Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Eldegi kásiptik-tehnıkalyq kolledjder memlekettik tapsyrys sheńberinde suranysqa ıe mamandyqtardy tegin oqytady. Memleket usynyp otyrǵan múmkindikti paıdalanyp, bilim alǵan jastar básekege qabiletti bolyp, eńbek naryǵynda óz ornyn tabýǵa tıis. Sol turǵyda kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin uıymdar teorııalyq dáristerden bólek, óndiristik tájirıbege kóp kóńil bóledi. Kásiporyndarmen birlesip, óńirdiń óndiristik áleýetine qaraı, suranysqa saı maman daıarlaýǵa baǵyt ustaýǵa tyrysady.
Astana qalalyq kásiptik-tehnıkalyq kolledjine arnaıy barǵanymyzda aldymen jas sheberlerdi shyńdaıtyn tájirıbe sabaqtarynyń barysyn baqylaýǵa den qoıdyq. Bizdi qarsy alǵan kolledjdiń óndiristik oqytý sheberi Oljas Ospanov stýdentterdiń tek bir aýysymda oqıtynyn aıtty. Tústen keıingi ýaqytta bilim alýshylar óndiristik bazadaǵy tehnıkalardy, mashına bólshekterin shashyp-jınap, mamandyqqa mashyqtanady eken. Birden sol tájirıbe sabaqtary ótetin ortalyqqa bettedik.
Kolledj tehnıkalyq baǵytta jumysshy mamandardy daıarlaýǵa basymdyq beredi. Onyń ishinde aqparattyq júıeler tehnıgi, elektr jabdyqtary, dánekerleý isi, tigin óndirisi men kıimderdi úlgileý, ǵımarattar, qurylystardy salý men paıdalaný syndy suranysqa ıe mamandyqtar bar. Jeńil kóliktermen qatar, qurylysqa qajetti kólikterdi jóndep, qyzmet kórsetetin bir emes, tórt túrli biliktilik alýǵa bolady. Ár mamandyqtyń tájirıbe ótetin kabınetteri arnaıy beıimdelip jasaqtalǵan. Mysaly, tehnık-mehanıkter sabaq ótetin birinshi kabınette aýyr kólik pen jeńil avtokóliktiń kabınalary ornalasqan. Stýdentter syrtta kólik júrgizbes buryn osy kabınada jattyǵady. Teorııada jıǵan bilimin birden tájirıbede baıqap kóredi. Kólik jóndeýge qatysty mamandyqtarda oqıtyn stýdentter túgeldeı kólik basqarýdy qatar meńgeredi.
Ekinshi esikke bettegenimizde frontaldy tıegish kóligi birden kózge tústi. Bul kólik túri qar kúreýge, júk tasýǵa, aýyl sharýashylyǵyndaǵy kóptegen jumysqa taptyrmaıdy. Osy mańda túrli tıegish tehnıkalardyń qozǵaltqyshtary tizilgen. Kóliktiń barlyq derlik bólsheginiń maketi bar. Keń sheberhana ishindegi tehnıkalarǵa kóz súzip ótken soń, stýdentterge jol qurylys mashınalary boıynsha óndiristik tájirıbeden sabaq beretin óndiristik oqytý sheberi Álimhan Hafızulymen kezdesip, az-kem pikirlestik.
– Sheberhanaǵa avtomobıl joldary men aerodromdar qurylysy jáne paıdalaný mamandyǵynda oqıtyn jol-qurylys mashınalarynyń mashınısi, tehnık-mehanık biliktiligin alatyn mamandyqtyń stýdentteri keledi. Stýdentter oqý jylynyń sońyna deıin teorııalyq bilimmen shektelse, jyl sońyndaǵy bir aılyq tájirıbede álgi dáristerde oqyǵanyn eske túsire qoıýy ekitalaı. Sondyqtan qazir frontaldy tıegishti oqytyp jatyp, birden tehnıkanyń ózin kórsetip, bólshekterimen tanystyramyz. Kóliktiń qozǵaltqyshtaryn, shlangtaryn, gıdravlıkalyq júıesin, bári-bárin qolmen ustap kóredi. Keıbir bólshekterin aýystyrady. Osylaısha, stýdent tıegish kóliktiń, býldozerdiń, ekskavator, avtogreıder, kran syndy mashınanyń 18 túrin bilip shyǵady. Sebebi jol qurylysyna qajetti 18 túrli kólik ártúrli qyzmet atqarǵanymen qozǵaltqyshtary, gıdro júıesi, transmıssııasy birdeı. Eńbek naryǵynda osy kólikterdi paıdalana alatyn mamandarǵa suranys qashanda joǵary. Oqýyn aıaqtap, qazir táp-táýir jalaqyǵa jumys istep júrgen túlekterimiz kóp. Mysaly, tıegish kólik basqaratyn Ernaz Talǵatuly degen balamyz jýyrda 1,5 mln jalaqyǵa jumysqa ornalasty. Talaptanǵan balalar kolledjden keıin jumyssyz qalmaıdy, – deıdi ol.
