da kóp jaqyn týystary bar Qazaqstan halqynyń úshten biri kiredi. Árıne, bul psıhıkalyq densaýlyqtyń jaqsy kórsetkishi jáne minez-qulyq problemalarynyń, ásirese jastar arasyndaǵy tómen qaýpi, óıtkeni jaqyn týystar bógde adamdarmen salystyrǵanda jaǵdaıdyń nasharlaýyn baıqap, qoldaý men baqylaýdyń «birinshi jelisi» bolady.
Taǵy bir naqty nárse: týystyq baılanystardyń turaqtylyǵy men uzaq merzimdiligi – bizdiń mádenıetimizdiń aıryqsha belgisi, ıaǵnı bul jerde «birjaqty oıyn» joq; qoldaýdy kútý ǵana emes, sonymen birge osy qoldaýdy kórsetý mindettiligi de bar, respondentterdiń úshten birindegi bul «órnek» dál ujymdyq ómir saltyn kórsetedi. Tutastaı alǵanda, bul «biz – biz úshin» qaǵıdaty boıynsha jumys isteıtin qýatty áleýmettik kapıtal: mundaı toptarda músheler ózara kómekke, jedel aqparat almasýǵa jáne birden qoldaý resýrstaryna sene alady. Qyzylorda, Mańǵystaý, Túrkistan, Jambyl oblystarynyń halqy negizinen osy topqa jatady.
Ekinshi top
Ekinshi topqa Qazaqstan halqynyń besten biri kiredi; olardyń 5-ten 9-ǵa deıingi jaqyn týystary bar (respondentterdiń 21,3%) olarmen tyǵyz baılanysta jáne olarmen mańyzdy nárseler týraly sóılese alady. Adamnyń jaqyn jáne turaqty qarym-qatynasta bolatyn 5-9 jaqyn týystary bolsa, bul emosıonaldy jaılylyq pen jedel kómekti qamtamasyz etetin turaqty ortasha «qoldaý jelisi», bul – senimdi, jaqyn baılanystardyń bolýy dep túsindirýge bolady. Bul top úlken (10+) topqa qaraǵanda jaýapkershilik pen kútý turǵysynan aýyrtpalyqsyz, bul «áleýmettik júkteme» qaýpin azaıtady. Otbasylyq jeliniń bul mólsheri psıhıkalyq densaýlyq pen áleýmettik salaýattylyqty saqtaý úshin ońtaıly ekenin qosamyz. Bul topta megapolısterdiń – Astana, Almaty, Shymkent jáne Abaı oblysy turǵyndarynyń sany basym.
Úshinshi top
Úshinshi topqa jaqyn dostarynyń sheńberi 3-4 týystarmen (28,2%) shektelgen respondentter kiredi, bul shaǵyn jáne kúshti uıymshyl qoldaý tobynyń bolýyn bildiredi. Mysaly, osy týystaryńyzdyń árqaısysy sizdiń ómirińizde erekshe oryn alady, ıaǵnı siz olarǵa eń jeke jáne mańyzdy máseleler boıynsha júginesiz. Búginde Qazaqstanda ýrbandalý úderisi qarqyndy júrip jatyr, kóptegen otbasylar el ishinde nemese odan tys jerlerge qonys aýdarady. Ádette, 3-4 adamnan turatyn sheńberdi basqa týystarynan alshaqta, basqa qalada nemese elde turatyn adamdar quraıdy. Sondyqtan osy top úshin jumys ornyndaǵy áriptesterimen dostyq jáne kórshilik qarym-qatynasty damytý mańyzdy, óıtkeni otbasy resýrstary shekteýli. Úshinshi topqa Qostanaı, Aqmola oblystary jáne Astana, Almaty qalalary turǵyndarynyń basym bóligi kiredi.
2 týysqan jaǵdaıy
Eki týysqan jaǵdaıynda «saqtandyrý» joq: eger olardyń bireýi daǵdarysty bastan ótkerse nemese resýrstyq múmkindigin joǵaltsa, tek bir adam ǵana qalady. Biraq, moıyndaý kerek, «birinshi sheńberde» tek ekeýiniń bolýy áleýmettik baılanystardyń kúshti daralanýynyń kórsetkishi bolýy múmkin, bul kezde adam eń senimdilerin ǵana tańdap alyp, tereńdik úshin sanyn qurban etedi, bul olardyń týystarynyń kóbi fızıkalyq turǵydan alys nemese olarmen baılanys úzilgen qala turǵyndaryna tán. Áleýmettik baılanystardyń osy túriniń áleýmettik «náziktiligin» moıyndaǵan jón – adam kenetten «soqqylar» (aýrý nemese qozǵalý) jaǵdaıynda qorǵansyz qalýy múmkin. Sondyqtan bul top úshin dostarmen, kórshilermen, áriptestermen baılanysty damytý, sol arqyly qosymsha qoldaý alý mańyzdy. Bul topqa Aqmola, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan sııaqty oblystardyń turǵyndarynyń basym bóligi kiredi.
1 ǵana adam
Eger «birinshi sheńberde» bir adam ǵana qalsa (respondentterdiń 5,3%) bul áleýmettik qoldaýdyń óte shoǵyrlanǵan jáne sonymen birge óte osal túrin kórsetedi. Áleýmettanýlyq turǵydan alǵanda, bul barlyq emosıonaldy jáne praktıkalyq qoldaý osy adamnyń (ádette jubaıy, ata-anasy nemese óte jaqyn dosy) qolynda shoǵyrlanǵanyn bildiredi. Bul adammen baılanys óte jaqyn jáne senimdi bolýy múmkin, biraq balama «túıinderdiń» bolmaýy adamdy osy bir adamnyń jaǵdaıy men múmkindikterine tolyǵymen táýeldi etedi. Jáne bul – áleýmettik oqshaýlanýdyń kúrt ósýine ákeledi, ıaǵnı, eger bul adam – aýrý, shuǵyl ketý nemese jeke daǵdarys jaǵdaıynda bolsa – dereý qoldaýsyz qalýǵa ákeledi, bul stressti jáne psıho-emosıonaldy qıyndyqtardy kúsheıtedi. Bul jerde osaldyqty tek dostyq baılanystardy damytý, qyzyǵýshylyq toptaryna jáne volonterlik qaýymdastyqtarǵa qatysý arqyly óteý jetkiliksiz; munda memlekettik mekemelermen, kásibı birlestiktermen, psıhologııalyq jáne áleýmettik qyzmettermen baılanystar mańyzdy. Saýalnama qorytyndysy boıynsha mundaı turǵyndardyń kóbi Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan jáne Abaı oblystarynda.
Birde-bir jaqyn adamdar qalmaǵanda ne isteý kerek?
Aqyrynda, birde-bir jaqyn adam bolmaǵan kezde (respondentterdiń 5,0% nemese 8001 respondentten turatyn ulttyq toptamadaǵy 398 adam) bul óte kúrdeli jaǵdaı jáne áleýmettaný ony erekshe túrde túsindiredi: áleýmettik oqshaýlaný jaǵdaıy. «Qoldaý tobynda» tipti bir senimdi adamnyń bolmaýy (Danbar modeli boıynsha) dereý emosıonaldy qoldaýdyń jeke jelisiniń tolyq joǵalýyn bildiredi. Bul jaǵdaı psıhıkalyq densaýlyq úshin mańyzdy qaýip faktorlarynyń biri bolyp sanalady: jalǵyzdyq alańdaýshylyqtyń, depressııanyń joǵarylaýymen jáne júrek-tamyr aýrýlarynyń kóbeıýimen baılanysty. Bul emosıonaldy túrde «men jalǵyzbyn» ǵana emes. Bul baılanystar qurylymyndaǵy áleýmettik qýys: oılanbastan kómekke keletin eshkim joq. Mundaı jaǵdaıda adam syrttaı áleýmettik belsendi bolyp qalýy múmkin (áriptesteri, tanystary), biraq qıyn sátte ózin naqty qoldaýsyz kóredi. Sebepter ártúrli bolýy múmkin: jaqyn adamdaryn joǵaltý, kóshý, otbasylyq qaqtyǵystar, adamdardyń kóńilin qaldyrý, travmatıkalyq tájirıbeden keıin sanaly oqshaýlaný. «Ne isteýge bolady jáne ne isteý kerek? «О́zińizdi kinálamaı, jaǵdaıyńyzdy sabyrly túrde moıyndaý mańyzdy. Bul kesimdi sheshim emes, bastapqy núkte. Eń shaǵyn qadamdardan bastańyz: klýbtarǵa, qyzyǵýshylyq toptaryna, kýrstarǵa, volonterlik jobalarǵa qatysý. Árıne, sońynda psıhoterapevt nemese keńesshige júginý qajet. Mundaı adamdar úshin bul óte qıyn, óıtkeni adamnyń tıesililikke, qaýipsizdikke jáne qabyldanýǵa degen negizgi qajettiligi tabıǵı qoldaýsyz qalady. Bul týraly aıtý jıi uıat sanalatyn tereń aýrý, biraq sondyqtan oǵan qurmetpen jáne jylýlyqpen qaraý óte mańyzdy. Mundaı qazaqstandyqtardyń basym bóligi Jetisý, Ulytaý, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı oblystarynda bar», deıdi Aıgúl Zabırova.
Bul topta taǵy bir erekshelik aıryqsha baıqalady. Jaqyn qarym-qatynasta bolatyn jáne mańyzdy nárseler týraly sóılesetin birde-bir jaqyn týysy joq respondentterdiń 40%-y aýyl turǵyndary. Áleýmettik oqshaýlaný eldiń ońtústiginde (Jetisý, Jambyl, Túrkistan oblystary) jáne batysynda (Atyraý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystary) baıqalady.
Túıin
Sarapshy A.Zabırovanyń aıtýynsha osylaısha, tyǵyz áleýmettik baılanystar otandastarymyzdyń psıhıkalyq densaýlyǵynyń eń mańyzdy resýrsy bolyp otyr, týystarymen kóptegen jáne sapaly baılanystar depressııa, úreıli aýytqýlar jáne áleýmettik oqshaýlaný qaýpin aıtarlyqtaı tómendetedi. Qazaqstandaǵy áleýmettik kapıtaldyń jalpy kórinisi salystyrmaly túrde ońdy sanalady, biraq sonymen birge, ásirese ýrbanızasııa, kóshi-qon jáne ındıvıdýalıstik qundylyqtardyń ósýi jaǵdaıynda áleýmettik bólshektený belgilerin kórsetedi. Baıqalyp otyrǵan tyǵyz baılanystar sanynyń tarylýy men álsireýi Qazaqstan halqynyń jekelegen toptarynyń osaldyǵyn bildiredi, bul memleket tarapynan da, jalpy qoǵam tarapynan da nazar aýdarýdy talap etedi. О́zgermeli Qazaqstan jaǵdaıynda áleýmettik baılanystardy qoldaý, jergilikti qaýymdastyqtardy damytý jáne áleýmettik yntymaqtastyqtyń jańa nysandaryn qalyptastyrý sharalary qajet.