Kolledjdegi barlyq derlik mamandyqta stýdentter dýaldy oqytýdyń ıgiligin kóredi. Mundaı múmkindik tek jol qurylys mashınalarynda oqıtyn jastarǵa ǵana jasalmapty. Sebebi tıegish tehnıkany tizgindeý jeńil emes. Tipti mekemeler óndiristik tájirıbege barǵan jastardyń ózine quny qymbat tehnıkany basqartýǵa júreksinedi.
– Keler oqý jylynda dýaldy oqytýdy osy mamandyqqa engizýge tyrysamyz. Ázirge ózimizdiń tehnıkalar da salaǵa bilikti maman daıarlaýǵa jarap tur. Qazir kolledjde frontaldy tıegishten bólek, ekskavator, býldozer syndy 3 tehnıka bar. Frontaldy tıegishti 2019 jyly satyp aldyq. Osy tıegish kólikterdiń generator men starterin dıagnostıkadan ótkizetin stendimiz de bar. Balalardyń ózderi kúndelikti tehnıkanyń babyn keltiredi. Tańerteń sýy, maıynan bastap túgel teksergen soń, dalaǵa shyǵyp jumys isteıdi, – degen Á.Hafızuly oqýda teorııamen qatar tájirıbege basymdyq beretinin aıtty.
Qurylysqa, aýyl sharýashylyǵyna, jol jóndeýge, qala tazalaǵanǵa taptyrmaıtyn kólikterdi basqaryp, qyzmet kórsetýge úıretetin mamandyqpen tanysqan soń, esigi aıqara ashyq turǵan kabınetke bas suqtyq. Munda avtomobıl kóligine tehnıkalyq qyzmet kórsetý, jóndeý jáne paıdalaný mamandyǵynda avtokólik elektr jabdyqtaryn jóndeýshi elektrık, tehnık-mehanık baǵytyn ıgeretin stýdentter tájirıbe sabaqtaryn ótedi. Kolledjdiń tehnıkalyq jabdyqtaryn tanystyryp júrgen óndiristik oqytý sheberi Oljas Ospanov osy pánderden sabaq beredi. Munda jeńil kóliktiń barlyq bólshegi bar. «Volkswagen Passat B6» modeliniń tolyq elektrıkasy jasalǵan. Onyń qasynda ınjektorly qozǵaltqysh júıesi, odan basqa da nebir usaq-túıek tur. Oqý ornynyń óndiristik sabaqqa taptyrmaıtyn tehnıkalyq jabdyqtary osy kabınetpen shektelse kerek dep topshylap tur edik, Oljas taǵy bir keń sheberhanaǵa bastady.
Nysannyń ishki kórinisi kólikti tehnıkalyq baıqaý ortalyqtarynan (STO) aýmaıdy. Nebir túrli kóliktiń qozǵaltqyshtary, avtomat qoraptar, mehanıkalyq qoraptar, starterlerdiń sanynan jańylasyń. Munda stýdentter avtomobıl bólshekterin tolyǵymen shashyp, qaıta jınap shyǵýdy úırenedi. Árirekte, kolledjden tike syrtqa shyǵatyn bıik darbazaǵa jaqyn gıbrıd jáne qozǵaltqyshpen jumys isteıtin «Toyota Prius» kóligi tur. Sol mańnan kóliktiń dóńgelegin almastyrýǵa arnalǵan oryndy baıqadyq. Stýdentter keıde basshylyqtyń ruqsatymen ǵana osynda kólikterdiń dóńgelegin aqyǵa aýystyryp beretin kórinedi. Keı-keıde kólikterge kompıýterlik dıagnostıka jasaıdy. Túsken qarajatty kolledjdiń kerek-jaraǵyna jumsaıdy. Qysqasy, áý basta sheberhanany tehnıkalyq baıqaý ortalyǵyna uqsatqanymyz tegin emes eken. «Keleshekte kólik kóteretin qurylǵylar alsaq, kóliktiń motoryn da aqyly jóndeýge múmkindik bar», deıdi O.Ospanov.
Sheberhanaǵa kirgen boıda qaptaǵan tehnıkalardyń arasynda, ózimen-ózi kóliktiń bólshegin jınap jatqan azamatty kórgenbiz. Jaqynyraq baryp surastyrsaq, kolledjdiń birinshi kýrsynda tehnık-mehanık baǵytynda bilim alatyn Álıasqar Muhambetjan esimdi stýdent eken. Jasy 16-da, «Kia Optima» kóliginiń 2,4 qozǵaltqyshty 4 sılındrli, 16 klapandy úlgisin bólshektep, qaıta jınap jatqanyn aıtty. Kásiptik-tehnıkalyq mamandyqtardyń stýdentteri baq synaıtyn «Worldskills» baıqaýyna qatysyp qana qoımaı, top jarǵysy keledi. Bizdi qyzyqtyrǵany, stýdenttiń jarysqa bireýdiń nusqaýymen emes, ózimen-ózi daıyndalǵany.
– «Worldskills» baıqaýy kásiptik-tehnıkalyq baǵytta bilim alatyn talaı jastyń mamandyqqa qyzyǵýshylyǵyn oıatty. Baıqaýdyń qalalyq, respýblıkalyq kezeńinen ótkender shetelge shyǵýǵa múmkindik aldy. Mysaly, avtomobıl kóligine tehnıkalyq qyzmet kórsetý, jóndeý jáne paıdalaný mamandyǵy boıynsha jarysqa qatysatyn tehnık-mehanıkter kóliktiń motoryn ýaqytqa shashyp, qaıta jınaıdy. Osyǵan qosa kóliktiń qorabyn jınap, dıagnostıka jasaıdy. Stendte kóliktiń aqaýyn tabý kerek degen taǵy bir tapsyrma bolady. Baıqaýdyń talaby joǵary. Sharttary «men» degen sheberlerdiń ózine qıyn. Jarystarǵa úzdikterdiń úzdigi qatyssa, basqa stýdentter osynda tájirıbe jınap, bolashaǵyn tańdaǵan mamandyǵymen baılanystyrýǵa tyrysady. Mysaly, avtomobıl kóligine tehnıkalyq qyzmet kórsetý, jóndeý jáne paıdalaný mamandyǵynda oqıtyn stýdentterdiń ishinde dýaldy oqytýdyń múmkindigin paıdalanyp júrgender az emes. Olar oqý josparyna saı 40% teorııa oqysa, 60% tájirıbe arqyly shyńdalady. Sanjar Halel degen shákirtimiz tehnık-mehanık baǵytynda oqıdy. Dýaldy oqytýdyń múmkindigin paıdalyp júrgen 2-kýrs stýdentiniń kólik elektrıkasyn jóndeıtin óz sheberhanasy bar, – dep sózin jalǵaǵan Oljas, jas ta bolsa, sabaqtan tys ýaqytta eńbektenip júrgen stýdentpen tanystyrdy.
– Oqýǵa túsken jyly qaladaǵy tehnıkalyq baıqaý ortalyqtarynyń birine bas suǵyp, mamandyqty meńgergim keletinin, tegin jumys isteýge daıyn ekenimdi aıttym. Túske deıin kolledjge, tústen keıin jumysqa asyǵatynmyn. Áli de solaı. Aıyna birer márte qomaqty aqshasy bar tapsyrys tússe, jol-pulǵa bolar-bolmas aqsha alatynmyn. Qazir kólik jóndeıtin ortalyqtyń birinen ózime oryn saılap, sol jerde jumys istep júrmin. Qatarlas stýdentter eldegi iri kólik kompanııalarynda óndiristik tájirıbeden ótedi. Keıin sonda jumysqa qalyp jatqandar bar. Biraq maǵan ázirge iri kompanııaǵa jumysshy bolyp jaldanyp barǵannan óz aldyma jumys istegenim tıimdi sekildi. Basqasyn oqý bitirgen soń kóre jatarmyz, – deıdi Sanjar Halel.
Bolashaqty ozyq tehnologııalarsyz elestetý múmkin emes. On jyldyń kóleminde elektrli kólikter kóbeıse, olardy jóndeýge sapaly maman qajet. Oǵan deıin kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin kolledjder de elektrli kólik mamandaryn daıarlaýǵa den qoıyp qalar. Biz barǵan kolledjdegi muǵalimder qaı salada suranys bolsa, soǵan beıimdep maman daıarlaýǵa daıyn ekenin aıtty. Onyń ishinde joǵaryda aıtqandaı, elektrli kólikti jóndeıtin mamandar da bar.
